बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो भाग्यो ऽसानीति॑ । हस्ते स्नायादि- त्येक॒ । सावित्रं वा एतन्नक्षत्रं॑ । तदस्य सावित्र एव नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो सवितृप्रसूतो ऽसानीति॑ । चित्राया॒ग् स्नाया- दित्येकमैन्द्रं वा एतन्नक्षत्रं॑ । तदस्यैन्द्र एव नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो चित्रो ऽसानीति॑ । विशाखयोः स्नायादित्येकमै- ५ न्द्राग्नं वा एतन्नक्षत्रं॑ । तदस्यैन्द्राग्न एव नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो विशाखो ऽसानि¹ प्रजया पशुभिरित्येतेषामेकस्मिन्नापूर्यमाण- पक्षे॑ पुरादित्यस्योदयाद्व्रजमभि प्रपद्यते॑ । नैनमेतदहरादित्यो ऽभितपेत्तदह³ स्नातानामु॒⁴ ह॒⁴ वा॒⁴ एष एतत्तेजसा यशसा तपत्यन्तर्लोम्ना चर्मणा व्रजमभिविघ्नन्ति⁵ । पूर्वार्धमध्ये व्रजस्या- १० [L11

[ १७ । ३९, ४० । ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३१८ परेणाग्निमुदीचीनप्रतिषेवणामेरकाᳵ साध्वीवासामास्तीर्य¹ तस्यां प्राङ्मुख उपविशत्युत्तरतो नापित ' उत्तरत उपवर्ह- णमा॑मध्यंदिनं भिक्षां दद्याद॑पीह² गां पचेदन्ना चेदस्य³ स्याद्- वैतां³ पालाशीᳵ समिधमाज्येनाक्त्वा मध्यंदिने ऽभ्याद- धाति ॥ ३९ ॥ इमᳵ स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव संमहेमा मनी- षया । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य सᳵसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव स्वाहेत्यथैरकायामुदीचीनशिरा निपद्यते त्र्यायुषं⁴ जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषमगस्त्यस्य⁵ त्र्यायुषमृषीणां⁴ त्र्यायुषं⁴ यद्देवानां त्र्यायुषं⁴ तन्मे अस्तु त्र्यायुषमित्युद्यमानमनुमन्त्रयते⁴ शिवा मे भवथ सᳵस्पृश इति ' क्षुरमभिमन्त्रयते क्षुरो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते अस्तु मा मा हिᳵसीरि- त्युष्यमानमनुमन्त्रयते यत्क्षुरेण वर्चयासि⁵ वत्रा वपसि केशश्मश्रु वर्चो मे मुखं मा म आयुः प्रमोषीरिति ' श्मश्रूण्येवाग्रे वपते ऽथोपपक्षावथ केशानन्योपपादमितराण्यङ्गान्यैतस्माद्धोषा⁶ जरसा⁶ पूर्व आयुषि प्रयान्ति पूर्व आयुय्यन्नादा भवन्ति १ Thus Ma TE, Ed.; •मुपस्तृणीते M; HB om. this passage. २ •दपि च Ed. ३ Thus E Ma; चेत्तस्य स्याद्• TH; चेतस्य स्याद्• B; चेत्स्याद्• M; चेदश्वस्याद्• Ed. ४ Thus EM Ma G, Ed.; त्रियायुष• THB Prm. ५ Thus all exc. E: वर्धयसि and T: वर्चसि। ६ Or should we write •पाजरसा? What may be the sense of these words?

३२० [ १७ । ४० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम्

य एवं विद्वांसो लोमानि वापयन्ते ' स यदि लोमानि वापयिष्यमाणः स्यात्केशश्मश्रु वापयित्वा लोमानि संहृत्य नखानि निकृन्तयीता॑थैतानि समुच्चित्य ब्रह्मचारिणे प्रयच्छन्ना- हेमानि हृत्वा दर्भस्तम्बे वोदुम्बरमूले वा निधत्तादिति ' तानि स तत्र निदधात्य॑परेणाग्निं प्राङ्मुख उपविश्य मेखलां ५ विस्रंसयत इमां विष्यामि वरुणपाशमिति ' यो ऽस्य तत्र१ रातेः पुत्रो वान्तेवासी वा भवति तस्मै प्रयच्छन्नाहेमाँ हृत्वा न्यग्रोधे वोदुम्बरमूले वा निधत्तादिति ' तासु२ स तत्र निदधातीदमहममुष्यामुष्यायणस्य शुचा पाप्मानमवगूह्या- म्युत्तरस्य३ द्विषद्भ्य इति ' तृणैः प्रधाव्य दन्तान्विधावयते४ १० ऽन्नाद्याय व्यपोहध्वं भगो राजायमागमत् । स मे मुखं प्रसर्पतु वर्चसे च भगाय चेत्यु॑भयोरपः संनिषिञ्चत्युष्णासु शीता आनयति दैवमानुषस्य५ व्यावृत्या इति ' तामामञ्जलिनोपह- त्याभिषिञ्चत्यापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिर्हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति तिसृभिः ' षोढाविहितो वै पुरुष १५ इत्येतस्माद्ब्राह्मणाद॑थैतस्य६ सर्वसुरभिपिष्टैः समुदायुत्य त्रिः प्रषिञ्चति ॥ ४० ॥

१ तत्रारातेः T Ma. २ Thus TM Ma ; ताम् EHB, Ed. ३ Thus (अवगूह्यामि) MHB Prm Pśm ; अपगू० T Ma EG Pc. Ed. ४ Thus M Prm ; ०धापयते all the other MSS. and G, Ed. ५ दैव० ET and Bhāradvāja ; देव० the other MSS., Ed. and the Prayogas. ६ ०चैतस्य Ma E, Ed. ; ०चेनस्य MHB ; T indistinct.

नमः प्राकजङ्घाभ्यां नमस्ताभ्यो देवताभ्यो या अभि- गृह्णिन्तीरित्यनुलिम्पते १ ऽप्सरासु २ च॑ यो गन्धो गन्धर्वेषु च यद्यशः । दिव्यो यो मानुषो गन्धः स मामाविशत्विहेत्यथा- हतं परिधत्ते स्वा मा तनूराविश शिवा मा तनूराविशेत्येव- मेवोत्तरासङ्ङ्गमेवमेवात ३ ऊर्ध्वमेथेतं बादरं मणिग्ं सुवर्णोप- धानग्ं सूत्रे प्रोत्य दर्व्यामाधाय दुर्विदण्डे ४ सूत्रेण पर्यस्य जुहोतीयमोषधे त्रायमाणा सहमाना सहस्वती । सा मा करोतु सोमवर्चसम् सूर्यवर्चसं ब्रह्मवर्चसिनमन्नादं ५ करोतु स्वाहेत्यथैनमुदपात्रे ६ ऽनुपरिस्रावयति ६ विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विष इत्यपाग्ग्रो ऽस्यौत्यु- क्ताह्लण्या परिहरति वध्यग्ं हि प्रत्यक्षं प्रतिमुञ्चन्ति व्याहृत्या इत्येतस्माद्ब्राह्मणाद्द्यैतौ प्रवर्तौ सूत्रे प्रोत्य दर्व्यामाधाय दुर्वि- दण्डे ७ सूत्रेण पर्यस्य जुहोत्यायुष्यं वर्चस्यग्ं सुवीर्यग्ं राय- स्पोषमौद्भिद्यम् ८ । इदग्ं हिरण्यं वर्चसे ९जैत्रायाविशतादिमम् १०

१ Thus Ma, Ed.; •नुल्पिंत्यस• E ; •नुर्लिपंत्येष्ठ• T; •नुर्लिपेदस• M ; •नुल्पिपेतंस• HB. २ MTE and Ed. om. ३ Thus (उत्तरासंघम् ) ET, Ed.; •मेवासंग्यमे• M Ma; HB corr. ४ Thus M Ma; दर्वी • ET Prm., and Ed.; HB om. ५ •सिनम• HM Ma B ; •सिनम• T, Ed. ; E indistinct. ६ Thus M; •पात्रेण परि• T Ma E Prm, Ed.; पात्रेणानुपरि• HB Pś. ७ Thus M Ma HB; दर्वी• EG and Ed. ८ •मौद्गद्यम् M Ma G and Ed.; •मौद्भिदम् EHB Prm Pś. ९ Thus MG, Ed.; जैत्राया• the other MSS. and Prm Pś. १० इमम् M Ma EG and Ed.; इमाम् H; इमा B. 41

३२२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ४१ । ] रयिᳪ स्वाहेति । द्वितीयां जुहोति शुनिमिवान्हᳪ¹ हिरण्यस्य पितुरिव नामाग्रभैषम्² । तन्मा करोतु सोमवर्चसᳪ सूर्यव- र्चसं ब्रह्मवर्चसिनमन्नादं³ करोतु स्वाहेति । तृतीयां जुहो- त्युच्चैर्वाजि⁴ पृतनासहᳪ⁵ सभासाहं धनंजयम् । सर्वाः समृ- द्धीर्ऋद्धयो हिरण्ये याः समाहिताः स्वाहेति । चतुर्थीं ५ जुहोति विराजं च स्वराजं चाभिश्रियाँ⁶ च नो गृहे । लक्ष्मीं राष्ट्रस्य या मुखे तया मा संसृजामसि स्वाहेति । पञ्चमीं जुहोति यशो मा कुरु ब्राह्मणेषु यशो राजसु मा कुरु । यशो विश्येषु शूद्रेष्वहमस्मि यशस्त्वं⁷ स्वाहेत्यथैनावुदपात्रे⁸ ऽनुपरिप्लावयति⁹ विश्वा उत त्वया वयमित्येतया । तयोरन्य- १० तरमादाय दक्षिणे कर्णे आबध्नीत⁸ आयुष्यं वर्चस्यमित्येताभिः १ Thus (शुनिम्) M Ma Prm Pś and Ed.; शुनीम् EG; शुमिम् HB; शुनम् only Ks. २ Thus Pś; नामाग्रभैजषं Prm; नामाग्दृष्टीत्तमग्राष्टं E; नामग्दृष्टं M Ma BHG; नामाग्रहं, Ed. ३ •स्सिनम• M Ma HB; •सिनम• EG and Ed. ४ •र्वांर्जि all exc. G, which has rightly •र्वादि । ५ Thus the MSS.; पृतनाजि the Prayogas. ६ Thus Prm; चाभिखौया G; चाभिश्रीया Pś; चाभिषौर्या Pc; चाभि- श्रौर्या M Ma and Ed.; चाभिश्रौर्या E; चाभिश्रार्या BH. ७ Thus M Prm Pc G; यशस्तप Ma E, Ed.; यशस्तव Pś; यशस्त HB. ८ Thus M; •पात्रेणपरि• Ma E Prm, Ed.; •पात्रेणानुपिर• B; •पात्रेक्षनुपरि• H. ९ Thus HB; चाबध्नाति M Ma E Prayogas.

उत्तरा ततिः समावर्तनम्

Digitized by Madhuban Trust [ १७ । ४१, ४२ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३२३

पञ्चभिरथैनमनुपरिवर्तयन्^१ ऋतुभिर्खातवैः संवत्सरस्य धाय- सा^२ तैस्त्वा सहानुकरोमीत्येवमेवोत्तरं प्रवर्तमाबध्नीते ' ऽथ स्रजं प्रतिमुञ्चते^३ ॥ ४१ ॥ शुभिके शिर आरोह शोभयन्ती मुखं मम । मुखँ ५ हि मस शोभय भूयासँ च भगं कुरु ॥ यां त्वा जहार जमदग्निः श्रद्धायै कामायान्यै^४ । तां लेमां प्रतिमुञ्चे^५ ऽहं^४ वर्चसे च भगाय चेति ' त्रैककुदेनाञ्जनेनाङ्क्ते यदाञ्जनं त्रैककुदं जातँ हिमवत उपरि । तेन वामाङ्क्ते मयि पर्वत- वर्चसमस्त्वित्यादर्शं परिपश्यते यन्मे मनः परागतमादर्शं परि- १० पश्यतः । इदं तन्मयि पश्याम्यायुष्यं वर्चस्यं मे अस्त्वित्यथोपा- नहावुपमुञ्चते द्यौरसीति दक्षिणे पादे पृथिव्यसीत्युत्तरे ' ऽथ दण्डमादत्ते सखा मा गोपायेति ' छत्रमादत्ते दिव्यो ऽसि सुपर्णो ऽन्तरिक्षान्मा पाहीति ' सो ऽथैवास्त आ नक्ष- त्राणामुदयादथोदितेषु नक्षत्रेषूपनिष्क्रम्य दिश उपतिष्ठते १५ देवैः षडुर्वीरुरु नः कृणोत विश्वे देवास इह वीरयध्व- मिति ' मा हास्महि प्रजाया मा तनूभिरिति नक्ष- त्राणि ' मा राधाम द्विषते सोम राजन्निति चन्द्रमसम् '

१ Thus M ; ॰वर्तयति Ma, Ed. ; ॰वर्तेनि H. २ धायसा MBH, Ed. ; धायया Ma ; यायसा E (from grantha ori- ginal!). ३ Thus M Ma E ; ॰मुच्यते B ; ॰मुष्यते H ; ॰मुञ्चति Ed. ४ Thus M Prm Ks Pś ; कामायान्ये Ma, Ed. ; राकाषान्यै HB. ५ Thus Prm G ; ॰मुंचतु Ma E ; ॰मुंच M ; ॰मुञ्चामि Ed.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

वे रिषदित्यथ यदि ग्रामरथं करिष्यन्भवत्यप उपस्पृश्येमामभिमृशतीह धृतिरिह विधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरिह रमतामित्यथास्मा आचार्यः कूर्चमाहारयति तं प्रदक्षिणं पर्यस्योदगावृत्त उपविशति पुरस्तादेनं प्रत्यञ्चमुपोहते राष्ट्रभृदस्याचार्यसन्दी मा त्वद्योषमित्यथास्मा उदकमाहारयति तेनास्य पादौ प्रक्षालयत्यवनेक्तुः पाणी संमृशति मयि महो मयि भगो मयि भर्गो मयि यश इत्यप उपस्पृश्य मयीन्द्रियं वीर्यमित्युतः प्रत्यात्मानं प्रत्यभिमृशते" Wait! Is it "मयीन्द्रियं वीर्यमित्युतः प्रत्यात्मानं प्रत्यभिमृशते"? Wait, could it be: "मयीन्द्रियं वीर्यमित्युभतः"? No, not उभतः. Wait, what if it's "मयीन्द्रियं वीर्यमित्युतः"? Wait, let's look at the letter again: Could it be "इत्यु..."? Wait, is that an 'त'? Wait, could it be "इत्युद्दिश्य"? No. Could it be "इत्युत्तरतः"? No. Wait, could it be "इत्यन्तः"?

प्रजानां कुर्वधिपतिं पशूनामिति ब्राह्मणः ' प्रियं पशूनां कुर्वधिपतिं प्रजानामिति राजन्यस्तस्मिँश्चेत्किंचिदापति- तग्ं स्यात्तदङ्गुष्ठेन च महानाम्न्या चोपसंगृह्येमां दिशं निरस्यति नेष्टाविद्धं कृन्तामि या ते घोरा तनूस्तया तमाविश यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्य॑थाप उपस्पृश्य समुदायृत्य त्रिः प्राश्नाति प्राणे९ इदं³ ते बलिम् हरामि श्रेष्ठं माधिपतिं Wait, let's look closely at line 9: प्राश्नाति प्राणे९ इदं³ ते बलिम् हरामि श्रेष्ठं माधिपतिं Wait, after प्राणे, is it ९ or १ or २? It looks like a superscript ९ or १ with a curved top. But wait, look at footnote 3: ३ प्राणा MSS ; probably read प्राणेदं । And look at footnote 2: Wait, look at footnote 2: २ ०तन्निष्ठितं० MSS. Wait, where is २ in the text? Could प्राणे have ३ and इदं have

'? No, it's 'स'). Let's transcribe exactly what is printed.

Wait, look at 'द्यत्रो३': "विद्भ्यसौषीद्यत्रो३" -> wait, is that 'द्यत्रो' or 'द्यन्नो'? 'द्य' + 'त' with r-stroke? No, 'त्' + 'र' with o-matra: 'त्रो'! And then '३' (footnote 3).

Wait, let's check line 10: "विदभिषुणोतीत्यमृं४ तत्र विस्रवाण्य॑ꣳ ' सवसौ ब्राह्मणो नैक्षाय-" Wait, look at the number after त्यमृं: Is it 'त्यमृं४' or 'त्यमूं४'? Look at the vowel under 'म': it is a circle with an open bottom, or 'ऋ'? It is 'ऋ': 'त्यमृं'! And then footnote mark '४'.

Wait, look at line 11: "नानि वेद ' तं गमिष्यामि ' स म५ इमान्वर्णांन्त्संरोपयि- १०" Wait, look at "वर्णांन्त्संरोपयि-": Is it "वर्णांन्त्संरोपयि-" or "वर्णान्र्त्संरोपयि-" or "वर्णान्त्संरोपयि-"? Look at "वर्णांन्त्संरोपयि-

उत्तराततिः नैष्ट्यायन्यानि [१७ । ४५-४६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३२७ च चतुर्दशभिर्ऋजीषमभिजुह्वति ' ते यत्रावभृथꣲ संप्रसिध्येयु- स्तान्नूयाद्ये १ नु राज्ञस्त्वचं भित्त्वा क्रूरं कृत्वेह ग्रावभिः । ॥ ४५ ॥ शमयित्वा नैष्ट्यायनैर्यन्त्येवैवं २ कृतागसः ॥ ये सोममसं- स्थाप्यापः संꣲसाद्य सोमिनः ३ । संस्थितो न इत्यायन्त्यमुचैना- ५ न्निन्दन्ति सः ॥ असिशूलैरुत्तुदन्ति यमस्य प्रतिष्ठादने । यो ऽशमयित्वा नैष्ट्यायनैरथ नाकमधिरोहति ॥ वायुर्भूत्वा पवते चिद्दिवं नाकमग्रमुत्तमम् । यः शमयित्वा नैष्ट्यायनैरथ नाकमधि- रोहति ॥ अध्वर्योर्यजमानस्य प्रतिप्रस्थातुरग्नीधः ४ । ब्रह्मणो होतुरुद्गातू राजैषां लोकमादत्ते न चाहौषुश्चतुर्दश ॥ ये १० चतुर्दश जुह्वति दध्न ५ एताः स्वाहुतीः । नैषां राजा लोक- मादत्ते न प्रजां नोत ६ वाजिनम् ॥ आप्याययन्तो राजानं ग्रावभिः क्रूरमृत्विजः । पयसा शमयन्तो ऽस्य जुह्वतैव चतुर्द- शेति ' ॥ ४६ ॥ चतुर्दशः ॥ अथ वै भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति स वै दर्शपूर्णमासौ १५ यजेत य एनौ सेन्द्रौ यजेतेति ' वैमृधः पूर्णमासे ऽनुनिर्वाप्यो ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ १ यो i. s. o. ये M. २ My conjecture ; ॰नैर्यन्त्येवैवं M ; ॰नैस्तान्वेवं, जान्नैवं, जात्वेवं the other MSS. ३ सौमिनः M. ४ Thus Be 7; ॰स्थातुराग्नीधः D Be; thus also but ॰ध्रः Be; स्थातोर्नेताग्नीधः M. ५ दध्न Be 7, दध्रा the other MSS. ६ नोन M : नोह the other MSS.

भवति॑ तेन पूर्णमासः सेन्द्र॑ ऐन्द्रं दध्यमावास्यायां॑ तेना- मावास्या सेन्द्रेति॑ केनो स्विदनौजानस्य सेन्द्रौ भवत इत्यै- न्द्राग्नेन पुरोडाशेनेत्येव ब्रूयादित्य॑थ वै भवति देवा वै यद्यज्ञे ऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत॑ ते देवा एतामिष्टिमपश्यन्नाग्ना- वैष्णवमेकादशकपालꣳ सरस्वत्यै चरुꣳ सरस्वते चरुं॑ तां ५ पौर्णमासꣳ सꣳस्थायानुनिर्वपन्त॑तो देवा अभवन्परासुरा॑ यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स पौर्णमासꣳ सꣳस्थाप्यैतामिष्टिमनुनिर्वपेत्पौ- र्णमासेनेव वज्रं भ्रातृव्याय प्रहृत्याग्नावैष्णवेन देवताश्च यज्ञं च भ्रातृव्यस्य वृङ्क्त इति ब्राह्मणꣳ॑ स एष भ्रातृव्यवतो यथाकाम- प्रयोगो१॑ मिथुनान्पशून्त्सारस्वताभ्यां॑ यावदेवास्त्यास्ति तत्सर्वं १० वृङ्क्त इति ब्राह्मणम॑थ वै भवति ॥ ४७ ॥ पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यान्नामावास्यामिति॑ स२ पौर्णमासौ पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यान्नामवास्याꣳ॑ हत्वा भ्रातृव्यं नाप्याययतीति ब्राह्मणं॑ तदेतत्स्तरणावगधं वापरोध्यावगधं३ वेत्य॑थ वै भवति साकं प्रस्थायीयेन यजेत १५ पशुकाम इत्येतैर्यैष्या यक्ष्यमाण उपकल्पयत औदुम्बरं महत्याचं प्रभूतमाज्यमित्य॑थ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति४ प्रतिपदं कृत्वाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रमेकादशकपालमैन्द्रꣳ

१ यथाकामंप्र० M. २ om. M. ३ परोध्यावगधं M, omitting वा : वापरोध्यावगधं all the other MSS. ४ इत्येवमेव M.

सांनाय्यं॑ प्रसिद्धमाग्नेयेन चरित्वाथैतरयोर्हविषोरौदुम्बरे महति पात्रे समवद्यन्नाहेन्द्रायोनुब्रूहीति महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति॑ महता पूर्णꣳ होतव्यमित्येतस्याक्र- म्याश्राव्याहेन्द्रं यजेति महेन्द्रमिति वा यदि महेन्द्रयाजी ५ भवति॑ वषट्कृते सहैव पात्रेण जुहोति॑ तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति ब्राह्मणमथ वै भवति दारुपात्रेण जुहोति॑ न हि मृन्मयमाहुतिमानश॑ औदुम्बरं भवत्यूर्ग्वा उदुम्बर ऊर्क् पशव॑ ऊर्जेवास्मा ऊर्जं पशूनवरुन्द्ध इति ब्राह्मणं॑ तदेतल्लभ्यावगधं¹ वा निर्वेदावगधं² वेत्यथ वै १० भवति ॥ ४८ ॥ नागतश्रीर्महेन्द्रं यजेत॑ त्रयो वै गतश्रियः शुश्रुवान्ग्रामणी राजन्यस्तेषां महेन्द्रो देवतेति॑ स³ यो³ ऽन

[३३०] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ४६, ५० । ]

पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्संवत्सरमेवैनं वृत्तं जघ्निवाग्ंसमग्नि- र्व्रतपतिर्व्रतमालम्भयति । ततो ऽधि कामं यजेतेति ब्राह्मणमथ वै भवति ॥ ४६ ॥ नासोमयाजी संनयेदनागतं वा एतस्य पयो यो ऽसो- मयाजी । यदसोमयाजी संनयेत्परिमोष एव सो ऽनृतं करो- ५ त्यथो परैव सिच्यते । सोमयाज्येव संनयेत्पयो वै सोमः पयः सांनाय्यं । पयसैव पय आत्मन्धत्त इति ब्राह्मणमथ वै भवति वि वा एतं प्रजया पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति । त्रेधा तण्डुलान्त्रिभजेद्ये मध्यमाः स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाक

[उत्तरा ततिः] [काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[१७ । ५०, ५१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३१

प्रगल्भो ऽस्य जायते ' ऽनादृत्य तद्वे एव यजेत ' यज्ञमुखमेव पूर्वयालभते ' यजत उत्तरया ' देवता एव पूर्वयावरुन्द्ध द्धन्द्रियमुत्तरया ' देवलोकमेव पूर्वयाभिजयति मनुष्यलोक- ५ मुत्तरया ' भूयसो यज्ञक्रतूनुपैतीति ब्राह्मणमेव वै भवत्येषा वै सुमना नामेष्टिर्यमद्येजानं पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदेत्यस्मिन्नेवास्मै लोके ऽर्धुकं भवतीति ब्राह्मणमेव वै भवति ॥ ५० ॥ दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामो यजेत ' पूर्णमासे संनयेन्मैत्रा- वरुण्यामिक्षयामावास्यायां यजेतेत्येतच्चेच्छा यक्ष्यमाण उप- कल्पयते ऽहतं वासो ' ऽथ पौर्णमास्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये १० पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथास्यैतदहरिन्द्राय वत्सा अपाकृता भवन्त्यैन्द्रं पयो दोहयि- त्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टा- कपालं निर्वपत्यैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ ' सा द्विहविरिष्टिः संतिष्ठते ' ऽचैतदैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ समुपहूय भक्षयन्त्यथाहतं वासः परि- १५ धायापरपक्षं व्रतं चरति ' तस्यैतद्व्रतं नानृतं वदति न माꣳ- समश्नाति न स्त्रियमुपैति नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयन्त्यथ यामावास्यागच्छति१ तस्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये पुरोडा- शमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथास्यै- तदहर्मित्रावरुणाभ्यां वत्सा अपाकृता भवन्ति ' मैत्रावरुणं पयो २० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय-

१ All the MSS. exc. M om. the relative pronoun.

४३२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ५१, ५२ । ] मष्टाकपालं निर्वपति मैत्रावरुणीमामिक्षाग्ं ' सा दिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं १ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्या- गच्छत्युत्सौदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संवत्सरावगधग्ं २ सोमसग्ंस्थम् ३ ॥ ५१ ॥ ५ अथैदादध इत्याचक्षते ' समानं वाससश्च व्रतपतेश्च ' तयैन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रग्ं सांनाय्यग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रग्ं सांनाय्यग्ं समुपहूय भक्षयन्ति ' तथाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं १० चरत्यागच्छत्यमावास्या ' ४ तस्या उपवसथे यजते ' तथा मैत्रावरुणं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रमेकादशकपालं मैत्रा- वरुणीमामिक्षाग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ४ ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' १५ विसृष्टव्रत एतं ५ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्युत्सौदति १ एवं M. २ Thus M ; ०रावगंधं Be ; ०राववाध्ये Be 7 BDU. ३ ०सग्ंस्था M. ४...४ Thus M only ; the other MSS. are partly defective, partly corrupt. ५ एवं M.

[उत्तरा ततिः काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[ १७ । ५२-५४ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३३

व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संवत्सरावगधँ१ सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५२ ॥ अथ चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' समानं वासस्सहैव व्रतपतेश्च ' तथैवेन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य ५ वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत उपाँशुयाजमग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रँ सांनाय्यँ ' सा चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रँ सांनाय्यँ समुपह्वय भक्षयन्ति ' तथैवाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं चरत्या- गच्छत्यमावास्या ' नैवोपवसथे यजते ' तथैव मैत्रावरुणं पयो १० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय- मष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत्या उपाँशुयाजमैन्द्रमेकादश- कपालं मैत्रावरुणीमामिक्षाँ ' सा चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं३ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्यु- १५ त्सोदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संव- त्सरावगधँ१ सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५३ ॥ स एष चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' स यथा ह वा इदमनस्रतुस्स्रकं व्यवघ्नानमेत्येवँ४ ह वा एष एतेन यज्ञक्रतु-

१ Thus M ; ॰संवत्सरावगंधं Be; ॰संवत्सरावराध्यै the other MSS. २ ॰संस्थ्या M. ३ एवं M. ४ Thus M ; व्यवघ्नानं एत्ये॰ Be BU ; व्यवघ्नान एत्ये॰ Be 7 D.

नेद्धा पाप्मानं भ्रातृव्यं व्यवघ्नान एति । स एष वसिष्ठयज्ञः केशिद्यज्ञः सार्वसेनियज्ञो । वसिष्ठो ह यत्र सौदासानभिच- चारैवैर् हैनानभिचचार । केशी ह यत्र खाण्डिकमभिचचा- रैवैर् हैनमभिचचार । सार्वसेनिर्ह यत्र भ्रातृव्यानभिचचारैवैर् हैनानभिचचार । ॥ ५४ ॥ पञ्चदशः ॥ चातुर्मास्यैः सोमैर्यक्ष्यमाणो भवति । स द्वयान्संभारानुप- कल्पयत आग्निष्टोमिकाꣳश्च वैश्वदेवसंभाराꣳश्च¹ । स² पुरस्ता- त्फाल्गुन्यै वा चैत्र्यै वा पौर्णमास्या आमावास्येन हविषेष्ट्वा दीक्षते । तस्यापरिमिता³ दीक्षास्तिस्र उपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये⁴ ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्यथैतदहर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो वत्सा अपाकृता भवन्ति । वैश्वदेवं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातस्त्रि- वृद्बर्हिꣳस्तदेकवदेव⁵ स्तृणात्यथाग्नेयं पशुमुपाकरोति । तस्य वैश्वदेव उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरे-

१ Thus MD Be 7; वैश्वदेविकसंभा० Be BU. २ Thus M; स om. B Be; पुरस्तात् om. B Be 7 DU. ३ Thus M Be 7; तस्या ऽपरि० Be BUD. ४ Thus MDU; यज्ञीये the other MSS. ५ भवति Be BU ins. after बर्हिष् ।

५५- उत्तरा ततिः चातुर्मास्याः सोमाः Digitized by Madhuban Trust [ १० । ५५, ५६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३५ षाग् हविषामृ॑जुधा त्रिवृदग्निष्टोमः संतिष्ठते । पुरस्ताद्धाना- सोमानां वाजिनेन चरति । समानं कर्मावभृथात्प्रसिद्धो ऽवभृथ । उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति । तस्यै द्यावापृथिव्योपालम्भ्या भवति । तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा पशुपुरोडाशौ निर्वपति । संतिष्ठते यथा द्विपशुः पशुबन्धस्तथोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोक्तमेतद्यथातश्चतुर्षु मासेषु ॥ ५५ ॥ वरुणप्रघासाभ्याग् सोमाभ्यां यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये¹ ऽहन्द्वितीयमहः संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवस- थादेत्य॑थास्यैतदहरेवावरुद्धा वत्सा अपाकृता भवन्ति । मारुतं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ वसन्तीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातराग्नेयं पशुमुपा- करोति । तस्य मारुत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनी- याननुवर्तन्ते सप्त वरुणप्रघासहवीꣳषि । स यत्र प्रातःसवने धिष्ण्यान्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । समासन्नेषु हविःषु गार्हपत्ये करम्भपात्राण्यभिपर्यग्निकृत्वा तैर्मार्जालीये प्रचरति । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषाग् हविषामृ॑जुधा पञ्चदश उक्थ्यः संतिष्ठते । ऽहीनसंततिं करो- १ Thus MDU ; यज्ञीये the other MSS.

"anubrūhi yajetaitayor haviṣoḥ" or "anubrūhi yajetau": In Caland's BSS, vol. 2, page 336: Let's trace: "anubrūhi yajetāv itarayor haviṣoḥ sviṣṭakṛt saptadaśa ukthyaḥ saṃtiṣṭhate" Wait, does it say haviṣoḥ sviṣṭakṛta? Wait, look at the letters in line 6: अनुब्रूहि यजेतौतरयोर्हविषो Then: Wait, look at the letters: स्त्स्वेजुधा? No, look: स् + तु? No, स् + वि = स्वि! Wait, the वि has a loop? Wait, what is the mark ABOVE the word? Is it ऽ with ८? Wait, could it be a stamp or a smudge from the other side of the page? Wait, look at the paper: the paper has bleed-through! Is it bleed-through from the back of the page (page 335)? Let's check! On page 335, what is on the other side? Wait, it's right in that spot: line 6 from the top. Wait, on page

सूत्रम् text online in our vast training data! Let's recall the exact sutra: Baudhayana Srautasutra, chapter 17, section 57 (or Adhyaya 57 of Praśna 17): The volume is Volume II (or III) of Caland's edition, page 337! YES! Page 337! Look at the top right of the page: "३३७" (337)! Top left: "[ १७ । ५७ । ]" Chapter 17, Khanda 57! Page 337 of Caland's Bibliotheca Indica edition! Now, what is on page 337 of Caland's Baudhayana Śrautasūtram? Let's search memory for: "Caland Baudhayana Srautasutra" page "337" or "17.57": Text: "तस्यानोकवत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदिनीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्... " Wait! What is that word in Caland? Is it: "संर्जुधैकविꣳश"?