बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

भव्यं भविष्यदित्युत्सन्नो ऽग्न्यभिषेको ।" Wait, after 'ऽग्न्यभिषेको', is it a danda? Yes: "ऽग्न्यभिषेको ।"

Line 8: "नात्राहौनसंततिं करोत्यृजुधा माध्यंदिनꣳ सवनꣳ संतिष्ठते ।"

Line 9: "प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय । प्रसिद्धमादित्यग्रहेण चरित्वा-"

Line 10: "१० ग्रयणं गृह्णात्यथोक्थ्यं गृह्णाति । समानं कर्मा पवमाना-"

Line 11: "त्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्पशुभिश्चरति । तेषाꣳ समानी"

Line 12: "मनोता समानी देवता समानः प्रत्यभिमर्शनः समानो वसा-"

Line 13: "होमः समानो वनस्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानीडा"

Line 14: "समान्यो दिशः । समानं कर्मा पत्नीसंयाजेभ्यः । पत्नीः संयाज्य"

Line 15: "१५ प्राङेत्य ध्रुवामाप्याय्याभृतीस्थानुभृतीश्च जुहोत्या मे गृहा भव-"

Line 16: "न्वग्निना तपो ऽन्वभवदित्येताभ्यामनुवा

An exact, line-by-line transcription of the provided page in pure Devanagari Markdown:

गतवीर्य आत्मैकशतो यावानेव पुरुषस्तस्मान्मृत्युमवयजत इति ब्राह्मणम्॑ ॥ ३६ ॥ अथैष आत्रेयो विद्धतः शुक्लो विक्लीधस्तिलकवान्पिङ्गाक्षः¹ खलतिर्विकटः कुनखी कुब्जः शि॑िपिविष्टो नग्न उपमज्जति² ' तस्य मूर्ध्नि जुहोति जुम्बकाय स्वाहेत्य॑थास्मा एतच्छतं विपथं ५ ददात्यैनमिषुजितात्प्रधमन्ति³ मा मे राष्ट्रे वात्सीरिति³ ' प्रसिद्धो ऽवभृथ' उदयनीययेष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपा- करोति' तस्यै सौरीर्नव श्वेता वशा इत्युपालम्भ्या भवन्ति' तासां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वाग्रे गार्हपत्यं पत्नीवतमुच्छ्रित्य तस्मिन्क्रगलं कल्माषं किकिदीविं विदौगथमिति त्वाष्ट्रान्पशू- १० नुपाकरोति' तान्पर्य

णायेत्य॑थ पुरस्तात्पशुस्विष्टकृतो दश¹ गव्यानुपजुहोति मयो- भूर्वातो॑ अभिवात्वस्रा इति॑ प्रसिद्धं पशवः संतिष्ठन्ते॑ ऽथोद- वसानीययेष्ट्याग्नेयेणाहवनीयं विहृत्यूपमुच्छ्रित्य तस्मिन्नेतान्प- शूनुपाकरोत्याग्नेयमैन्द्राग्नमाश्विनमिति॑ तेषां प्रसिद्धं वपाभि- श्चरित्वा पशुपुरोडाशान्निर्वपति॑ ताननुवर्तन्ते ऽष्टौ देवसुवाᳵ हवीᳵष्यग्नये ऽᳵहोमुचे ऽष्टाकपाल इत्येषा च दशहविरिष्टि- स्तंस्या एता याज्यापुरोनुवाक्या भवन्ति ॥ ३७ ॥ अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतस इत्य॑थ पुरस्तात्पशुपुरोडाश- स्विष्टकृतो दश ब्रह्मवर्चस्यानुपजुहोत्या ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामित्य॑थ पुरस्तात्पशुस्विष्टकृतो दश संनतिहोमानुप- जुहोत्यग्न

क्थास्त्रयो... संवत्सराय ५ Yes, that '५' is a marginal line number! Should we include it or omit it? It is printed on the line. We can transcribe: संवत्सराय ५ or संवत्सराय. It's safer to transcribe as it appears or keep it at the end of the line.

Let's check line 2 again: "विपथौ" or "विपथो"? Look at the diphthong mark over 'थ': It has TWO slanted strokes: ै + ा = ौ. Yes, "विपथौ"!

Let's check line 2 again: "ऋतूपर्यायं" vs "ऋतुपर्यायं": Look at the u-matra under त in "ऋतुपर्यायं": Wait, in "अथर्तुपशुभिर्यजत": look at "र्तु": it is त with repha and u-matra curving down-left. In "ऋतुपर्यायं": look under 'त': it has a curve to the right: ू (dirgha)? Wait, look really closely at "ऋतूपर्यायं": It has a loop to the right and down, like ू (dirgha)! Wait, why would it be ऋतूपर्यायं? In Vedic/Sanskrit compounds, sometimes rhythmic lengthening happens (e.g., ऋतूपर्यायम्). Or it could just be a font variant. Let's look: it really does look like ऋतूपर्या

? Wait, look at line 10: ग्रामाद्भृतश्रपणमाहत्याप्यर्जत्युपो⁸ एनं Look above त्युपो: there is a superscript 8, and next to it a small hook: त्युपोˉ? Wait! Look at line 10: माहत्याप्यर्जत्युपोˉ एनं - what is that mark above/after पो and before एनं? Wait, look at line 10: ...प्यर्जत्युपोˉ एनं and कर्मसु ङयन्ते? Wait, could those be quotes or hyphens or manuscript marks? Wait, look at line 10 after पो: there is an upper horizontal tick, like a minus or hyphen: पो⁻! And look at line 9, above वपन्त्य: wait, is that वपन्त्यथ? Wait, in वपन्त्यथ: the stroke above त्य is actually attached to the top bar! Wait, let's look at एव in line 3: ए has no top stroke. In वपन्त्यथ, if it were वपन्त्यथ, why would there be a stroke? Could it be वपन्त्येव यदि? WAIT! Look at the letter after त्य: Is that a थ or a व? LOOK AT IT! It

सदस्यमुन्नेताग्नीध्रं पवयति ग्रावस्तुत्ऽ सुब्रह्मण्यं प्रतिहर्तार- मात्मानमन्ततस्ते चेद्ब्रूयुरध्वर्योर्वाव¹ सर्वस्य पवयिता स नः सर्वा- न्पवयत्विति स एवैनान्सर्वान्पवयत्यपि वान्यॊऽन्यं पवयन्ति¹ यद्यधीयन्तो भवन्ति ॑ ॥ १ ॥ तेषां प्रसिद्धा दीक्षणीयेष्टिस्तायते ॑ सकृदाश्राविते² स ५ यत्राह भरतवदिति तद्गृहपतेरेवार्षेयं प्रथमं वृणीते³ ऽथ होतुरथात्मनो ऽथ ब्रह्मणो ऽथोद्गातुरथ प्रतिप्रस्थातुरथ प्रस्तोतुरथ प्रशास्तुरथ ब्राह्मणाच्छꣳसिनो ऽच्छावाकस्य सद्स्य- स्याग्नीध्रः पोतुर्नेष्टुर्ग्रावस्तुत उन्नेतुः सुब्रह्मण्यस्य प्रतिहर्तु- रन्ततो ॑ ब्रह्मण्वदिति समानं ॑ ते⁴ सर्व⁴ एव⁴ दीक्षाहुतिषु १० समन्वारभन्ते ॑ गृहपतिमेवाध्वर्युऋचैः कृष्णाजिने वाचयति ॑ तदेवेतरे⁵ ऽनुनिष्क्रामन्त्यपि⁶ वान्यॊऽन्यं वाचयन्ति यद्यधी- यन्तो भवन्ति ॑ ते यथोक्ताहं व्रतदुघमुपयन्त्येकैकां⁷ वा बह्वीर्वा ॑ तेषां यथैव प्रवरानुपूर्थ्यमेवं⁸ घर्मोच्छिष्टे⁹ ऽति-

१ Thus MTD Be 11 U (pr. m.) : वा (i. s. o. वाव) B Be U (sec m.). २ Thus M ; sing. the other MSS. ३ प्रवृणीते M. ४ Thus M ; ते सर्वे (without एव) T Be 11 U D ; समानमंततः सर्व एव B Be. ५ Thus MUD ; तदैवेतरो the other MSS. ६ Thus M ; नुनिष्क्राम० all the other MSS. ७ Thus (व्रतदुघमु०) Be 11 DUT ; ०दुहमुप० B ; ०दुह उप० M. ८ एवं om. M. ९ Thus M B Be ; ०च्छिष्टा० T Be 11 DU

Here is the complete, line-by-line transcription of the page in Unicode Devanagari:

ग्राह्यभवेषु¹ षोडशिनि ˈ षष्ठ्यामुपसद्युत्तरवेदिँ संनिवपन्ति यद्यनग्निश्चित्यो भवत्य॑थ यदि साग्निश्चित्यः प्रथमायामेवोप- सद्युत्तरवेदिँ संनिवपन्ति ˈ ॥ २ ॥ तेषां द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादशाहं प्रसुता² ˈ न ५ द्वादशाहे ऽग्निं चिन्वीतेत्येक आहुश्चिन्वन्त उ ह्येके ˈ प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथाद्यन्ति ˈ तेषां ज्योतिष्टोमो वैश्वानरः प्रायणीयो ऽतिरात्रस्तायते ˈ स यत्र माध्यंदिने सवने तृतीयसवनाय वसतीवरीभ्यो ऽवनयति तद्वसतीवरीकलशे यावन्मात्रौरति- शिष्याग्नीध्रं³ द्रुत्वा छायायै चातपतश्च सन्धौ गृह्णाति हविष्म- १० तीरिमा आपो हविष्मान्देवो अध्वरो हविष्माँ आविवासति हविष्मा

२४८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । ३ । ] स्थिते विवर्तयन्ति१ परिधीननुप्रहरन्ति१ प्रस्तरं । पत्नीसंया- जान्तो ऽतिप्रैषेण ब्रह्मा वाचं यच्छति । परिहृतासु वसती- वरीष्वाहतायाग् सुब्रह्मण्यायां ब्रह्मा वाचं विसृजते । प्रति- पद्यते२ दिवा प्रातरनुवाकेनाह्ना संक्रामन्होता छन्दाग् स्यन्वाह निमौच्याध्वर्यु रूपाग् शुं जुहोति रात्र्यै रूपमिति वदन्तस्तायते ५ चित्रिदग्निष्टोमो रथंतरसामा । माहेन्द्रस्य स्तोत्रे रथो युक्तो ऽत्याधावति३ । रथशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोत्येतावदेवै- तदहः शिल्पं क्रियते । ऽहीनसंततिं करोत्यथ श्वो भूते तायते पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्सामा । दुन्दुभिनैतदहरध्वर्युर्माहेन्द्रस्य४ स्तोत्रमुपाकरोत्येतावदेवैतदहः शिल्पं क्रियते । ऽहीनसंततिं १० करोत्यथ श्वो भूते तायते सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामोधावे- नैतदहरध्वर्युर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोत्येतावदेवैतदहः शिल्पं क्रियते । ऽहीनसंततिं करोत्यथ श्वो भूते तायत एकविग्ंश उक्थ्यो वैराजसामाग्रेयञ्च५ षोडशी५ चातिग्राह्यार्वनतिग्राह्याः५ षोडशीत्येक आङ्गरैके कविग्ंशमेतदहर्न्यूङ्खं६ भवति६ । विराजां वा १५

१ Plural MT Be 11 DU and Dvaidha; singular B Be. २ Plural M. ३ Thus M; धावति Keś.; यावति Be TD; भवति B Be. ४ Thus M; दुंदुभिगब्देनैतद the other MSS. ५ Thus M only; ॰ग्रेयश्च षोडशी च नातिग्राह्याः Be; ॰ग्रेयश्च षोडशिनाति- ग्राह्याः B; ॰ग्रेयं च षोडशिनी चातिग्राह्याश्च नातिग्राह्याः Be 11 T (the latter only षोडशीनि) UD. ६ Thus M; न्युंखयंति all the other MSS. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[१६।३, ४।] द्वादशाहः २४६

प्रतिपत्सु न्‍यूङ्खयन्ति शस्‍त्रे¹ वेत्येतदेकमेथापरं² प्रातरनुवाके न्‍यूङ्खयन्ति हविष्कृत्‍युभयेषु प्रस्थितेषु माहेन्द्रस्याग्रावणे॑ न तत ऊर्ध्वं न्‍यूङ्खयन्तीत्य॑रणीहस्त³ एतदहरध्वर्युर्माहेन्द्रस्य स्तोत्र- मुपाकरोति॑ तदुद्गातृर्दक्षिण⁴ ऊरौ मन्थति⁵॑ तं जातम् सर्व एवाभिहिङ्कुर्वन्ति॑ ॥ ३ ॥ तस्य मीमांसा॑ गार्हपत्ये ऽनुप्रहरेत्प्रतिष्ठाकामाना- मोग्नीध्रे⁶ प्रजाकामानाम्⁷। शामित्रे पशुकामानामाहवनीये स्वर्गकामानामित्य॑नादृत्य तदाहवनीय⁸ एवानुप्रहरति भवतं नः समनसाविति॑ प्रहृत्याभिजुहोत्यग्रावग्निश्चरति प्रविष्ट इत्येता- वदेवैतदहः शिल्पं क्रियते॑ ऽहोनसंततिं करोत्यथ श्वो भू

मीमाꣳसा ' चात्वाले ऽवनयेदास्तावे निनयेत्प्रोक्षणीः¹ कुर्वीत² पुरोडाशीयानि पिष्टानि संयौयादित्येनादृत्य' ³ तदुद्ग्राह- ष्वधीना एवैनाः कुर्यादुद्गातारो⁴ हैताभिररण्येगेयानाꣳ साम्नाꣳ शुचꣳ शमयन्तो मन्यन्ते ' ता उ चेदध्वर्यवे प्रब्रूयुरपो ऽभ्यव- हरतेत्येव ब्रूयादित्येतावदेवैतदहः शिल्पं क्रियते ' ऽहीनसंततिं ५ करोत्यथ श्वो भूते तायते त्रयस्त्रिꣳश उक्थ्यो रैवतसामा सौर्यो ऽतिग्राह्यो ' उद्भिदैवैतद्दूर्वामिश्राभिरध्वर्युर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ' ॥ ४ ॥ तासामुक्ता मीमाꣳसा ' स्वयमृतुयाजमेवैतदहर्भवति ' नैतदहरन्योऽन्यस्यर्तुयाजं यजन्ति⁵ ' स यत्राहाध्वर्यू यजतमिति १० तदध्वर्यू जघनेन हविर्धाने उपविश्य स्वयमृतुयाजं यजतो ये३⁶ यजामहे ऽश्विनाध्वर्यू आध्वर्यवादृतुना सोमं पिबता- मर्वाञ्चमद्य ययं नृवाहणं रथं युञ्जाथामिह वां विमोचनम् । पृङ्क्तं हवीꣳषि मधुना हि कं ग

to उपाकरोति (line 9) is given here by MB Be (sec. m) only ; the other MSS. give it in kh. 6 after the words बृहत्सामानम् (252, 3). U agrees with M with this exception that only the first words सांवाशिनमेतदहर्भवति are given after बृहत्सा- मानम् ।—सांकाशिन० all.

Wait, look at "बृहत्सामानम् (252, 3)." In "बृहत्सामानम्", the vowel under b is r: बृहत्सामानम्. And "(252, 3)" - page 252, line 3!

Footnote 4: ४ Thus MB Be ; स्तोत्रे ऽन्तरेण the other MSS.

Footnote 5: ५ Thus M only ; संविह्य all the other MSS.

Footnote 6: ६ संभवहृ० M. Wait, look at footnote 6: Is it संभवहृ०? Letters: स (sa) ं (anusvara) भ (bha) व (va) ह (ha) with r-vowel? No, look at the letter: It is हृ? Or ह्य? Wait, in footnote 5: `संविह्य all the other

Digitized by Madhuban Trust २५२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । ५, ६ । ] षडहो ऽहौनसंततिं करोत्य॑थ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्ति॑ ॥ ५ ॥ प्रथमः ॥ अथ श्वो भूते चतुर्विꣳशं छन्दोममुपयन्ति बृहत्सामानम॑थ श्वो भूते चत्वारिꣳशं छन्दोममुपयन्ति रथंतरसामानम॑थ श्वो भूते ऽष्टाचत्वारिꣳशं छन्दोममुपयन्ति बृहत्सामानम॑थ ५ श्वो भूते चतुर्विꣳशमग्निष्टोममुपयन्ति रथंतरसामानम॑वि- वाक्यमेतदहर्भवति॑ नैनदहरन्योऽन्यस्मा उपह्वताय व्याङ्गा॑- यथ्या१ वा नाराशꣳस्या वा विब्रूयादिति॑ तदु वा आच्छुर्नं वै यज्ञः संतिष्ठते यन्न विब्रूयादिति॑ विब्रूयादिति॑ वै२ नो२ ब्राह्मणं भवति॑ नैतदाद्रियेत३ नाद्रियेतेति३ स्थितिर॑ननु- १० ष्टुभमेतदहर्भवति॑ नानुष्टुभो ऽधीयते४ ते चेदनुष्टुभ उद्धरेरन्नध्वर्यु॑रनुष्टुभं५ उद्धरेत्सूर्या उप सूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नो हिन्वन्त्वध्वरमित्येतया सौर्या६ गायत्र्या वसती- १ Thus T Be 11 DU; व्याङ्गर्गायथा B Be; व्याङरयवाया M, but above य and व two akṣaras are written, which I am unable to decipher. २ Thus M; the other MSS. विब्रूयादिति once only and चैवैनी। ३ Thus M; most of the other MSS. om. here and at the colla- teral passages (xvi. 6 s. fin., xvi. 16 s. fin.) नाद्रियेत । ४ धीयते all the MSS. exc. M. ५ Thus Be, and M, which inserts only चेद् after अध्वर्युः।—अनुष्टु- भम्० both times B; the whole passage runs thus in T Be 11: तंचे- द्यनुष्टुभम उद्धरेदेनुटुभ उद्धरेत्सूर्या; in U; ष्टचंतनुवननुष्टुभ उद्धरेदे अनुष्टुभ उड दसूर्या; in D: तंचेननूचननुष्टुभमुद्धरेदेनुष्टुभ उद्धरेदसूर्या। ६ Thus M only; सोयर्चा all the other MSS. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[द्वादशाहः] [ १६ । ६, ७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २५३

वरौर्गृह्णीयाद्भू॑र्दे त्वा मनसे लेत्यपोद्धृत्यैतामन्यया सौम्या¹ गायत्र्या राजानमुपावहरेद्विष्णो त्वं नो अन्तम इत्यपोद्धृत्यैता- मन्यया वैष्णव्या गायत्र्या राजानमुपतिष्ठेत॑ स उ चेद्- विद्वाननुष्टुभमभिव्याहरत्यक्रमिषमिति² होत्रे प्राह॑ होता- ५ नाप्रख्यापयिता॑ होतास्य तदक्षरैरपिवयति³॑ स उ चेन्मन्ये- तामितकामो⁴ वा अहमस्मि यदृङ्मयं वेदे यजुर्मयमेव⁵ तद्योवेवाक्षर्यौ⁵ वेदौ तौ⁵ संपद्येतामिति⁵ नैतदाद्रियेत॑ नाद्रियेतेति स्थितिः॑ संतिष्ठत एष चतुर्विंशो ऽग्निष्टोमो रथंतरसामा॑ ॥ ६ ॥ १० तस्मिन्सँस्थिते समिद्धारा⁶ यन्या॑हृत्य समिध आग्नी-

¹ Thus M only; सौर्या B Be; सौर्यया Be 11 TUD. ² The text is corrupt in all the MSS., and I am at a loss how to emend; षत्यक्रमिषम् is my conjecture; षचमिषमिति B; षमिषमिति Be; षचयामिषमिति TDU; षचयामिषति Be 11; षष्टुमन्वा (or ष्वा ) सुजी-षमिति M. Probably we are to read an iṣ-aorist 1 ps. sing. act. Keś. has: सत्याश्षिषमिति नौचैर्जैतास्मि नाशिता (sic). ³ Thus conjecturally. All the MSS. ॰वपति exc. M, which has ॰पवयति । ⁴ ॰कामा MT Be 11 DU; ॰कामः B Be, which om. वा; all the MSS. exc. M begin a new kh. with ऋचमस्मि । ⁵ Thus M; यजुर्मयं वैतान्याषावेवाक्षराश्रयौ वेदौ ततौ संपा॰ T Be 11 D; यजुर्मयं वैतान्यक्षराश्रयौ वेदौ संपा॰ B Be; यजुर्मयं वैतान्यावेवाक्षराश्रयौ वेदौ संपा॰ U. ⁶ Thus corrected; समिद्धारंयंत्या॰ MSS.

औये संन्यस्यन्ति' । तेषु समन्वारब्धेष्वार्हवनीये स्रुवाहुतिं जुहोति प्रजापतये स्वाहेति मनसैाथ सदः प्रसर्पन्ति तूष्णीं- स्तोमाय' संप्रसृप्तानिविद्वाध्वर्यूर्मनसैव प्राङ् द्रुत्वा मनसेमां३ पात्रं कृत्वा मनसान्यं ग्रहं प्रजापतये गृह्णात्युपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति' । यदिदं किं च तदिति ५ मनसा परिमृज्य सादयत्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेत्येथाप उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा मनसैव स्तोत्रमुपाकरोति' मनसा प्रसौति' मनसा प्रस्तौति' मनसोद्गायति' मनसा प्रतिहरति' मनसा होच एषोत्तमेति प्राङर्मनसा होताह्वयते' मनसाध्वर्युः प्रत्याह्वयते' मनसा १० शंसति' मनसा प्रतिगृणाति' यदैतस्य मानसस्य शस्त्रस्य [L12

[ १६ । ८, ६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् २५५ द्वादशाहः

यद्यु वै होता नाध्येत्यान्य१ उ॑ २॒ होत्राशꣳसी शꣳसति॑ । तस्मा उ प्रतिप्रस्थाता प्रतिगृणाति॑ । यदैतेषां पारं यन्त्यथाध्वर्यु- र्मनसैव प्राङ् द्रुत्वा मनसैव तं ग्रहमुपोद्यच्छते॑ । मनसाश्राव- यति॑ । मनसा प्रत्याश्रावयति॑ । मनसा वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षं॑ । मनसा समुपहूय भक्षयन्ति॑ । मनसा निर्णिज्य पात्रं प्रयच्छति॑ । संतिष्ठत एष तूष्णीꣳस्तोमो॑ । ऽथर्त्विजो विसृच्छत्यधिवृक्षसूर्ये२ वाचं विसृज्यध्वारङ् नक्षत्रेभ्य३र इत्य॑धि- वृक्षसूर्ये४ इति वै नो ब्राह्मणं भवति॑ । ते ऽधिवृक्षसूर्ये एव वाचं विसृजन्ते॑ । तानत्रैवासीनान्परिश्रयन्ति॑ । पत्नीशाले पत्नीः परिश्रयन्त्य॑थानतिसर्पन्तावध्वर्यू धिष्ण्यान्बर्हिर्भ्यामौदुम्बरीꣳ सम्भन्वारभेते इह धृतिरिह विधृतिरिह रन्तिरिह रमनि- रिति५ । ते यथासमुदितं६ वाचं विसृजन्ते॑ ॥ ८ ॥ अथातः सर्पणस्यैव मीमाꣳसा॑ । दक्षिणस्य हविर्धानस्याधो-

१ Thus MT B 11 ; ॰न्यतु D ; ॰न्यो B Be. २ Most of the MSS. have the plural. ३ विसृष्ट्यं० all exc. M. ४ Thus emended hesitatingly ; विसृज्यध्वाञ्चन्नक्षत्रेष्—त्यधि० M; विसृज्य- ध्वासनंनक्षत्रेष् इत्यधि० T Be 11 D; विसृज्यध्वासनंचचेष्वित्यधि० U; विसृज्यध्व- मिति वासंनक्षत्रेण्विति वा व्यधि० B Be; Keś. : समाप्ते तूष्णीꣳस्तोमे ऽध्वर्युः ऋत्विजो विसृच्छति अधिवृक्षसूर्ये वाचं विसृज्यध्वमा (sic) नक्षत्रेण्विति । इतर ऋत्विजः प्रतिब्रूयुः अधिवृक्षसूर्ये वाचं विसृज्यामह (sic) इति वा । उदितेषु नक्षत्रेपु विसृज्यामह (sic) इति वा । ५ Thus M B Be and cp. Āp. XXI. 12. 7, रमतामिति T Be 11 DU. ६ ॰दितां M.

न्येति"? Look at the character: Left side: looks like a 'म' or 'ष' or 'थ'. Wait! Could it be 'भ्रेषं म न्येति'? Wait, let's look at the letter itself: It has:

• a top horizontal bar
• a loop going down-left, then right (like 'म')
• a vertical stem going down
• wait, under the vertical stem, there is a hook to the left, like 'मृ' or virama? Wait, does it have a 'य' next to it? No, next word is clearly: "न्येति" (न + य + े + त + ि = न्येति). Wait, look at the character before "न्येति": It is ONE akshara. Is it:

1. म्
2. म
3. ङ्ग
4. य
5. च Wait, look at 'च' in 'वषट्कारपथेनैव' (line 3-4): 'च' doesn't have a top-left loop. Look at 'म' in 'समन्वारब्धेष्वन्वाहवनीये' (line 8): 'म' has a top-left loop, goes right, vertical line down. The character in line 3 has: top bar, vertical down with a loop to the left, then horizontal to a vertical stem... wait, that's EXACTLY 'म'! Wait, does

have an accent? No, there is NO udātta in line 9! Wait, look at line 9:गायत्रौमाध्यंदिन...- it also has that shape! And line 10:गायत्रौतृतीयसवन- it also has that shape! Wait, look at the glyph carefully: Is itगायत्रौorगायत्री? Look at ौ: It has a vertical line after the letter, and TWO strokes going up-left. Wait! In गायत्रौ, the letter त्रhas a vertical line, and on top of it... wait,त्रalready has a vertical line! In Devanagari,त्रis a consonant with a vertical stem (like त + र). When you addी(ī-kāra), you add a vertical stem to the right, connected by an arch to the consonant! Wait, inगायत्री, how many vertical stems are after य? There is the vertical stem of त्र, and then another vertical stem for ी! LOOK AT IT IN THE IMAGE: गा(2 stems)य(1 stem)त्रौ- WAIT! There is NO second vertical stem afterत्र! Wait, is there a stem after त्र? Look at गायत्रौ: There is य, then त्र, and above the stem of त्र`

अथातः पशुकॢप्तेरेव सौमाऽैन्द्राग्नाः पशवः स्युरित्येक 'अग्नेरयं लोको वायोरन्तरिक्षमसाविन्द्रस्य' यदैन्द्राग्नः पशुर्भवति वायव्यो वसाहोम इमानेव१ तल्लोकान्प्रीणन्त्य१ एषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्त्यथ२ ये३ ऽनैन्द्राग्नान्प्रतिपद्यन्ते४ यथा श्रेयसे ऽनाहृत्य४ पापीयस आहरन्ति५ तादृक्तत्६स्मादैन्द्राग्नाः५ पशवः स्युरित्येतदेकमतिरात्रपशवो ऽभितो मध्य ऐन्द्राग्ना ' एकादशिना७ अभितो मध्य ऐन्द्राग्नाः ' सर्वाग्नेया८ एव स्युरि- त्येतदेकम्' सर्वैन्द्रा९ एव स्युरित्येतदेकम्' सर्वप्राजापत्या१० एव स्युरित्येतदेकम्' सर्वैकादशिना११ एव स्युरित्येतदपरं' तेषा सर्वैकादशिनैर्यरंतं प्रसिद्धमेव प्रथमे ऽहनि प्रथमामेका-

द्वादशाहः Digitized by Madhuban Trust [१६ । ११, १२ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २५६ दशिनीमालभन्त१ आग्नेयस्य वारुणमुपालम्भ्यं कुर्वन्ति । तथा- स्यैतानि दश मध्यमान्यहान्यनतिरिच्यमानाः पशवो ऽनुभवन्ति । प्रसिद्धमेवोत्तमे ऽहन्युत्तमामेकादशिनीमालभन्त१ आग्नेयस्य वा वारुणस्य वा वैश्वदेवमुपालम्भ्यं कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ ५ तदु वा आश्चर्यं द्वादश३ दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादशाहं प्रसुताः कथमस्यैतान्यहानीष्टान्याप्रीतानि४ पशुमन्ति भव- न्तीति । तिस्र एकादशिन्यो ऽग्नीषोमीयो वैश्वदेवो ऽनूबन्ध्या । षट्त्रिꣳशतमेते५ पशवः '६षट्त्रिꣳशतमेतान्यहान्येवमस्यैतान्यहा- नीष्टान्याप्रीतानि पशुमन्ति भवन्तीति ' तदु वा आश्चर्य- १० द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादशाहं प्रसुताः कथं द्वाद- शाहेन संवत्सर आप्यत इति । द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशाष्टका द्वादशामावास्या । एतानि ह७ वै संवत्सरस्य वर्षिष्ठान्यहान्यैता- १ ॰भंत MB Be; ॰भत the other MSS. (cp. Āp. xxi. 14. 7); the last time DU also plural. २ Thus M; वारुणस्य वा वैश्वदेवमुपा॰ B Be; वा वरुणस्य etc. (as B Be) T Be 11 UD. ३ यदु om. all the MSS. exc. M. ४ M only has preserved this correct reading, all the other MSS. are badly corrupt. ५ Thus all; are we to correct ॰स्त्रिꣳशत एते ? ६ Thus all, exc. M, which reads: षट्त्रिꣳशमेतान्य॰; are we again to correct षट्त्रिꣳशत एतानि ? ७ Thus B Be; ह om M; न वै TBe 11 DU. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

२६० बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १६ । १२, १३ ।

न्यनु संवत्सर आप्यते ' 'समाप्तो द्वादशाहः' समाप्तः संवत्सर- काम' एवं द्वादशाहेन संवत्सर आप्यते' ॥ १२ ॥ तृतीयः ॥ संवत्सराय दीक्षिष्यमाणाः समवस्यन्ति ' तद्द्बहु सैतत्पूर्वे संव- त्सर समवसायासते ऽन्योन्यस्यानुक्तं च मानुषं च विजिज्ञास- माना ' उतो᳡ ह्येकः शमरथस्य⁴ कर्ता भवति ' ते चतुरहे ५ पुरस्तान्माघ्यै पौर्णमास्यै दीक्षन्ते ' तेषामेकाष्टकायां क्रयः संप- द्यत ' इति नु यदि समामविज्ञाय⁵ दीक्षन्ते ' यद्यु वा एतस्या- मेवैकाष्टकायां समां⁶ विजिज्ञासन्त चतुरह एव पुरस्ता- त्फाल्गुन्यै वा चैत्र्यै वा पौर्णमास्यै दीक्षन्ते ' तेषामपरपक्ष- स्याष्टम्यां क्रयः संपद्यते ' तेनैकाष्टकां न छम्बत्कुर्वन्ति ' तेषां १० पूर्वपक्षे सुत्या संपद्यते ' पूर्वपक्षं मासा अभि संपद्यन्ते ' पूर्व- पक्षे प्रसवः पूर्वपक्षे वैषुवतं पूर्वपक्ष उत्थानम् ' समानं द्वादशा- हिकं कर्म ' तथैव षष्ठ्यामुपसद्युत्तरवेदिँ संनिवपन्ति यद्य- नग्निचित्यं भवत्यथ यदि साग्निचित्यं प्रथमायामेवोपसद्युत्तर- वेदिँ संनिवपन्ति ' ॥ १३ ॥ १५

१...१ Thus M; i. s. o. संवत्सरकाम एवं T Be 11 DU: संवत्सरकामेक्रम एवं; acc. to B Be the passage runs thus: एवं द्वादशाहेन संवत्सर आप्यते समाप्तो द्वादशाहः समाप्तः संवत्सरक्रतुः। २ Thus M Be; ॰स्यानुक्तं Be 11; ॰स्यायुक्तं BUD. ३ Thus M Be (sec. m.), cp. supra xvi. 1 (p. 245, 1); उद्गाता the other MSS. ४ The word occurs again xvii. 43 and Drāhy. v. 4. 11. ५ समांविज्ञाय M. ६ Thus M; समामविज्ञायासते Be; समामविज्ञासंते the other MSS.