बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

Digitized by Madhuban Trust १६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २१, २२ । ] स्वाहेत्य॑थाभिचरन्बभ्रुवे बभ्रुवत्सायै कार्ष्मर्यमयेन पात्रेण पयो जुहोति सद्यः शूर्ष सवितर्विश्वचर्षण एतेभिः सोम नामभि- र्विधेम ते तेभिः सोम नामभिर्विधेम ते स्वाहेति' साच्चादस्य हृदयं भित्त्वान्त्राणि परिकासयातै' स्तृणुते हैव² तं॑ भ्रातृव्य- म॑थ येनास्यर्त्विजाᳵ स्पर्धा स्यात्तमाह मास्य चमसमनुप्रसृप- ५ तादभिमर्शनं³ करिष्यामीति' तस्यैतेनैव मन्त्रेण चमसँ जुहु- यान्मूर्च्छो ऽवाङ्वा⁴ राजातिपवत्' उक्तं पात्नीवतस्य ⁵श्रयण- मु॑क्तमादित्यग्रहस्योद्धननमुक्तं⁶ प्रायणीयस्य स्रुवाहुतिरुक्तोदय- नीयस्योक्तं यूपस्योपस्थानम्' ॥ २१ ॥ नवमः ॥ उक्तानि पत्नीसंयाज्या॑न्येवमेवैताः स्रुचो यथैतद्ब्राह्मणमुक्तो १० दधिग्रहो' ऽथ वै भवत्याज्यग्रहं गृह्णीयात्तेजस्कामस्येति' वर्हिषो ऽन्तर्धायाज्यग्रहं गृह्णाति' सोमग्रहं गृह्णीयाद्ब्रह्मवर्चस- कामस्येत्य॑ँशूनुपसंगृह्य सोमग्रहं गृह्णात्य॑थैतं महाव्रतीये ऽह्नि प्राजापत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ले क्रतुमपिवृञ्जन्ति विश्व इत्यनु- १ Thus M ; •कामयातैच Be ; •क्रासयातोह B ; •कासथानैच U ; •काम- यातैश्च G (pr. m.), •क्रासयातैह G (sec. m.). परिक्रासयातेर्निष्क्रामति (var. निष्कामयति ) Bhav. २ Thus M Bhav. ; इवैतं The other MSS. ३ Thus M ; •नुप्रसृप्राद• BUG ; •नुप्रसृत्याद• Be. ४ Thus M ; i.s.o. ऽवाङ्वा राजाति० Be U ; वारादाष्टाति० ; G : वारां- द्वाष्टाति ; B : वारोद्वाष्टाति० । ५ Thus (श्रयण०) M Be (cp. viii. 14 श्रोणाति ) ; अपण० BU ; श्रमण, G. ६ Corrected (उद्धनन०) according to viii. 9 s.f. (उद्धन्ति) ; उदारनन० MUGB ; Be wholly corr. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति॑ परि- मृज्य सादयत्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेत्येताः प्राणग्रहणा- मेव ग्रहणं॑ संतप्तꣳ राजानं पुञ्जीकृत्या१ नवांशून्प्राच आयातयत्ययं पुरो भुवस्तस्य प्राणो भौवायनो वसन्तः प्राणायनो गायत्री वासन्ती गायत्रियै गायत्रं गायत्रादुपाꣳशुरुपाꣳशो- स्त्रिवृत्त्रिवृतो रथंतरꣳ रथंतराद्वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्य इत्येवं दक्षिणा विश्वकर्मेति नव दक्षिणायातयत्येवं२ पश्चाद्विश्वव्यचा इति नव प्रतीच आयात- यत्यौदुत्तरात्सुवरिति नवोदीच आयातयत्यौमुपरि मति- रिति नवोपरिष्टात्प्रदक्षिणं पर्यायातयति॑ तानपानभद्भिः प्रत्यनक्ति प्राची दिशां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं त्रिवृत्स्तोम

नियुक्ता दशमे ऽहंस्तदु¹ रात्रिसत्त्रेष्वप्यग्निष्टोम॑ आमयाविन उपसृतो वा गृह्णीयादगदो हैव भवति॑ ॥ २२ ॥ दशमः ॥ अथ वै भवत्युभये वा एते प्रजापतेरध्यसृज्यन्तेति ब्राह्मण- मेव॑ युवं॑ सुराममश्विनेति सौत्रामण्यासेव² भवत्यथ वै भवतीयं वा अग्निहोत्रीयं वा एतस्य निषीदति यस्याग्निहोत्री ५ निषीदति॑ तामुत्थापयेदिति॑ स यस्याग्निहोत्री निषीदति तामुत्थापयत्युदस्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुरूर्जमुपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेत्य॑थ वै भवत्यवर्तिं वा एषै- तस्य पाप्मानं प्रतिख्याय निषीदति यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषी- दति॑ तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्यान्नास्यानं नाद्यादिति॑ स १० यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषीदति तामेतदेव दुग्ध्वा ब्राह्मणाय ददाति॑ न चास्यात ऊर्ध्वमन्नमत्त्यथ वै भवति पृथिवीं वा एतस्य पयः प्रविशति यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति॑ तदभिमन्त्रयेतेति॑ स यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति तदभिमन्त्रयते॑ यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसर- १५ द्यदापः। पयो गृहेषु पयो अघ्नियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयित्याह॑ पय एवात्मन्गृहेषु पशुषु धत्ते॑ ऽप उपसृज- न्त्यद्भिरैवेनदाप्नोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै यज्ञस्यार्ते॑- नानार्तंँ॑ संसृजत्युभे वै ते तद्ध्यार्च्छत॑ ' आर्च्छति खलु वा

१ Thus M ; B and G (sec. m.) om. अपि ; तदुरात्रिसत्रेष्टोम U ; मदतिरात्रे सचे ष्टष्टोम Be ; तदुरात्रिसत्रैष्टोम G (pr. m.). २ एष i.s.o. एव M.

Here is the complete line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

एतदग्निहोत्रं यद्दुह्यमानग् स्कन्दति यदभिदुह्यादिति १ । स यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानग् स्कन्दति नैनदभिदोग्धि । तदेव यादृ- क्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां दुग्ध्वा पुनर्हेतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यद्युद्धृतस्य स्कन्देद्यत्ततो ५ ऽग्रेण पुनरेयाद्यज्ञं विच्छिन्द्याद्य॑त्र स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्ग्गृह्णीया- दिति' स २ यत्रैव स्कन्दति तदेव स्थालौ निधायातिशिष्टा- मानीय पुनरभ्युन्नीय तदेव यादृक्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ वै भवति वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्याग्निहोत्रे ऽधिश्रिते १० श्वान्‍तरा धावति ' रुद्रः खलु वा एष यदग्निर्य

हिरण्यं प्रबध्य परिकर्मी पूर्वः प्रतिपद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतद्धिरण्यमाहवनीयस्यायतने साद- यित्वापोद्धृत्य हिरण्यं प्रदक्षिणमावृत्येधं प्रतिष्ठापयत्यथ वै भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते ' ऽन्तं वा एष आत्मनो गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति ५ यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति ' पुनः समन्य जुहो- त्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति वरुणो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति ' वारुणं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत इति ब्राह्मणमथ वै भवति नि वा एतस्याहवनीयो गार्हपत्यं कामयते नि गार्ह- १० पत्य आहवनीयं यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति ' चतुर्गृही- तमाज्यं पुरस्ताद्धरेदथाग्निमथाग्निहोत्रमिति ' स यस्याग्निमनु- द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति चतुर्गृहीतेनाज्येन परिकर्मी पूर्वः प्रति- पद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतदाज्य- माहवनीयस्यायतने सादयित्वापोद्धृत्याज्यमथेधं प्रतिष्ठापयत्यथ १५ वै भवति पराची वा एतस्यै व्युच्छन्ती व्युच्छति यस्याग्निमनु- द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेत्युषाः केतुना जुषतां यज्ञं देवेभिरन्वितम् । देवेभ्यो मधुमत्तमम् स्वाहेति प्रत्यङ्तिष्ठन्नाज्येन जुहुयात्प्रतीची- मेवास्यै विवासयतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते ' ऽन्तं वा एष आत्मनो २० गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति ' पुनः समन्य जुहोत्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति

ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति मित्रो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्नि- मनुद्धृत॒ग्ं॒ सूर्यो ऽभ्युदेति॑ । मैत्रं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत दूति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति यस्याहवनीये ऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेद्यदाहवनीयमनुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिच्छिन्द्याद्भ्रातृव्यमस्मै ५ जनयेद्यद्वै यज्ञस्य वास्तवं क्रियते तदनु रुद्रो ऽवचरति॑ । यत्पूर्व- मन्ववस्येद्वास्तव्यमग्निमुपासीत॑ । रुद्रो ऽस्य पशून्घातुकः स्यादो- हवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थत्यैतः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति॑ । १० छन्दोभिरेवैन॒ग्ं॒ स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति गार्हपत्यं मन्थति॑ । गार्हपत्यं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते॑ । स यदुद्वायति तदनु पशवो ऽपक्रामन्तीत्यैनमुपतिष्ठत दूषे रय्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोर्जे पत्यायेत्यैनमुपसमिङ्क्ते सारखतौ त्वोत्सौ समिन्धाता॒ग्ं॒ सम्राडसि विराडसीति॑ । ॥ २४ ॥ १५ अथ वै भवति वज्रो वै चक्रं॑ । वज्रो वा एतस्य यज्ञं विच्छिनत्ति यस्यानो वा रथो वान्तराग्नी यात्या॑हवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादुद्धरेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादिध्मा- मुद्धरति यदग्ने पूर्वं प्रभृतं पद॒ग्ं॒ हि ते सूर्यस्य रश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत॒ग्ं॒ सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येति॑ । पूर्वै- २० णेवास्य यज्ञेन यज्ञमनुसंतनोतीति ब्राह्मणमे॑वैनमुपतिष्ठते त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वत इत्येभिः सर्वा देवता देवताभिरेव यज्ञ॒ग्ं॒ संतनोतीति ब्राह्मणमे॑थाग्नये

An exact, line-by-line transcription of the provided page of the Baudhāyana Śrautasūtra:

Digitized by Madhuban Trust १६६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २५ । ] पथिऋते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत्य॑न्वाहार्यमासाद्यानड्वाहं ददाति॑ सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते॑ ऽथ वै भवति यस्य प्रातः- सवने सोमो ऽतिरिच्यते माध्यंदिनꣳ सवनं कामयमानो ऽभ्यतिरिच्यत इति॑ स१ प्रातःसवने सोमे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह होतृचमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सर्वꣳ एव राजानमुन्नय मातिरीरिच ५ इति॑ होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरान्त्सर्वꣳ एव राजानꣳ समुन्नीयोत्तरवेद्याꣳ सꣳसादयन्त्यथाप उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ्१ द्रुत्वा२ स्तोत्रमुपाकरोति॑ [L11

औपानुवाक्यम् [ १४ । २५, २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६७ अथ वै भवति यस्य तृतीयसवने सोमो ऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत' यस्योक्थ्ये ऽतिरिच्येतातिरात्रं कुर्वीत' यस्यातिरात्रे ऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानमित्य'तिरात्रे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह होतृचमसमन्ववयध्वमुन्नेतः सर्वश एव राजानमुन्नय मातिरी- रिच इति' होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरा- न्त्सर्वश एव राजानग्ँ समुन्नीयोत्तरवेद्याग्ँ सग्ँसादयन्त्य'थाप उपस्पृश्य बर्हिषौ आदाय वाचंतमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपा- करोति' स्तुवते' तदेतद्बृहत्सामैकविग्ँशं वैष्णवीषु शिपि- विष्टवतीषु कुर्वन्ति' होत्र एषोत्तमेति प्राङः' समानमत ऊर्ध्वम्' ॥ २५ ॥ [L

ध्रुवस्यैव१ परिधौऽएन॑त्सौमा॑त्सै॑न्द्राग्निभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य जुहुया॑दिन्द्राग्नी२ वै देवानां पुनःपुनरभ्युपाकारं३ यजामह इत्येतदेकम॑श्विनीभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य जुहुया॑दश्विनौ वै४ देवानां भिषजौ ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोतीत्येतदेकं ' वैष्णवीभ्यामेनसृग्भ्यां परिगृह्य जुहुयाद्य॑द्वै यज्ञस्यातिरिच्यते ५ विष्णुं तच्छिपिविष्टमभ्यतिरिच्यत इत्येतदेकमवभृथेनैन॑त्स- सहाभ्यवहरेद्य॑था सेन्यानि सोमलिप्तानि पात्राण्येवं स एव भविष्यतीत्येतदेकं ' बर्हिषैन॑त्सहाभ्युपोषेदैष वा अग्निवैश्वा- नरो यत्प्रदाव्यो ' ऽग्नय एष वैश्वानराय गृह्यते ' ध्रुव एवमग्नौ वैश्वानरे हुतो भविष्यतीत्येतदपरमथ पुनर्दी॑क्षिते ' यज्ञो ह६ १० वै५ यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति॑ नैकाहयाजिनो ' ऽथ सत्त्रिणां ' मार्जालीये७ परिव्यन्दं८ निन्यन्दनवन्तं कृत्वा तदेनं निनयन्ति ' श्वो भूते हि ते सोष्यन्तो८ भवन्ति ॥ २६ ॥ एकादशः ॥ उक्तः स॑स्रवो ' ऽथ वै भवत्यार्तिं वा एते नियन्ति येषां दीक्षितानां प्रमीयते ' तं यदववर्जेयुः क्रूरकृतामिवैषां लोकः १५

१ ध्रुवस्य परिधौणस्यैव M. २ इन्द्रो i.s.o. इन्द्राग्नी all exc. M. ३ Thus MGU; ॰भ्युपकारं Be; B om. ऽभि । ४ हि Be. ५ Thus M Be; हैव the other MSS. ६ ॰रिती again most of the MSS. ७ Thus MB Bhav.; मार्जालीयोषरिविष्यंदनवंतं Be UG (pr. m.); मार्जालीये परिविष्यंदन्निष्यंदनवंतं G (sec. m.). ८ Thus MU; शोष्यंतो Be BG.

स्यादाहर दहेति ब्रूयादिति ' दीक्षितं चेदुपतपदिन्द्रेदाग्नी- ध्रोयग्रयनो१ ह२ भवति ' तदस्मै भक्तानाहरन्ति यावदलं भक्ताय मन्यते ' स यद्यहागदो३ भवति पुनरेति ' यद्यु वै प्रेति सर्वेभ्यो ऽग्निभ्यो ऽङ्गारान्निर्वर्त्यारण्योरग्नीन्समारोह्यान्तरेण ५ चात्वालोत्करावुदङ्कूपनिष्हृत्य तेनैनं दहेयुस्सं चिरात्रेण गौतोरुता संचिनुयुस्ते तथाकृतेन४ षडहस्सँस्थां काङ्गेयुरथ संस्थिते षडहे ऽस्थिकुम्भं५ याचति ' तस्मिन्संचितमवधाय तं दक्षिणतो वेद्यै निधाय सर्पराज्ञिया ऋग्भि स्तुयुरियं६ वै सर्पतो राज्ञ्यस्या एवैनं परिददति ' व्यूढं तदित्याहुर्यत्स्तुतमननुग्रस्तमिति ' १० होता प्रथमः प्राचीनावीती मार्जालीयं परौयाद्यामौरनुब्रुव- न्सर्पराज्ञ

(हा) + द्! यस्माद्वारोहादुदायैत्तस्यारणी in line 13! And in line 14: स यस्माद्वारोहादुदायति तस्यारणी! And in line 14: कुर्यात्कुमुकमपि - wait, क्रुमुकम् or कुमुकम्? Footnote 6: "Thus MU Be; क्रुमुकं० BG; अन्ववधाय MUG Be; अन्वाधाय B." In line 14 text: कुर्यात्क्रुमुकमपिकुर्यादिति ' (it has क्रुमुकम् in line 15: कृत्वा क्रुमुकशकलमन्ववधाय६). Wait, line 14 text has कुर्यात्क्रुमुकमपिकुर्यादिति or कुमुकम्? In line 14: कुर्यात्कु॒मुकमपिकुर्यादिति ' (notice footnote 6 says "क्रुमुकं० BG", which means the text has कुमुकं!). Let's check line 14: कुर्यात्कु॒मुकमपिकुर्यादिति ' - yes, कुमुकम्! And line 15: कृत्वा कुमुकशकलमन्ववधाय६ - yes, कुमुकशकलम्

अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति ' छन्दोभिरेवैनँ स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मणम् ' ॥ २८ ॥ अथ यद्याहवनीयगार्हपत्यावुद्वायेयातां गार्हपत्यं मथित्वा- ५ ग्नीध्रीयादाहवनीयमुद्धरेद्यद्याग्नीध्रीयगार्हपत्यावुद्वायेयातां गार्ह- पत्यं मथित्वाग्नीध्रीयमुद्धरेदथ यद्याग्नीध्रीयाहवनीयावुद्वायेयातां गार्हपत्यादाग्नीध्रीयमुद्धृत्य तत आहवनीयमुद्धरेद्यदि सर्वं¹ एवोद्वायेयुर्गार्हपत्यं मथित्वाग्नीध्रीयमुद्धृत्य तत आहवनीय- मुद्धरेदित्येवं वै भवति गार्हपत्यं मन्थति ' गार्हपत्यो वा अग्ने- १० र्योनिः ' स्वादेवैनं योनेर्जनयति ' नास्मै भ्रातृव्यं जनयतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य सोम उपदस्येत्सुवर्णँ हिरण्यं त्रेधा विच्छिद्यैर्षे ऽन्यदाधूनुयाज्जुहुयादन्यदिति ' स यस्य सोम उपदस्यति तत्सुवर्णँ हिरण्यं त्रेधा विच्छिद्यैर्षे ऽन्यदाधुनोति मुख्ये चमसे ऽन्यदवधाय जुहोति ' सोममेवाभिषुणोति सोमं १५ जुहोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति सोमस्य वा अभिषूयमाणस्य प्रिया तनूरुदक्रामत्तत्सुवर्णँ हिरण्यमभवद्यत्सुवर्णँ हिरण्यं कुर्वन्ति प्रिययैवैनं तनुवा समर्धयन्तीति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्याक्रीतँ सोममपहुरेयुः क्रीणीयादेव ' सैव ततः प्राय- श्चित्तिरति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य क्रीतमपहुरेयुरादा- २० राँश्च फाल्गुनानि चाभिषुणयादित्योदाराः क्षुद्रतृणानि² ' १ सर्वत M. २ Thus M ; क्षुद्रकल० the other MSS. 26

-like curve, then a vertical stem. Then ANOTHER vertical stem! Wait, or is that 'य' itself? Let's compare 'य' in line 15: "यः" - one vertical stem! 'य' in line 16: "यजेतेत्य" - one vertical stem! 'य' in line 17: it has TWO vertical stems: "या"! Yes, the print actually has "यात्र४"! That's why footnote 4 says: "४ यत्र om. M." (or does footnote 4 say "४ यत्र om. M." because it should be यत्र?). Wait, look at footnote 4: "४ यत्र om. M." In footnote 4, the lemma is "यत्र"! So the text in line 17 is either a typo in the print ("यात्र") or it's "यत्र" with a smudge? Wait, look closely at line 17: "यात्र" or "यत्र"? There is definitely an 'ा' matra in line 17: "यात्र४".

Let's check line 13: "रिति ब्राह्मणमेथ वै भवति" Wait, look at line 13 again: "रिति ब्राह्मणमथ वै भवति" or "ब्राह्मणमेथ"? Wait, look at the top of 'म': is that a matra? No, it's just 'म'! Look at 'म'

औपानुवाक्यम् [ १४ । २९, ३० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २०३ देवताभ्यः सर्वेभ्यः कामेभ्यः सर्वेभ्य स्तोमेभ्यः सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्य आत्मानं निष्क्रीणीत इति ब्राह्मणम्' ॥ २९ ॥ पवमानः सुवर्जन इति सौत्रामण्यामेष भवति' ब्राह्मण- मुत्तरमथ वै भवति तस्माद्वैश्वदेवेन यजमानः संवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत' तस्माद्वरुणप्रघासैैर्यजमानः परिव- त्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत' तस्मात्साकमेधैर्यज- मान इदावत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत' तस्मा- च्छुनासीरीयेण यजमानो ऽनुवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्या- शासीतैत्यथ वै भवत्यग्नेः कृत्तिकाः शुक्रं परस्ताज्ज्योतिरव- स्तादिति नक्षत्रेष्टकाभिर्विकल्पन्त इति ब्रुवते' ऽथ वै भवति यत्पुण्यं नक्षत्रं तद्दुकुर्वीतोपव्युषमिति१' प्रातः कुर्वीत' संगवे कुर्वीत' मध्यंदिने कुर्वीतापराह्ने कुर्वीत' सायं कुर्वीत' यावति तत्र सूर्यो गच्छेद्यत्र जघन्यं पश्येत्तावति कुर्वीत' यत्कारी स्यात्पुण्याह एव कुरुत इति' ब्राह्मणमुत्तरे ब्राह्मण- मुत्तरे' ॥ ३० ॥ द्वादशः ॥ ॥ इति चतुर्दशः प्रश्नः ॥ १ Thus M and Bhav. ; तद्दट्कु॰ the other MSS. ; the text of T. Br. I. 5. 2. 1. has यत्कुर्वीत but cp. the comm.

२०४ [बौधायनश्रौतसूत्रम्] [ १५ । १ । ] १अश्वमेधेन यक्ष्यमाणो भवति राजा विजिती सार्वभौमः ' स एतद्देवयजनं जोषयत आश्विनं प्रागाश्विनं दक्षिणाश्विनं प्रत्यगाश्विनमुदक् ' छिन्दन्ति वृक्षाञ्प्र स्लानि भिन्दन्ति प्रति- निम्नान्पूरयन्ति किङ्कारूणि निरस्यन्ति ' नदीनां तीर्थानि सर्वतःप्रस्रवणानि पल्वनानि कुर्वन्त्यथैतौ ह्रदौ मध्यतो देव- ५ यजनस्य जोषयते सꣳस्राविणावनुपदासिनौ पुष्यनामानौ यद्येवं विन्दन्ति ' यद्यु वा एवं न विन्दन्ति खालेनावभिवाह्या- भिर्वाभिचार्याभिर्वाद्भिः पूरयन्ति ' यथा ह्वेव सꣳस्राविणावनु- पदासिनौ पुष्यनामानौ भवतस्तथा ' तावपरेण मध्यतो देव- यजनं जोषयते दिस्तावद्याग्नेर्विधायां ' तच्छालां कुर्वन्ति १० प्राचीनव

[१५ । १, २ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २०५ निरमणा निरष्टाः कृष्णः श्वा चतुरक्षो द्वौ दामावनुजायै च पुत्रो ऽन्वाधेयायै च जरत्पूर्वा चैषीकस्याम्बूह्श्च मैध्रकं च मुसलं पौष्कलेयस्य¹ चत्वारि शतानि गोप्तॄणां शतं तल्प्यानां राज- पुत्राणां शतमराज्ञां [उग्राणां]² शतं सूतग्रामणीनां शतं क्षत्तसंग्रहीतॄणां चत्वारो महान्त ऋत्विजस्तन्वितरे॑ तान्काले ऽपदात्स्रौत्समारुहन्ति ॥ १ ॥ आ सुब्रह्मण्यायास्तृतीयाद्रापो दिग्भ्यः संभृताश्चतुरः³ साह- स्रान्निष्कान्सुवर्णरजतौ च रुक्मौ द्वे अन्ये हिरण्ये द्वौ वीणा- गाथिनौ ब्राह्मणं च राजन्यं च द्वे रशने मौञ्जौ च कुशमय्यौ चोभे तयोद्गात्र्यावृतेनोपकॢप्तेन चित्रामायतीमु

[Header] २०६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १५ । २, ३ । ]

ऽन्तरिक्षचिते लोकस्पृते लोकमस्मै यजमानाय देहीत्यन्वाहार्य- पचनं ' नमः सूर्याय दिविचिते लोकस्पृते लोकमस्मै यज- मानाय देहीत्याहवनीयमथास्यैतत्पुरस्तादेव जघनेनाश्वशाला- मेकापक्षावं विमितं कारितं भवति ' तद्वृथाग्निमुपसमाधाय मृत्यवे स्वाहा मृत्यवे स्वाहेति नवतिमाहुतीर्जुहोति प्रयासाय ५ स्वाहेत्येकादश ' गतायुर्वै पुरुषः गतवीर्य आत्मैकशतो यावा- नेव पुरुषस्तस्मान्मृत्युमवयजत इति ब्राह्मणमथ केशश्मश्रु वाप- यित्वा लोमानि संहृत्य नखानि निकृत्य दतो धाव्य स्नाता- वहते वाससी परिदधाते ' उभौ मानुषेणालङ्कारेणालङ्कृतौ भवतो ऽहतवाससावेथाभ्यां व्रतोपायनीयं पाचयति ' तस्या- १० श्रितौ भवतः सर्पिर्मिश्रस्य पयोमिश्रस्याथापराह्ने मुखयोर्हिरण्ये अन्वस्येते ॥ २ ॥ सुवर्णं यजमानो रजतं पत्नी रजतानि वा यदि बह्व्यो भवन्त्यथास्य वाचंयमस्य सायमग्निहोत्रं जुहोत्युपसंगच्छन्त एन- मेते राजगृह्याः सूतग्रामण्यः१ क्षत्तसंग्रहीतारः कारुविशा२ १५ इति ' तेभ्यः पष्ठौहीं वेहतं ददाति ' तां ते पचमाना रम- यन्तो जागरयन्त आसते ' ऽथ प्रातराचाममाचामन्तौ हिरण्ये प्रोथतस्ते पौञ्जिलेय आदत्ते ' ऽथादित्यमुद्यन्तमुपतिष्ठन्ते द्रष्ट्रे नम उपद्रष्ट्रे नमो ऽनुद्रष्ट्रे नमः ख्यात्रे नम उपख्यात्रे नमो ऽनुख्यात्रे नमः शृण्वते नम उपशृण्वते नमो ऽनुशृण्वते नमः २०

पादटिप्पण्यः (Footnotes): [FN1] १ Thus B ; ग्रामण्यः the other MSS. [FN2] २ cp. XVIII. 18.

", then the next part can't be "व्यो", because वि + व्यो doesn't make sense unless it's not "वि-". Wait, look at line 9 end: Is that "वि-"? Wait, what is the letter after "न्दन्"? Wait, look at "न्दन्": न with द subscript = न्द. Then न् (हलन्त न्). Then is that really "वि-"? Wait! Look at the letter: It has a loop at the bottom, a stem, and an 'ि' matra? Wait! Look at "वि-": Wait, could it be "द्वि-"? Could it be "नि-"? Wait, what if it is "वि"? If it's "वि", why does line 10 have "वोपो..."? Wait, look at line 10 again! Does line 10 have "वो"? Look at the first letter of line 10: Could it be "पोपो..."? No. Could it be "द्यो"? Wait, what if the word is "विद्युद्वपोद्धति"? No. Wait! What if line 9 has NO "वि-"? Wait, look at the end of line 9: Is that "स्पृशन्ननुच्छिन्दन्वि-"? Wait! Look at line 8 end: "उत्तरतो ऽनुदिङ्मुखानुप-" Notice the length of

ब्रह्मञ्ज्यतामस्मै संजानते ऽथैनान्त्संशास्ति सकृत्सकृत्प्राश्याप्रत्यव- मृशन्तो धारयाध्वा इत्येतस्मिन्त्सर्पिरासेचने रग्ने संतर्प्य परिकर्मिणे प्रयच्छति ⁠। द्विरपरं प्राश्य पाꣳसूंत्स राङ्कवे ब्रह्मोदन इति १ ⁠। तेभ्यश्चतुरः साहस्रान्निष्कान्ददाति सुवर्ण- रजतौ च रुक्मावेव च ये चत्रस्याभिषेक्तारस्ते ऽध्वर्युमभिषिञ्चन्ति ⁠। ५ स आह ब्राह्मणाश्च राजानश्चाध्वर्युरेतौ द्वौ संवत्सरौ राजा भविष्यति तस्य शुश्रूषध्वं यो हास्य २ न शुश्रूषिष्यते सर्वस्वं तं ३ ज्यास्यन्तीत्याध्वर्युरेतौ द्वौ संवत्सरौ राजा भवति ⁠। यजमान इतीतरमाचक्षते ⁠। स आह ब्रह्मन्नश्वं मेध्यं सन्त्स्यामि देवेभ्यः प्रजापतये तेन राध्यासमिति ⁠। बधानेतीतरः प्रत्याह देवेभ्यः १० [L

'? Look at line 6 again very carefully: Let's compare: 'क' '्र' 'म' 'ै' 'र' 'त' '्' 'य' 'क' '्र' 'म' Then: is it 'ी' followed by 'द्द' 'ा'? Look at 'द्द' in Sanskrit typography: A 'द' with another 'द' below it: 'द्द'. With 'ा', it is 'द्format' - like 'द्' and 'दा' underneath. Look at what is there: Below the line, there is a loop: that is 'द' below 'द'! Wait! Look at the character: 'म' has an 'ी' mātrā extending over it! Wait, look at the top curve: it goes from the top of the vertical bar, curves left over 'म'! Wait, why does it have an extra stroke? Ah, look at line 5 right above it: Line 5 has "ह्रदमभिप्रयान्ति ।' द्यौस्ते पृष्ठं" Under "ह्रदमभि", in line 6: Wait, is there a svara? No, Caland's text doesn't have svaras except rare ones. Wait, let's search Google for the exact string: "क्रमैरत्यक्रमीद्दाम्याक्रान्त्वाजीति" "क्रमैरत्यक्रमीद्दाम्याक्रान्" "त्रिभिरनुवाकै