बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

देव सोम गायत्रेण च्छन्दसाग्नेः प्रियं पाथो ऽपीहि वशो त्वं देव सोम त्रैष्टुभेन च्छन्दसेन्द्रस्य प्रियं पाथो ऽपीह्यस्मत्सखा त्वं देव सोम जागतेन च्छन्दसा विश्वेषां देवानां प्रियं पाथो ऽपीहीत्ये॑वाह प्रतिप्रस्थात॑रुदकंसेन वा१ मोदचमसेन१ वा जघनेनाहवनीयं प्रत्युपलम्बस्वेति॑ । स तथा करोत्य॑थैत- ५ द्धिरण्मद्भिः प्रक्षाल्य मध्यमायामङ्गुलौ बध्नीते नामि- कायां वा प्रग्रथ्यात्य॑थ सकृदभिषुतस्य राज्ञो ऽंशुं गृह्णाति वामदेव्यमिति साम मनसा गायमानो ऽनवानं प्रजापतये॑ त्वेति२ गृह्णाति२ प्रजापतये त्वेति जुहोत्य॑थ हिरण्यमभिव्यनित्य३ नः प्राण एतु परावत आन्तरिक्षाद्दिवस्परि । आयुः पृथिव्या १० ऽध्यमृ॑तमसि प्राणाय त्वेत्य॑न्तर्वेद्य॒ङ्घ्रीमार्ज॑यत इन्द्राग्नी मे वर्चः कृणुतां वर्चः सोमो बृहस्पतिः । वर्चो मे विश्वे देवा वर्चो मे धत्तमश्विना ॥ दधन्वे वा यदीमनु वोचद्ब्रह्माणि वेरु तत् । परि विश्वानि काव्या नेमिश्चक्रमिवाभवदित्य॑ध्वर्योरेतद्धिरण्यं भवति४ । ब्राह्मणमुत्तरम् ॥ १२ ॥ पञ्चमः ॥ १५ अथातः पृश्नीनामेव ग्रहणम्॑ । संतप्तान्॑ राजानं दशधा व्यूह्याभिमृशति वायुरसि प्राणो नामेति दशभिर्दश॑ । ते वा

१ Thus M; वोदचम० all the other MSS., omitting मा । २ om. Be. ३ Thus MUG; ०व्यानित्या B Be; cp. T. S. III. 3. 4. 3. ४ All the MSS. exc. M ins. इति ।

An exact, line-by-line transcription of the text from the image:

औपानुवाक्यम् [ १४ । २३ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् १७५ एते संवत्सरस्याचौयेष्वहःसु' गृह्यन्ते ' य च क चैवैनान्नूची- यादित्येतदपरमेयातः १ परःसाम्नामेव ग्रहणं ' ते वा एते परःसामानः पुरस्ताद्वैषुवताच्चाहन्मन्वहमभितः पराञ्चो गृह्यन्ते ' ऽथ वैषुवते ३ ऽह्नि पराञ्चश्चार्वाञ्चश्च गृह्यन्ते ' ऽथोध्र्वं ५ वैषुवताच्चाहन्मन्वहमावृत्तानेव गृह्णाति ' प्रजापतिर्देवासुरान- सृजतेति ब्राह्मणमेवाथ ४ वै भवत्यावृश्च्यते वा एतद्यजमानो ऽग्निभ्यां यदेनयोः पृतंकृत्यायान्यत्रावभृथमवैत्योयुर्दा अग्ने हविषो जुषाण दूत्यवभृथमवैष्यञ्जुहुयादिति ' सो ऽवभृथमवैष्यन्नायुर्दा दग्नमौ जु

१७६ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ २४ । १३ । ] विश्वादावस्य त्वासञ्जुहोमि स्वाहेति॑ हस्तौ प्रक्षालयते ऽग्घादेकः ऽऊतादेकः सममनादेकः । ते नः कृण्वन्तु भेषजᳵ षदः सहो वरेण्यमित्येतैनं त्रिभिर्दर्भपुञ्जीलैः पवयति पवमानः सुवर्जन इत्येतेनाष्टर्चेन॑ शुद्धो हैव शुचिः पूतो मेध्यो भवत्यथ वै भवत्यङ्गां विधान्यामष्टकायामपूपं चतुःशरावं पक्त्वा ५ प्रातरेतेन कक्षमुपोषेदिति¹ समां² विजिज्ञासमानो महारात्र उत्थायाङ्गां विधान्यामष्टकायामपूपं चतुःशरावं पक्त्वा प्रातरुदित आदित्ये विप्रुषित³ आददत एतमपूपमुपस्तीर्णा- भिघारितं पर्णसेवाभ्यां परिगृह्य॑ तत्सह पूतितृणानि ⁴भवन्त्यन्तमागारादेकोल्मुकमुदपात्रमित्येतत्समादाय तां दिशं १० यन्ति यत्रास्य कक्ष स्याष्टो भवति॑ तदेतदेकोल्मुकसमुपसमाधा- यापूपमादीपयति पर्णसेवाभ्यां परिगृह्य॑ तत्सह पूतितृणानि⁴ भवन्ति॑ तेन कक्षमुपोषत्यथैनमुदुह्वायैवं⁵ विज्ञानमुपैति॑ यदि दहति पुण्यसमं भवति यदि न दहति पापसममैतेन ह स्म वा ऋषयः पुरा विज्ञानेन दीर्घसत्त्रमुपयन्तीति ब्राह्मण- १५ म॑थैतमपूपं प्राश्यापं⁶ उपस्पृश्य गृहानेत्यृषभो गोषु जीर्यति

१ •मुपोषेदिति MU. २ Thus only M ; चङ्गां all the other MSS. ३ Thus M ; विप्रव्युषित BG ; विप्ररूपित Be U ; Bhav. comments : उदिते ऽवश्यये । ४–४ This passage is left out in all etc. M. ५ •मुपोषत्य• M. ६ प्राश्याप M, perhaps rightly

• र - ण्यं Wait, is it ड्ढि? It is ड् + ढ + ि = ड्ढि! So: "याचत्यष्टाप्रूड्ढिरण्यं" Then "कोशं चान्तरकोशं च वासश्चोष्णीषं" Wait, look at "वासश्चोष्णीषं": वा (vā) स (sa) श्चो (śco) ष्णी (ṣṇī) षं (ṣaṃ). Yes, "वासश्चोष्णीषं"!

Let's check line 2-3 again: Line 2: "यक्ष्यमाणस्योथ² यद्युत्सृक्ष्यन्भवति¹ तस्य निहत्य² दक्षिणं कर्ण-" Wait, where are the footnote numbers in line 2 and 3? Look at footnote 1: "१ •माप्यास्याथैनमुत्सृज्य• M." Where is superscript 1? Line 3: "...द्वाभ्यामाप्याय्यैनं¹..." wait! Let's look at line 3: "माजपति शिवस्त्वष्टः पिषङ्गरूप इति द्वाभ्यामाप्याय्यैनं¹ गोष्वपि-" Wait! Let's read those words in line 3 carefully: "माजपति" -> wait, is it "माजपति"? No! "प्रजापतिः"?? Wait! Look at the first word of

'चोचैतद्धिरण्यमद्भिः१ प्रक्षाल्य वाससोपनह्योष्णीषेण विग्रथ्य दभ्रे कोशे ऽवधाय महति कोशे ऽवदधाति' स आह प्रत्यञ्चं गर्भमन्तरेण सक्थिनौ प्रतिनिवर्तयतेति' तं निवर्त्यमानमनु- मन्त्रयत आ वर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तयेन्द्र नर्दबुद। भूम्याश्चतस्रः प्रदिशस्ताभिरा वर्तया पुनरित्यु'क्त्वाद्गर्भं विस्रंस्य- ५ मानमनुमन्त्रयते वि ते भिनद्मि तकरीं वि योनिं वि गवीन्यौ। वि मातरं च पुत्रं च वि गर्भं च जरायु च। बहिस्ते अस्तु बाळितीत्यथैतं२ गर्भं संदंशेन परिगृह्याद्भि- रभ्युक्ष्य शामित्रे प्रतितपति' तस्याभ्यर्धाद्दशाहोमं३ प्रस्रोतय- त्यैतं गर्भमन्तरेण चात्वालोत्करावन्तरेण यूपं चाहवनीयं १० चोपातिहृत्य४ तं दक्षिणतः प्राञ्चमायातयत्यपच्छ्रोचा५ सादय- त्यथ५ वशायै हविषा चरत्यथ पुरस्तात्स्विष्टकृतो गर्भस्यावद्य- त्याह विष्णवे शिपिविष्टायानुब्रूहीत्यथ वै भवति पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवद्येदुपरिष्टादन्यदिति' स पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवद्यत्युप- रिष्टादन्यद्धिरभिघारयत्योश्राव्याह विष्णुं शिपिविष्टं यजेति' १५ वषट्कृते जुहोत्युरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुः पवमानो धौर आनञ्ज गर्भम्। एकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदी पञ्चपदी षट्पदी

१ Thus M; चाथैन० all the other MSS. २ Thus M; ०थैनं the other MSS. ३ Thus M; तस्याभ्यर्धे BG; तस्याभ्यर्धद्दसा० Be U. ४ Thus M; चोपातीत्य the other MSS. ५ प्रांचमासादयत्यथ (sec. m. ०मायातयत्यथ), omitting the partic. and पच्छ्रोचा M.

An accurate, line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Devanagari:

सप्तपद्यष्टापदी भुवनानु प्रथताꣳ स्वाहेत्यैव स्विष्टकृता चरत्यथैतं गर्भं यथासूतं प्रतिपर्याहृत्यॊत्तरार्ध॑ ग्राहवनीयस्य प्रत्यङ्- मायात्य भस्मनाभिसमूहति मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षतां पिपृतां नो भरीमभिरित्य॑ध्वर्योरेतल्लोममिश्रं ५ भवति ' ब्राह्मणमुत्तरम् ' ॥ १४ ॥ षष्ठः ॥ अजवशया यक्ष्यमाणो भवति ' स यान्यहाव्यासवसंपन्नानि मन्यते तेष्वाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति ' या' एता' ब्राह्मणा- भिविदिता देवतास्तासामेनामेकस्यै देवताया आलभते ' २तस्या २उपाकरणीययोरनुवर्तयत्या वायो भूष शुचिपा इति ' १० नियोजने ऽनुवर्तयत्याकूत्यै त्वा कामाय त्वा३ समृद्धे३ लेति ' पर्यग्नौ क्रियमाणे पञ्च४ किक्किटाकारं जुहो

१८० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । १५, १६ । ] रिचमुपतिष्ठस्व दिवि ते बृहद्भा इत्य'थास्यै वपां जुहोति तन्तुं तन्वन्नजसो भानुमन्विहीत्य'थास्यै हविर्जुहोति मनसो हविरसि प्रजापतेर्वर्ण इत्य'थास्या अवदानानां१ प्राश्नाति गात्राणां ते गात्रभाजो भूयास्मेत्य'थ वै भवति तस्यै वा एतस्या एकमेवा- देवयजनं यदालम्भायामभ्रो भवति ' यदालम्भायामभ्रः स्यादप्सु ५ वा प्रवेशयेत्सर्वं वा प्राश्नीयादित्युत्सङ्गेतस्या अप्सु प्रवेशनमेते- नैवास्यै मन्त्रेणावदानानां प्राश्नायेतरदग्नावनुप्रहरेदिति बौधा- यनो२ ' ऽनुनिधायमेनामथादित्याञ्जीगविरित्यद्याङ्३ वै भवति सा वा एषा त्रयाणामेवावरुद्धा संवत्सरसदः सहस्रयाजिनो गृहमेधिनस्त एततया यजेरन्नेषामेवैषाप्तिरिति ' तेषामु हैवै- १० नयैका४ यजते ' ॥ १५ ॥ अथातो जयानामेव होमो ' जयान्योष्यनुपकल्पयते बाधकꣳ स्रुवं च स्रुचं च बाधकान्परिधीञ्छरमयँ बर्हिर्वैभीदकमिश्र- मित्यथ५ गृहाग्निमुपसमाधाय शरमयं बर्हि स्तीर्त्वा बाधका- न्परिधीन्परिधाय वैभीदकमिश्रमभ्यज्य५ स्वाहाकारेणाभ्याधाय १५ बाधकेन स्रुवेणोपघातं जुहोति चित्तं च स्वाहा चित्तिश्च स्वाहेति त्रयोदश स्रुवाहुतीरपि वा बाधकेन स्रुवेण बाधक्याꣳ १ अवदानानि M but cp. infra l. 7. २ Thus MU; बोधायनो Be BG. ३ यवयेद् i.s.o. यद्याङ् M. ४ Thus MBG; तेषामुहैवनयैको Be U. ५ Thus M; •वैभीतक• the other MSS.

मेव': the letter is 'व'! It has no loop at the top! It is 'व'! Wait, but is there an e-mātrā on 'म'? Yes, 'मे'! Wait, but what is the word? "ब्राह्मणमेव वै भवति"! Wait, TS or Brahmana quotation: "ब्राह्मणमेव वै भवति"! Wait, TS 3.4.6: "यस्य कामयेत ... ब्राह्मणमेव वै भवति"? Wait, in TS 3.4.4.2: "...स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनाम् । ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति..." YES! TS 3.4.4.2: "स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनां ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति यत्कर्मर्त्सेत्तस्मिञ्जुहुयात्..." IT IS TS 3.4.4.2! So it IS definitely: "जयत्वं ' स्पर्धमानेनैते होतव्या ' जयत्येव तां पृतनामिति ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या इति ' स" Aha! Amazing! TS 3.4.4.2 confirms: "जयत्वं" "स्पर्धमानेनैते होतव्या" "जयत्ये

१८२ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ १४ । २७ । ]

अथ वै भवति राष्ट्रकामाय होतव्या इति ' राष्ट्रकामाय होष्यन्नुपकल्पयते शम्यापरिधीन्नित्यं¹ वृथाग्निमुपसमाधाय श- म्यापरिधीन्परिधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोत्याषाड्ढासेति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रे- णैवास्मै राष्ट्रमवरुन्द्धे ' राष्ट्र्येव भवतीति ब्राह्मणमथ वै भव- ५ त्यात्मने होतव्या इत्यात्मने होष्यन्वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रं प्रजा ' राष्ट्रं पशवो ' राष्ट्रं यच्छ्रेष्ठो भवति राष्ट्रेणैव राष्ट्रमवरुन्द्धे ' वसिष्ठः समानानां भवतीति ब्राह्मण- मथ वै भवति ग्रामकामाय होतव्या इति ' ग्रामकामाय १० होष्यन्नधिदेवने वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रꣳ सजाता ' राष्ट्रेणैवास्मै राष्ट्रꣳ सजातानवरुन्द्धे ' ग्राम्येव भवतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यधिदेवने जुहोत्यधिदेवन एवास्मै सजातानवरुन्द्धे ' त एनमवरुद्धा उपतिष्ठन्त इति ब्राह्मणमथ १५ वै भवति रथमुख ओजस्कामस्य होतव्या इत्योजस्कामस्य² होष्यन्नुपर्यग्नौ रथमुखं प्रगृह्य³ निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोत्योजो वै राष्ट्रभृत ' ओजो रथ ' ओजसैवास्मा ओजो ऽवरुङ्ग्धे ' ओजस्व्येव भवतीति ब्राह्मणमथ

¹ Thus MGB ; शम्याःपरि० U Be. ² •कामाय MSS. exc. M. ³ परिगृह्य MSS. exc. M.

वै भवति यो राष्ट्रादपभूतः स्यात्तस्मै होतव्या॑ यावन्तो ऽस्य रथाः स्युस्तान्ब्रूयाद्युङ्ग्ध्वमिति॑ राष्ट्रमेवास्मै युनक्तीति ब्राह्मण- मथ वै भवत्याङ्गतयो वा एतस्याकॢप्ता यस्य राष्ट्रं न कल्पते॑ खरथस्य दक्षिणं चक्रं प्रवृह्य नाडीमभिजुहुयादिति 'स'१ खरथ- स्यैव दक्षिणं चक्रं प्रवृच्योपर्यंश्यौ रथनाडीं प्रगृह्य२ निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्याङ्गतौरेवास्य कल्पयति॑ ता अस्य कल्पमाना राष्ट्रमनुकल्पत इति ब्राह्मणम्॑ ॥ १७ ॥ अथ वै भवति संग्रामे संयत्ते होतव्या इति॑ संग्रामे संयत्ते होष्यन्नुपकल्पयते मान्बुकमिध्ममित्य॑थ प्रत्यगिध्ममग्निमुप- समाधाय मान्बुकमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्य॑ङ्गारा एव प्रतिवेष्टमाना अमित्राणामस्य सेनां प्रतिवेष्टयन्तीति ब्राह्मण- मथ वै भवति य उन्माद्येत्तस्मै होतव्या इत्यु॑न्मत्ताय होष्यन्नुप- कल्पयते नैयग्रोधमौदुम्बरमाश्वत्थं शाखमिध्ममित्य॑थ वृथाग्नि- मुपसमाधायैतमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो ३जुहोत्ये॑ते वै गन्ध- र्वाप्सरसां गृहाः॑ स्व एवैनानायतने शमयतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यभिचरता प्रतिलोमं होतव्या इत्य॑भिचरन्होष्यन्त्कृत४ १ only given by M. २ प्रसज्य M Be ; प्रगृह्य the other MSS. ३ ... ३ (p. 184, 2) left out in M. ४ probably read: इति सोऽभिचरन्हो० ।

मार्च्छतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य कामयेतान्नाद्यमाददी-Line 5:येति तस्य सभायामुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि ५Line 6:संगृह्णीयादिति ' स यस्य कामयेतान्नाद्यमाददीयेति तस्यLine 7:सभायामुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि संगृह्णात्यथै-Line 8:नान्यादाय हरतीदमहममुष्यामुष्यायणस्यान्नाद्यङ् हरामीत्यान्ना-Line 9:द्यमेवास्य हरति ' षड्भिर्हरतीति ब्राह्मणमथैनानि खस्यांLine 10:वा सभायाङ् खेषु वामात्येष्वपिसृजति ' प्रजापतिनैवास्यान्नाद्य- १०Line 11:मादायर्तवो ऽस्मा अनुप्रयच्छन्तीति ब्राह्मणमथ वै भवति योLine 12:ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्त्स्र् खले ऽवसाय्य ब्रह्मोदनं चतुःशरावंLine 13:पक्त्वा तस्मै होतव्या इति ' स यो ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्त्स्र् खलेLine 14:ऽ

/ᳵ: Wait! In Bibliotheca Indica (Caland's BSS, etc.), they used the sign ᳵ (or ᳲ) to represent the anunāsika / pluta / ardhavisarga! Actually, Unicode has: U+1CF5 (VEDIC SIGN JIHVAMULIYA) ᳵ U+1CF2 (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA) ᳲ U+1CE9..1CF1 for various Vedic anunasika signs. Let's see what character it visually is: It looks like a vertical stack of two crescents, or a butterfly-like sign: ᳵ (jihvamuliya/ardhavisarga). Let's transcribe it faithfully as ᳵ.

Let's check line 17: वास्तोष्पतिर्यदहुत्वा वास्तोष्पतीयं प्रयायाद्रुद्र एनं भूत्वानि- Line 18: रनूत्थाय हन्याद्वास्तोष्पतीयं जुहोति ' भागधेयेनैवैनᳵ शमयति ' Wait, at भूत्वानि- / रनूत्थाय: "भूत्वानि-" at end of line 17. "रनूत्थाय" at start of line 18. Together: "भूत्वानिरनूत्थाय" -> "भूत्वा ऽनिरनूत्थ

" -> wait! Look at the letter after 'ग': Is it 'श' or 'सं'? Wait, "यज्ञवेगशं" or "यज्ञवे शसं"? Ah! TS 3.4.10: "यथा यज्ञवे शसं वा दृक्षनं वा"? Wait! TS 3.4.10.3: "यथा यज्ञवेशसं वा रि Thom... वा"? In TS: "यथा यज्ञवेशसं वा रिप्रं वा तादृगेव तत्..." Wait, look at line 11: "यज्ञवेशसं" -> 'य', 'ज्ञ', 'वे', 'श', 'सं'! Yes! "यज्ञवेशसं"! And next word: "वा" + "ऽदृक्षनं" or "वा दृक्षं" or "वाऽदृक्षं"? Look at the characters: "वा" then "दृ" (with r-vowel under 'द') then "क्ष" with anusvara: "दृक्षं" or "वा दृक्षं वा"? Wait, look at: "वा" then space, then "दृक्षं" or "वाऽदृक्षनं"? Wait! Let's read: 'वा' then space, then 'दृ' (dṛ), 'क्ष' (kṣa), 'नं' (nam)?? Wait, no: 'दृ' then 'क्ष' with anusvara? No, look at the letters: 'वा' space 'दृ' '

औपानुवाक्यम् [ १४ । १६, २० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८७ दीदिहि नो दुरोण इति ' यजमानो वा अग्नेर्योनिः' स्वायामेवैनं योन्याꣳ समारोहयत इति ब्राह्मणम् ' ॥ १६ ॥ अष्टमः ॥ उक्तो ऽन्वारम्भो ' ऽथ वै भवत्यृषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नाप- श्यन्त्स वसिष्ठः प्रत्यक्षमपश्यत्सो ऽब्रवीद्ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि यथा त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते ऽथ मेतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोच इति ' तस्मा एतान्स्तोमभागानब्रवीत्ततो वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः प्राजायन्तेति ' तस्मादार्त्तविजं ब्रह्मालमिति ' स यत्राह ब्रह्मन्स्तोश्यामः प्रशास्तरिति तद्ब्रह्मा¹ प्रसौति देव सवितरेतां प्रतिपदं कृत्वा रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेत्येतस्यानुवाक- स्यैकैकमुपादाय प्रसौति ' स एवमेव प्रसुवन्द्वादशभिरग्निष्टोमं प्रसौति त्रयोदशभिरत्यग्निष्टोमं पञ्चदशभिरुक्थ्यꣳ षोडशभिः षोडशिनꣳ सप्तदशभिर्वाजपेयेकाꣳश्चत्रिꣳशतातिरात्रꣳ सर्वै- राप्तोर्यामम् ' स यत्र राथंतराय सन्धये प्रसर्पन्ति तदाह वसुको ऽसि वेषश्रिरसि वस्यष्टिरसीति ' स एतमेव प्रसौत्याप्तोर्यामा- द्येथातो² ऽतिक्रामाणा मेवाभिचरन्भ्रातृव्यान्र्त्धमानो ऽभिचर- णीयश्चिन्वान्यायात्य संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेताग्निना देवेन पृतना जयामि गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमेन रथंतरेण साम्ना वषट्कारेण वज्रेण पूर्वजान्भ्रातृव्यानधरान्पादयाम्यैनान्बाधे प्रत्येनाननुदे ऽस्मिन्व्ये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामाम्यैन्द्रेण देवेन पृतना जयामि १ तद् is left out in all MSS. exc. M. २ प्रसौत्यतोर्या० M. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

१८८ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १४ । २०, २१ । ] त्रैष्टुभेन च्छन्दसा 'पञ्चदशेन स्तोमेन वृहता साम्ना वषट्कारेण वज्रेण सहजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामामि' विश्वेभिर्देवैभिः पृतना जयामि जागतेन 'च्छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वामदेव्येन साम्ना वषट्कारेण वज्रेणा- ५ परजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येना॰न्क्रामामौत्यपि वाभिचरणीयास्विष्टिष्वनुवर्तेतापि वापोद्धूयेतेराङ्क्रमान्संवत्सरमेतै

[ १४ । २१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६ यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहाव- नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रीः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा- पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्द्रगे सुवो रुहाणास्तरता रजांसीत्य॑थाहावनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहावनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहावनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहावनीय- मुपतिष्ठते येनेन्द्राय समभरः पयांस्युत्तमेन हविषा जातवेदः । तेनाग्ने समृत वर्धयेमम् सजातानाम् श्रेष्ठ्य आधेह्येनमिति॑ यज्ञहनो वै देवा यज्ञमुषः सन्ति॑ त एषु लोकेष्वासत आददाना विमथ्नाना यो ददाति यो यजते तस्य॑ ये देवा यज्ञहनः पृथिव्यामध्यासते ये ऽन्तरिक्षे ये दिवीत्याहैमानेव लोकां- स्त्रीर्त्वा सगृहः सपशुः सुवर्गं लोकमैतीति ब्राह्मणम॑पि वा तिस्र एव गार्हपत्ये जुहोति तिस्र आग्नीध्रे तिस्र आहवनीये॑ ऽपि वा गार्हपत्याज्जपन्ननुद्रवेदाहवनीयादुक्थोदवसानीयेष्टि- रन्वैतां१ तृतीयां प्रवृताहुतिं जुहोति सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पातु वायुरन्तरिक्षाद्यजमानो ऽग्निर्मा पातु चक्षुषः

१ ॰जपन्नुद्रवेद॰ M Be; ॰जपन्नुद्रवेद॰ BUG.

": Let's look at Baudhayana Srautasutra text in Caland's edition: Volume 1, page 188 (१८८)! Yes! Page number is १८८! Let's look up Caland's BSS XIV.20: "वापोद्धूयेतेराङ्क्रामान्संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनोरधिद्रवणमयातो ऽतौमोचाणासेवं वैश्वकर्मणानि हुत्वा..." Ah! "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"! Wait, how did Caland's typesetter print it? "क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-" or "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"? Let's look at line 9: "क्रमेतो" - wait, is that "तो"? Let's look at the matra on त: It is "तो"! Then "क्थ्" or "क्थ्य्"? Look at the cluster: क् joined with थ: क्थ. Is there a halanta? Wait! Under थ there is a little loop or hook? That's a halanta! Wait, is there a space between क्थ् and शुक्रा? Yes, "क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-"! Wait, let's look closely at the image: `क्रमेतोक्थ

[१४ । २१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६

यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्योथाहव- नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रोः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा- पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्वग्ने सुवो रुहाणास्तरता रजाꣳसीत्याहवनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते । [L11

Digitized by Madhuban Trust १६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २१, २२ । ] स्वाहेत्य॑थाभिचरन्बभ्रुवे बभ्रुवत्सायै कार्ष्मर्यमयेन पात्रेण पयो जुहोति सद्यः शूर्ष सवितर्विश्वचर्षण एतेभिः सोम नामभि- र्विधेम ते तेभिः सोम नामभिर्विधेम ते स्वाहेति' साच्चादस्य हृदयं भित्त्वान्त्राणि परिकासयातै' स्तृणुते हैव² तं॑ भ्रातृव्य- म॑थ येनास्यर्त्विजाᳵ स्पर्धा स्यात्तमाह मास्य चमसमनुप्रसृप- ५ तादभिमर्शनं³ करिष्यामीति' तस्यैतेनैव मन्त्रेण चमसँ जुहु- यान्मूर्च्छो ऽवाङ्वा⁴ राजातिपवत्' उक्तं पात्नीवतस्य ⁵श्रयण- मु॑क्तमादित्यग्रहस्योद्धननमुक्तं⁶ प्रायणीयस्य स्रुवाहुतिरुक्तोदय- नीयस्योक्तं यूपस्योपस्थानम्' ॥ २१ ॥ नवमः ॥ उक्तानि पत्नीसंयाज्या॑न्येवमेवैताः स्रुचो यथैतद्ब्राह्मणमुक्तो १० दधिग्रहो' ऽथ वै भवत्याज्यग्रहं गृह्णीयात्तेजस्कामस्येति' वर्हिषो ऽन्तर्धायाज्यग्रहं गृह्णाति' सोमग्रहं गृह्णीयाद्ब्रह्मवर्चस- कामस्येत्य॑ँशूनुपसंगृह्य सोमग्रहं गृह्णात्य॑थैतं महाव्रतीये ऽह्नि प्राजापत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ले क्रतुमपिवृञ्जन्ति विश्व इत्यनु- १ Thus M ; •कामयातैच Be ; •क्रासयातोह B ; •कासथानैच U ; •काम- यातैश्च G (pr. m.), •क्रासयातैह G (sec. m.). परिक्रासयातेर्निष्क्रामति (var. निष्कामयति ) Bhav. २ Thus M Bhav. ; इवैतं The other MSS. ३ Thus M ; •नुप्रसृप्राद• BUG ; •नुप्रसृत्याद• Be. ४ Thus M ; i.s.o. ऽवाङ्वा राजाति० Be U ; वारादाष्टाति० ; G : वारां- द्वाष्टाति ; B : वारोद्वाष्टाति० । ५ Thus (श्रयण०) M Be (cp. viii. 14 श्रोणाति ) ; अपण० BU ; श्रमण, G. ६ Corrected (उद्धनन०) according to viii. 9 s.f. (उद्धन्ति) ; उदारनन० MUGB ; Be wholly corr. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति॑ परि- मृज्य सादयत्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेत्येताः प्राणग्रहणा- मेव ग्रहणं॑ संतप्तꣳ राजानं पुञ्जीकृत्या१ नवांशून्प्राच आयातयत्ययं पुरो भुवस्तस्य प्राणो भौवायनो वसन्तः प्राणायनो गायत्री वासन्ती गायत्रियै गायत्रं गायत्रादुपाꣳशुरुपाꣳशो- स्त्रिवृत्त्रिवृतो रथंतरꣳ रथंतराद्वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्य इत्येवं दक्षिणा विश्वकर्मेति नव दक्षिणायातयत्येवं२ पश्चाद्विश्वव्यचा इति नव प्रतीच आयात- यत्यौदुत्तरात्सुवरिति नवोदीच आयातयत्यौमुपरि मति- रिति नवोपरिष्टात्प्रदक्षिणं पर्यायातयति॑ तानपानभद्भिः प्रत्यनक्ति प्राची दिशां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं त्रिवृत्स्तोम