बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

याज्यान्यजति॑ सो ऽचैव पत्नीः संयाज्याचैव समिष्टयजूंषि¹ जुहोति॑ संतिष्ठते पात्नीवतः॑ ॥ १६ ॥ तृतीयः ॥ अथ वै भवति यो ऽग्न्याधेयेन नर्ध्रोति स पुनराधेयम- धत्ते यो ऽग्निं चित्वा नर्ध्रोति स पुनश्चितिं चिनुत इत्य॑ग्निं ५ चित्वा ज्यानानो द्वादशेष्टका उपकल्पयते ऽष्टौ याजुषीस्तिस्रो लोकंपृणाः॑ स यत्र² होत्तरवेदिर्व्याघारितोपन्युप्तसंभारा भवति तद्बाभ्यामात्मन्यग्निं³ गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति॑ स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति॑ श्वेतमश्वमभिमृश्याष्टौ याजुषीरुपदधाति येनर्षय- १० स्तपसा सत्रमासतॆति॑ चतस्रो लोकंपृणा लोकं पृण छिद्रं पृणेत्य॑थ चितिक्लृप्त्याभिमृशति चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वा- नित्य॑ाग्नेय्या गायत्रियैतां चितिमभिमृश्य द्वाभ्यामवद्रवति वाङ्न आसन्प्राणदा इति॑ तायते पशुबन्धो वाग्निष्टोमो वा॑ स प्रज्ञातः संतिष्ठते॑ ॥ १७ ॥ चतुर्थः ॥ १५ ⁴जर्वरो गृहपतिर्धृतराष्ट्र ऐरावतो ब्रह्मा दत्तस्तापसो होता पृथुश्रवा दूरेथ्रवा⁵ उद्गाता ग्लावस्त्वाजगवस्⁶ प्रस्तोतृप्रति-

१ ०ष्टयजूंर् MH. २ Thus M ; तद्येहोत्त० D ; यत्राहोत्तः the other MSS. ३ Thus M Be B U ; ०न्नंनग्निं or ०न्नन्नग्निं Be 7 D. ४ On the following cp. Baudh. gṛhs. III, adhy. 10 and Pañc br. XXV, 15. ५ Found in M only. ६ Thus M ; ग्राव० or गाव० the other MSS. 38

र्ततारौ शितिष्पृष्ठो मैत्रावरुणस्तक्षकॊ वैशालेयो ब्राह्मणाच्छꣳ- स्युपरीतिक्षात्त्र्यः १ सदस्यः शिखातिशिखौ नेष्टापोतारावरुणो २ ऽह्यो ऽच्छावाकश्चक्रपिङ्गलावाग्नीध्रावजिरो ३ साहेयः सुनह्याह्यो ऽर्बुदो ग्रावस्तुत्साण्ड उन्ने॒ता पशुक्री ४ ध्रुवगोपः कौतुस्तावध्वर्यू ५ अरिमेजयश्च जनमेजयश्चैते वै सर्पाणाꣳ राजानश्च राज- ५ पुत्राश्च खाण्डवे प्रस्थे सत्रमासत पुरुषरूपेण विषकामास्तेषां दशस्तोमान्यन्यान्यहान्यासन्दादशस्तोमान्यन्यान्त्याचीयन्ति ६ च । स यद्दशदशेति तस्मात्सर्पा दꣳशुका दꣳशुवीर्यास्तदेत- त्सौक्यं पौत्र्यं पशव्यꣳ सत्रं । य एतदुपयन्ति नैतान्सर्पा हिꣳसन्ति । ॥ १८ ॥ पञ्चमः ॥ १० तपो गृहपतिरिर्रा पत्नी ब्रह्मैव ब्रह्मा सत्यꣳ होतामृत- मुद्गाता भूतं भविष्यच्च प्रस्तोतृप्रतिहर्तारावृतं मैत्रावरुण ऋतवः सदस्या आर्तवा उपगातारस्तेजो ब्राह्मणाच्छꣳसी यशो ऽच्छा-

१ Thus (उपरौतिस्) M; अपरिगिस् Be; अपरिगौस् U; अपगरस् Be 7 D; अपरिगौर्यस् B. २ Uncertain; ॰वषणोद्या M; ॰वषणाखो Be Be 7; वषणाक्षो BUD; the Pañc. br. has वषण षाट्यः । ३ Thus M; ॰चक्रपिगं० Be 7 D; ॰चक्रपिग्रंग षाग्नीध्रोऽजिरो B Be U. ४ Thus M; उन्नेतापशुगो Be (thus also the MSS. of the Gṛhya); ॰पशुगोपो Be 7 BUD. ५ Thus M; कौत्सस्ताव॰ BU; कौत्साब॰ Be; क्रौंचस्ताव॰ Be 7 D. ६ ॰ह्यान्यासन्दा ... न्यान्य० om. M. ७ Thus M; दंशवीया० Be; दंध्रवीया० U; रंध्रवीया० B; in Be 7 the whole passage is left out.

[Header] [१७ । १६, २० ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २६६

वाक्स्विषिष्टापचितिस्य नेष्टापोतारावग्निरेवाग्नीध्रो वाक्सु- ब्रह्मण्यो अगो यावस्तुर्गुन्नेता बलं ध्रुवगोपो मनो ऽध्वर्यु- श्चक्षुः प्रतिप्रस्थाता सेदिक्शाशनया२ चेध्मवाहौ दिष्टिविश्रास्ता३ मृत्युः शमितै'ते वै विश्वसृजः प्रथमाः सत्रमासां चक्रिरे । ५ तेषाग्ं शतं समा दीक्षा आसञ्चतस्र उपसदः सहस्रं प्रसुता- स्तदेषाभिवदति विश्वसृजः प्रथमाः सत्रमासत सहस्रसमं प्रसुतेन यन्तः । ततो मिषदमिषत्संबभूव ततो ह जज्ञे भुवनस्य गोपा इत्य॑ग्निष्टोमैर्वाव४ ते तदीयुरेतद्वैदृद्धमयनं प्रजननं५ यदग्निष्टोमाः ।' ॥ १६ ॥ षष्ठः ॥ १० कुण्डपायिनामयनेनैच्छन्तो दीक्षन्ते । पञ्च सर्वतो धुरा- स्तेषामियमेव प्रज्ञाता संवत्सरदीक्षा । समानं कर्माग्नीषोमीया- दारम्भणीयेनेष्ट्वैन्द्रं पयो दोहयति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ वसतीवरीः परिहृत्याविशिष्य६ पयाग्ंस्युपवमन्त्यथ श्वो भूत आमावास्येन हविषा यजन्ते । तेन यन्त्यष्टाविग्ंशति-

[Footnotes] १ Thus M ; वनंभ्रु० U ; वनभ्रू० Be B ; चतड्डु० Be 7 D. २ Thus MUDBe 7; सेदौक्षाशनया Be; सेदिक्श्याशतयो B. ३ चिर्सित् i.s.o. दिष्टिर M, but cp. Pañc. br. XXV. 18. 4. ४ Thus M (reading only तदिपु० i.s.o. तदोयु०); ॰मैर्वावचेतचिदिखदे॰ Be; ॰मैर्वावचेतविदिखदे॰ BU. ॰मैर्वावन्ननेभिरियुस्त्रदे॰ D; ॰मैर्वावचतेभियुस्तृदे॰ Be 7. ५ Uncertain; प्रजन M; प्रजनि all the other MSS. ६ Thus corrected with some hesitation; cp. Karmānta-Sūtra III. 25; पर्यहृत्य पयांसि विशिष्य M, but all the other MSS. पर्यहृत्य- विशिष्य पयांस्यु० ।

[कुण्डपायिनामयनम्] Digitized by Madhuban Trust ३०० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । २०, २१ ]

रहानि॑ प्रायणीयारम्भणीयौ॑ स मासः॑ १ पौर्णमासहवि- र्भीयन्ति मासं॑ वैश्वदेवहविर्भीयन्ति२ मासं॑ वरुणप्रघास- हविर्भीयन्ति मासं॑ साकमेधहविर्भीयन्ति मासं॑ शुनासीरीयहविर्भीयन्ति षट्त्रिंशतिरहान्यभिजित्त्रयः३ परः- सामानः॑ स मासो॑ वैषुवतं॑ त्रयो ऽर्वाक्सामानो॑ ऽथ ५ विश्वजिच्च त्रयस्त्रिंशेन४ यन्ति मासं॑ त्रिणवेन यन्ति मासमेक- विंशेन यन्ति मासं॑ सप्तदशेन यन्ति मासं॑ पञ्चदशेन यन्ति मासं॑ त्रिवृता यन्ति द्वादशाहानि॑ गोआयुषी॑ तानि चतुर्दश॑ चत्वार्यूर्ध्वं वैषुवतात्तान्यष्टादश॑ दशरात्रो महाव्रतं चातिरात्रश्च॑ स मासः॑ ॥ २० ॥ १० अथैषां कुण्डानि॑ ते यत्सर्व एव त्रिवेदसो५ भवन्ति तदेषां कुण्डमथ यदन्यो ऽन्यमनुपरिसर्पं६ याजयन्ति तदेषां कुण्डमथ यत्सरुकैश्चमसैर्भक्षयन्ति७ तदेषां कुण्डं॑ तेषां य एव ब्रह्मा स एव८ ब्राह्मणाच्छंसी स पोता॑ ऽथ यो होता स एव मैत्रावरुणः सो ऽच्छावाको॑ ऽथ य उद्गाता स एव १५

१ Thus MB Be; Be 7 D present here a lacuna of two akṣaras. २ UBD here and infra each time यजंति i.s.o. यन्ति । ३ षट्त्रिंशति० i.s.o. षष्टिंशति० M. ४ After विश्वजित् Be ins. मासं । ५ Thus M; ०वेदसौ the other MSS. ६ Thus M; परि om. all the other MSS. ७ यत्स्रुकै० M. ८ एव om. all exc. M.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

..." YES! "ते" = they! "एतेनायनेनायꣳस्ते" = "एतेन अयनेन आयन् ते"! And then: "ता वै ता आर्ध्नुवन्..." (or "ते वै ता...")! Wait, let's look at the end of line 4: "एतेनायनेनायꣳस्ते॑'ता" -> wait, why is there 'ता' at the end of line 4, and 'वै ता' at the start of line 5? Wait, let's look at line 5: "५ वै ता आर्ध्नुवन्सुवर्गं³ लोकमायन्वं एवं विद्वाꣳस एतेनायनेन" Wait, where is the '५'? The '५' is the line number 5! Line number 5: "५ वै ता आर्ध्नुवन्..." Wait, if line 5 starts with "वै ता", then line 4 MUST end with "ता"! Look at the end of line 4: "एतेनायनेनायꣳस्ते॑'ता" or "एतेनायनेनायꣳस्ते । ता"? Wait, look at the two vertical strokes: There is a danda? Let's look really closely at the end of line 4: "एतेनायनेनायꣳस्ते" then what? Wait, does line 4 end

... What comes next in Caland? "राजानं क्रीत्वोदातिथ्यं निर्वपति"? Or "क्रीत्वोथातिथ्यं"? Wait, in Caland BSS 17.23: "राजानं क्रीत्वोद्धातिथ्यं" or "क्रीत्वोद्यातिथ्यं"? Look at the letter again: क्री - त्वो - द्धा - ति - थ्यं ? Wait, is it "क्रीत्वोद्धातिथ्यं"? No, उद् + आतिथ्यम् -> उदातिथ्यम्, but what if उद् + धा? Wait, look at: 'द्' + 'या' = 'द्या'! Wait, is it: "क्रीत्वोद्यातिथ्यं"? Wait, look at 'द्य' in 'नाद्रियेरन्नित्येक' (line 14): 'द्ये' has the same shape: 'द्' on top, 'य' below! Yes! 'द्' on top, 'य' below, with 'ा' matra = 'द्या'! Wait, why does it say "क्रीत्वोद्यातिथ्यं"? Could it be "क्रीत्वोद् + आतिथ्यं" printed as "क्रीत्वोद्यातिथ्यं" (with d-y error)? Yes, it is literally printed: "क्रीत्वोद्यातिथ्यं"! Wait, or is

[handwritten: उत्तरा ततिः अहरहश्चयनम्] Digitized by Madhuban Trust [ १० । २३, २४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३०३

वा आहुः १ रुद्रो वा एष यदग्निः ।' स एतर्हि जातो यर्हि सर्व- स्थितः ।' स यथा वत्सो जात स्तनं प्रेप्सत्येवं वा एष एतर्हि भागधेयं प्रेप्सति ।' संवत्सर उवेवास्यातो भागधेयं । नैतस्यां २ चनेयादित्युक्तमे' द्वादशाहे ऽग्निं चिन्वीतेत्येतदपरम् ॥ २३ ॥ ५ अथातो ऽहरहश्चयनस्यैव मीमाꣳसा ।' सद्यश्चितिं निष्तिष्ठ- न्त्यथ लोकंपृणा इष्टका उपदधन्त्यासमेति ।' मासि तयादेवतं कुरुते ।' द्वितीये मासे पुरीषचितिः ।' सद्यश्चितिं निष्तिष्ठन्त्यथ सुष्ठिनो ऽनु प्रकारं° ३ आसमेति ।' मासि तयादेवतं कुरुते ।' तृतीये मा

ितिः"? Let's look at the characters: '४' 'ऽ' 'ह्' 'न्' 'व' 'ञ्चि' 'ति' 'श्च' 'तु' 'र्थ' 'स्य' Yes! 'ऽह्न्वञ्चितिश्चतुर्थस्य'! And line 11: "सप्तमस्य मासस्य प्रथमे ऽह्न्वञ्च-" Line 12: "चितिरष्टमस्य मासस्य प्रथमे ऽहन्पुरीषचितिर्नवमस्य मासस्य"

Now let's examine Line 13: "प्रथमे ऽह्न्यप्त स्कन्ध्या उपदधात्या नञ्चेष्टकाभ्यो । दशमस्य" Wait! Look at "ऽह्न्यप्त": Is it 'ऽ', 'ह्', 'न्', 'त्स' = ऽहन्त्स, 'प्त'? Wait! Look at line 13: "प्रथमे ऽहन्त्सप्त स्कन्ध्या उपदधात्या नकेष्टकाभ्यो ।" ?? Wait, let's look at the words in line 13: Word 1: "प्रथमे" Word 2: 'ऽ', 'ह्', 'न्', then 'त्स'? Wait! In line 4, we saw 'ऽहन्त्स'! In line 13, it's 'ऽहन्त्स' + 'प्त' = ऽहन्त्सप्त! Wait, is there a space between ऽ

उपदधात्या नक्षत्रेष्टकाभ्यो । दशमस्य मासस्योत्तमे" Wait: "स्कन्ध्या उपदधात्या नक्षत्रेष्टकाभ्यो ।" Wait, is it "स्कन्ध्या" or "स्कन्धा"? Let's look at line 9: स् - क - न्ध्या : it has a 'ध्या' (dhya with a-matra). Yes, "स्कन्ध्या". "उपदधात्या नक्षत्रेष्टकाभ्यो ।" -> is there a danda after नक्षत्रेष्टकाभ्यो? Yes, there is a danda: '।' Wait, look at "नक्षत्रेष्टकाभ्यो": न - क्ष - त्रे - ष्ट - का - भ्यो । Wait, is it "नक्षत्रेष्टकाभ्यो" or "नक्षत्रेष्टकाभ्यः"? It has an 'ो' matra: "नक्षत्रेष्टकाभ्यो ।"

Line 10: "ऽहन्पुरीषचितिरेकादशस्य मासस्योत्तमे ऽहन्संयच्च प्रचेता-" Line 11: "श्चेत्येता उपदधात्या विकर्णीद्वादशस्य ३ मासस्याष्टाविग्ंशे" Wait, look at "विकर्णीद्वादशस्य": वि - क - र्णी - द्वादशस्य: Wait, is it विकर्णी or विकर्णीं? There

३०६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । २७, २८ । ] मिति' तया समस्तया वा विहृतया वा प्रतिपद्यन्ते' वसती- वरीषु मृत्पिण्डमन्ववधाया'हरहर्वसतीवरीः² परिहरमाणा यन्त्य'थ संवत्सरसंपन्नं ब्रह्मणो ऽयनमित्याचक्षते' चतुरो मासो दीक्षाभिर्यन्ति चतुर उपसद्भि'श्चतुरो मासः प्रसुतास्त'दाहुः क एतावत्तपस्तप्स्यान्यसाधारणं कुर्वीता'न्तेवासिषु वोपहवमिच्छेत्³ ५ दक्षिणावता वैनं याजयेयुरिति' सो ऽन्तेवासिषु⁴ वैवोपहव- मिच्छते⁴ दक्षिणावता वैनं याजयन्ति' ॥ २७ ॥ नवमः ॥ अथ वै भवति छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकाम इति' स छन्दश्चितं च चाहुतिरागच्छति५ जुहोत्येव तच्चाथ६ यदन्य- दाहुतिभ्यः शरीरवद्यजुरेव तच्च जपति यजुरेव रशनयोर्यजु- १० रश्वगर्दभयोर्यजुरुखायै प्रवृञ्जने⁷ यजते⁷ वायव्येन पशुना' दीक्षते' विमायाग्निं परिखायापस्यायतने यजुरेव⁸ तच्च⁸ जपति यजुः सर्वासामिष्टकानामुपधाने' जुहोति शतरुद्रीयं' कुरुते वसोर्धारां' श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इत्येवमे- १ ॰मन्ववधाय॰ MB Be U; ॰मन्वाधाय॰ Be 7 D. २ Thus M; ब्राह्मणायन॰ the other MSS. ३ वा om. Be BU.— इच्छंते i. s. o. इच्छेत Be 7 D. ४ Thus M Be; ॰पुवोपह्व॰ Be 7 D; ॰पूपह्व॰ BU.— इच्छंते i. s. o. इच्छते all exc. M. ५ चाहुतोरायर्च्छति M. ६ Thus M Be BU; तद्दु Be 7 D. ७ प्रहंजनेयजते M; प्रहंजनेवयजते B Be; प्रहंजन्नेव DU. ८ ॰रेवच B Be U.

पमावैष (or इत्यथायमेवैष) श्येनचितिः the otherLine 2 of footnote:MSS.` So it occupies two printed lines! Let's format line by line strictly matching the image![ १० । २८, २९ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३०७ वैष¹ श्येनचित्कङ्कचितं चिन्वीत यः कामयेत शीर्षवानमुष्मि- ँल्लोके स्यामित्येतस्यैव सतो ऽरत्निमात्रेण प्राङ् शिर इव निरूहति॑ स तथा विमितो भवति यथा न बहिर्वेदि यूपः स्यादलजचितं चिन्वीत चतुःसीतं प्रतिष्ठाकाम इत्येतस्यैव सतो ५ ऽरत्निमात्रेण पश्चाद्रावणीयाꣳसौ भवतस्तावन्मात्रेणापिपक्षौ वरीयाꣳसौ॑ तौ मनागपनतौ परोऽणीयाꣳसौ² भवत॑ एकैकामृचा³ सीतां कृषति॑ प्रउगचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवा- नित्येतस्यैव सतः समुद्गृह्याꣳसौ⁴ प्रागायातयति॑ स तथा

३०८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । २६ । ] भितः स्वयमातृण्णां ' मध्ये नाभिमिव करोति ' तस्या 'अनु- दिशमवान्तरदिशमरानिव१ नेमिमिवेष्टका२ आयातयति' स एष रथचक्रचिद्द्वादशारवतः परिरुख्यः ' द्रोणचितं चिन्वीतान्न- काम इत्येतस्यैव सतो ऽरनिमात्रेण प्रागोष्ठमिव निरूह्यद्यथै३ मध्ये निम्नमिव४ करोति ' स एष द्रोणचिदन्नकामस्य परि- ५ रुख्यः ' समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते ' पुष्कर- पर्णꣳ रुक्मꣳ हिरण्मयं पुरुषꣳ स्रुचावित्येतत्सलक्ष्ममित्या- चक्षते५ ' कुरुत एव तदथो पुरीषस्यैवेष्टका६ आयातयति ' स एष समूह्यः पशुकामस्य परिरुख्यः ' परिचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इत्य'नुशर्करमन्तःशर्करमिष्टकाः परिचिनोत्यथा- १० न्तातो ऽथान्तरत७ ' एवमेवा८ स्वयमातृण्णाया 'अभ्याभितः स्वयमातृण्णामिष्टकाः परिचिनोति ' स एष परिचाय्यो ग्राम- कामस्य परिरुख्यः ' ॥ २६ ॥ १ ॰मवांतरदिक्॰ M Be; ॰मवांतरदेश॰ B Be 7 UD. २ ॰मरान्नेमिसिमितिवेष्टका MSS. exc. M, which has ॰मरानिवनेमिवेष्टका ; perhaps an allusion to R.V. I. 32. 15, TBr. II. 8. 4. 3. ३ द्यथै i. s. o. द्यथ all exc. M. ४ Thus M Be; ग्रिमिव the other MSS. ५ ॰तलक्षण॰ M. ६ पुरुष॰ M. ७ Thus M ; ॰यांतसोयांतत B Be ; ॰द्योतद्योखांतर Be 7 D ; ॰यांतसो- द्योतयांतत U. ८ Thus M; एवमेय the other MSS.

[१० । ३०, ३१ ।] [बौधायनश्रौतसूत्रम्] ३०६ श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोक ऋध्नुया- मिति॑ षट् प्राञ्चः पुरुषास्त्रयः पुरस्तात्तिर्यञ्चौ¹ द्वौ पश्चा- त्तिर्यञ्चौ स आत्मा॑ तस्य मात्रा॑ यदि ग्रीवदघ्नं पुरस्ता- न्नाभिदघ्नं पश्चाद्यदि नाभिदघ्नं पुरस्ताज्जानुदघ्नं पश्चाद्यदि जानुदघ्नं पुरस्ताद्गुल्फदघ्नं पश्चाद्यदि गुल्फदघ्नं पुरस्तात्समं भूमेः पश्चात्स॑ एष श्मशानचित्पितृलोककामस्या॑थ हैष कूर्मचिद्- ब्राह्मणो॑ मध्य उत्सृष्टः² परिकृष्य॑ एतस्यैव मतो ऽरवि- मात्रेण प्राङ् गिर दूव निरूहति॑ तस्यावान्तरदिशं पादा- न्निवेष्टका आयातयति॑ स एष कूर्मचिद्ब्राह्मणो मध्य उत्सृष्टः परिकृष्यः॑ ॥ ३० ॥ दशमः

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का संपूर्ण और यथार्थ प्रतिलेखन (transcription) नीचे दिया गया है:

वल्मीकवपामेथामावास्येन वा हविषेष्ट्वा नक्षत्रे वाग्रेण शालाँ रोहिते चर्मणि सुरासोमः सँसन्नः१ शेते । तं दक्षिणतः क्लीब उपास्ते । सीसेन क्लीवाच्छष्पाणि क्रीणातीदं तवेदं ममेति । क्रीतः सुरासोम इत्यैनमादाय पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसादयत्यथैतेषां व्रीहीणामर्धानवघ्नन्त्यथे- ५ तरान्गार्हपत्य२ एककपालमधिश्रित्य२ भर्जन्ति३ । तेषां ये फलन्ति लाजास्ते४ भवन्त्यथ ये५ उ५ न फलन्ति तांस्तर्यो । गार्हपत्ये नवां कुम्भीमधिश्रित्य प्रोदकमिवौदनं६ श्रपयन्त्य- थैनं विस्राव्य कठिने७ वा पाजके वा विषजन्त्यथैनान्भृग्णान- वघ्नन्ति८ । तेषां यानि च क्षुद्राणि याश्च त

! Line 16 starts: स्त्रिर्हरति ' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथ चालालस्यावृता चालालंWait, look atस्त्रिर्हरति: स्त्रिर्हरति ' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथ चालालस्यावृता चालालं`

Line 17: परिलिखत्युत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिं निवपत्युत्तरनाभिमुत्साद्य

Line 18: यूपावटं² चालाग्नेरावृता² द्वावग्नी प्रणयत आहवनीयादेवा- Wait, footnote markers: After यूपावटं: ² After चालाग्नेरावृता: ² (or खालाग्नेरावृता? Wait! Look at line 18: खालाग्नेरावृता! Wait, look at footnote 2: २ यूपा० खाला om. M Tr. Yes! The text says: यूपावटं² खालाग्नेरावृता²! It has खालाग्नेरावृता, NOT चालाग्नेरावृता! Caland printed खालाग्नेरावृता² with footnote २ यूपा० खाला om. M Tr.! Let's look at the letter in line 18: yes, it has ख, `खालाग्नेरावृता

ृत्य बर्हिषौ श्येन- पत्रेण परिमृज्य सादयत्येष ते योनिः सरस्वत्यै त्वेत्य॑थादत्त आश्वत्थं पात्रं' तेन गृह्णाति कुविदङ्ग यवमन्त इत्यनुद्रुत्यो- पयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा सुत्राम्णे जुष्टं गृह्णामीति'

Wait, look at line 7: Is it चीनदृशेन or चौनदृशेन? Let's re-examine: In L6: उदौ- In L7: चौनदृशेन! Look at the top of च: there are TWO slants (ौ)! Wait! L6 has उदौ- and L7 has चौनदृशेन? Wait, why would उदौ have ौ and चौन also have ौ? Wait! In hyphenation: At the end of L6: उदौ- -> the ौ is the vowel of दौ. In L7: चीनदृशेन! Wait, look at चौनदृशेन: does it have ी or ौ? It has a top curve going to the right (ी)? Wait! Look at च in L7:

orगर्तौ॑? Wait, look at footnote 2: २ Thus (with ग) B Be (pr. m.) H ; ०भितः क० MT Tr ; ०भितो क० Be (sec. m.). Wait! The footnote saysThus (with ग) B Be ... ०भितः क० MT Tr! Ah, in the text it is गतौ॑with a circle above or ra-stroke? Wait! Look at the text: ग॒र्तौ॑? No, look at ग: above तौis there a repha? Wait, look atगतौ॑: Wait, look at footnote 2 again: २ Thus (with ग) B Be (pr. m.) H ; ०भितः क० MT Tr ; ०भितो क० Be (sec. m.). Wait, "with ग" means "गर्तौ" vs "कर्तौ"! In Vedic/manuscripts, "गर्त" vs "कर्त"! So Caland read "गर्तौ" or "गतौ"? Wait, look at the letter:गthenतौwith a repha or justतौ? Wait, look at the repha: is there a repha? Ah, there is a small circle above तौ: तौ°`?

व्याहाश्विभ्याꣳ सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे सुराम्णः सोमान्प्र- स्थितान्प्रेष्येति ' मैत्रावरुणो होता यक्षदश्विना सरस्वतीमिन्द्रꣳ ' सुत्रामाणमिति ' पुत्रमिव पितरावश्विनोभेति यजत्येहाद्यग्ने हविराद्ये त इति वषट्कृते जुहोति ' ॥ ३५ ॥ यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षण दूत्यनुवषट्कृते हुत्वाश्विनस्य ५ सꣳस्रावꣳ सारस्वते ऽवनयति ' सारस्वतस्य सꣳस्रावमैन्द्रे ' तं ब्राह्मणो भक्षयति नाना हि वां देवहितं यदत्रेति द्वाभ्यां ' १यदि ब्राह्मणं न विन्दति वल्मीकवपायामवनयेदेतेनैव मन्त्रे- णोऽथैतानि पात्राणि वल्काशस्य२ पूरयित्वा पर्णमये श्येनपत्र- मवगूहति ' तद्दिग्धाक्षावुच्छ्रित्य दक्षिणाग्रं वꣳशं प्रोहति १० व

चाऽ अवित्सोदं पितृभ्यो नमो अस्त्वत्येत्यध्वर्युर्होता ब्रह्मा त उपतिष्ठन्ते ' यत्रैव शतावृष्णां धारयति तन्निदधाति प्रति- ष्ठित्या इति ब्राह्मणं ' तदेवैनां निधाय दक्षिणतो निद- धात्यैतानि पात्राणि पुराणभस्मनः खरे सादयति ॥ ३६ ॥ पितृभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधा- विभ्यः स्वधा नमः प्रपितामहेभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नम इत्येच गर्भिणीं वडवां ददात्येथाप उपस्पृश्य बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशं याचति ' तेन चरति१ देवताप्रभृतिनेडान्ते- नाथ पशुभिश्चरति मनोताप्रभृतिभिरिडान्तैरित्येतान्पुरोडा- शान्याचत्यैन्द्रमेकादशकपालꣳ सावित्रं द्वादशकपालं वारुणं दशकपालमिति ' तैश्चरति देवताप्रभृतिभिरिडान्तैरनूयाजै- श्चरित्वा प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य पत्नीः संयाज्य प्राङेत्य ध्रुवामाप्याय्य त्रीणि पाशुवन्धिकानि समिष्टयजूंषि जुहोति यज्ञ यज्ञं गच्छेष ते यज्ञो यज्ञपते देवा गातुविद इत्येतै- मवभृथꣳ सꣳसादयन्ति२ यत्किंचित्सुरालिप्तं भवति तत्सह हृदयशूलानि भवन्त्येतत्समादायान्तरेण३ चात्वालोत्करावुद- ङ्ङुपनिष्क्रामन्ति ॥ ३७ ॥ द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वं भुवनꣳ समेत्यन्तरा पूर्वमपरं च केतुमिति '

१ चरति M Tr. २ Thus M Tr Be ; ०सादयति HBU ; संप्रकिरंति T. ३ भवन्त्ये० HU ; भवन्तौत्ये० M ; भवतौत्ये० T ; भवत्ये० B Be.

३१६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ३८, ३६ । ]

प्रसिद्धꣲ हृदयशूलैश्चरित्वाथैतानि पात्राण्युदकान्ते पराञ्चि सादयति यस्ते देव वरुण गायत्रच्छन्दाः पाशो ब्रह्मन्प्रतिष्ठितः । तं त एतेनावयज इति पर्णमयं ऽ यस्ते देव वरुण त्रिष्टुप्- च्छन्दाः पाशः क्षत्रे प्रतिष्ठितः । तं त एतेनावयज इति नैय- ग्रोधं ऽ यस्ते देव वरुण जगतीच्छन्दाः पाशो विशु प्रतिष्ठितः । ५ तं त एतेनावयज इत्याश्वत्थं ऽ यस्ते देव वरुणानुष्टुप्छन्दाः पाशः पशुषु प्रतिष्ठितः । तं त एतेनावयज इति शाताह्वां ऽ तूष्णीꣲ शतं वालं च ऽ प्रसिद्धो ऽवभृथः ऽ साम चैव नाह देवैराप एष वो गर्भ इति चोथाप्रतीक्षमायन्ति वरुण- स्यानर्हित्वै ऽ प्रपथे समिधः कुर्वत एधो ऽस्येधिषीमहीत्ये- १० त्याहवनीये ऽभ्यादधाति समिदसि तेजो ऽसि तेजो मयि धेहीत्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते ऽपो अन्वचारिषꣲ रसेन सम- सृक्ष्महि । पयस्वाꣲ अग्न आगमं तं मा सꣲसृज वर्चसेत्यथ कुसीदेन सक्तुहोमेन चरन्त्यथ देवता उपस्थाय यूपमुपतिष्ठते । संतिष्ठते सौत्रामणी१ ऽ ॥ ३८ ॥ एकादशः ॥ १५ २वेदमधीत्य स्नास्यन्नुपकल्पयत एरकां चोपबर्हणं च

१ सौत्रामणिः all exc. M; at the close of this adhyāya T adds इति चरकसूत्रम् । २ The text of adhyāya 12 is based on M(ackenzie), cp. Preface, p. II, and on the following MSS. of the Gṛhyasūtra: Ma(dras), on the whole a very good copy in grantha; E(gmore), nāgarī copy of grantha original; T(anjore), grantha, breaking of after the words अपामो ऽपोत्युक्त्वाष्टौ in kh. 41; H(aug), B(enares), these two closely related and on the whole rather bad. I made