बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

Digitized by Madhuban Trust ४०० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४५ । ] सवनौ ' तस्यामेतन्न्यचिखान ' तदश्वत्थो जज्ञे शम्या परिवृतो रेतसो ऽश्वत्थ आश्रयाच्छम्यैषैव शमीगर्भस्य सृष्टिरेतन्निदान- मथ१ वै भवति सर्वेण२ वै देवाः सुवर्गं लोकमायंस्तिति ' स यत्र हैतद्यज्ञो देवेभ्यो ऽधि मनुष्यान्प्रत्यवरुरोहाश्वत्थ्य्३ हैव तत्प्रत्यवरुरोह ' तस्यारणी चक्रिरे४ ऽयं वाव स यज्ञ ५ इत्य॑थो खलु य एव कश्चाश्वत्थः५ स शमीगर्भः ' स यदा- होर्वश्यस्यायुरसि पुरूरवा इत्येतेषामेवैतत्पितापुत्राणां नामानि गृह्णात्य॑थो सामान्यमेवैतद्द्हेत६ ' तस्यां प्रव्रजितायां पुनरेवा- प्रियविद्धः° शोचᳵसंचचार ' तᳵ होवाच बृहस्पतिराङ्गिरसो हन्त लौपशदेन° याजयिष्यामि वि वै ते ऽप्रियमवैष्यतीति ' १० तमौपशदेन बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार ' ततो वै तस्याप्रियं८ विनिनाय ' तौ ह वा एतौ पौरूरवसौ नाम ग्रहौपशदौ ' स यो वित्तᳵ सिषाधयिषेत्तᳵ शदेन याजयेत्तस्य १ ॰निधानमथ MSS exc. L. २ cp. TS., I. 7. 1. 2. ३ ॰वरोहाश्वत्थं or ॰त्य MSS. ४ वक्रिरे L Be (sec. m.); चक्रिरे the other MSS. ५ Thus L; खलु य एवाश्वत्थः Be (sec. m.); खल्वेवकश्च (श्च) ।श्वत्थः the other MSS. ६ Thus L; सामान्यमेवैतूहते Be (sec. m.); ॰मेवैभ्य ऊहते the other MSS. °–° only in L Be (sec. m.). ८ सा om. MSS.

[१८ । ४५, ४६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४०२ दशसु वहिष्पवमान' एकैकोपगीयत १ एकविंशत्या २ सुनोती- हैवायँ ३ यो ऽप्रियं विनिनीषेत्तमौपगदेन ४ याजयेत्तस्यैक- विंशत्यां वहिष्पवमान' एकैकावगीयत आ दशभ्यो ॥ ऽथ प्राजापत्यौ नाम शद्दौपगदौ' तस्य तिसृषु वहिष्पवमानस्तिस्र- ५ स्तिस्र उपगीयन्त आ षट्त्रिंशतः' षट्त्रिंशत्सु वहिष्पव- मानस्तिस्रस्तिस्रो ऽवगीयन्त आ तिसृभ्यो ॥ ऽथ नैध्रुवस्य ५ कश्यपस्य शद्दौपगदौ' तस्य चतसृषु वहिष्पवमानश्चतस्र- श्चतस्र उपगीयन्त आष्टाचत्वारिंशतो' ऽष्टाचत्वारिंशत्सु वहिष्पवमानश्चतस्रश्चतस्रो ऽवगीयन्त आ चतसृभ्यः ॥ ४५ ॥ १० द्वादशः ॥ देवासुरा ह यत्र महासंग्रामम् ६ संयेतिरे ७ तद्धेमानि ८ भूतानि द्वेधैव ९ व्यपचक्रमुर्देवानेवान्वन्यान्यसुरानेवान्वन्यानि १० '

१ Thus L; एकैक उप० Be (sec. m.); एकेनोप० the other MSS. २ Corrected; एकविंशत्यौ L; एकविंशत्यै Be (sec. m.); एकविंशते (or ने)त्य the other MSS. ३ सुनोति इहैवाय L; सुनोतौहैवाय Be (sec. m.); सुनोति एषाय the other MSS. ४ Thus L ; विनौनिंषे० Be (sec. m.); वितौनिषे० or वितिनिषे० the other MSS. ५ ०ध्रुव L Be. ६ महा० only in L and Be (sec. m.). ७ सं only in Be (sec. m.); य० L. ८ तयेमानि L and Be (sec. m.); तं धुमानि the other MSS. ९ Thus L; द्वेधै Be; द्वैद्वेधै the other MSS. १० व्यपच० L Be; व्यवच० the other MSS. 51

बृहस्पतिर्देवानां पुरोहित आसीदुशना$^१$ काव्यो ऽसुराणां । ब्रह्माख्यानो देवा आसन्ब्रह्माख्यानो ऽसुरास्ते बहूँत्सङ्ग्रामान- विजयमाना आसां चक्रिरे । तेषां न कतरे चन अविष्यदा- जज्ञुर्गन्धर्वो हैव सूर्यवर्चा अविष्यदाजज्ञे । तस्यो हेन्द्रो जायाया$^२$ उपहास्य$^२$ आस । ताꣳ होवाचामुदिताङ्गि$^३$ त्वमिदं ५ गन्धर्वं पृच्छ किमर्थमिदं देवासुरा न विजयन्तीति । तं तथेति होवाच त्वमपि श्व आगच्छतादिति । स हान्तः समुद्रे हिरण्मया$^४$ नावया सहजानि कुमार्यां$^५$ चक्रे । ऽथो हेन्द्र आजगाम । स ह सौवर्णः पटरो भूत्वा नौमण्ड$^६$ उपश्लिश्लेष$^७$ । तꣳ हागतमेव विदित्वा$^८$ पप्रच्छामुदिताङ्ग$^९$ त्वमिदं ब्रूहि १० किमर्थमिदं देवासुरा न विजयन्तीति । मोच्चैरिति होवाच कर्णिनी वै नौराप$^१०$ इति । ब्रह्माख्यानो देवा इति होवाच ब्रह्माख्यानो ऽसुरा इति । तच्छ्रुत्वेन्द्रो हरिशुकरूपं$^११$ कृत्वोत्पपात ।

$^१$ Thus MSS. $^२$ Thus L and Be (sec. m.), which has, however, ॰हास्यमास ; याजायद्वाप उपहास्य चास the other MSS. $^३$ ॰म्रुदितांगि or ॰तांचि MSS. $^४$ हिरण्मया MSS. exc. B. $^५$ Uncertain ; सहर्जानकुमाय्यां L ; r. सहजानिः ? cp. TS. III. 2. 8. 5. $^६$ नौर्मण्ड L; नौर्मण्डप Be (sec. m.) ; नैर्मण्ये the other MSS. $^७$ ॰श्लिश्लेष MSS. exc. Be which has : ॰श्लिश्ये । $^८$ विल्वा L. $^९$ ॰मृतांग L Be (rightly ?) ; ॰मुदितांहि the other MSS. $^{१०}$ Thus L ; नौक्रप Be (sec. m.) ; नोराप the other MSS. $^{११}$ Emended ; हरिः शुक्कोरुप L ; हरिः शुक्लरूपं the other MSS.

[ १८ । ४६, ४७ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४०३ तꣳ ह दृष्ट्वैवाह१ मघवन्नो२ दूति यतरेषाꣳ३ हरिस्ते जेष्य- न्तीति॑ स ह ग्लैवोशनसं४ काव्यमुपमन्त्रयां चक्रे जयन्त्याश्च५ दुहित्रा चतसृभिश्च कामदुघाभिः॑ स हाज्ञप्तो ऽसुरेभ्यो ऽधि देवानुपसमियाय६॑ ततो ह वा एतद्देवा असुरानमहा- संग्रामं जिग्युः॑ ॥ ४६ ॥ स ह गुरुरिव मेने गरमित्र गीर्त्वा बह्व वित्तमसुराणां प्रतिगृह्य॑ स होवाच गुरुरिवास्मि गरमित्र गीर्त्वा बह्व वित्तमसुराणां प्रतिगृह्य हन्त मा याजयेति॑ तं द्वादश- स्तोमेनाग्निष्टोमेन बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार॑ तेन हेद्धोर्ध्वꣳ हिरण्यमुज्जगार॑ तद्ध७ दृष्ट्वेक्षां८ चक्रे हन्ताह- मिदमसुरेभ्यो निर्हराणीति॑ तद्धेन्द्र८ आज्ञायैव शिलां९ चकार॑ ते ह वा एत१० औशनसा नाम कुरुक्षेत्रे पर्व्वताः११ ॥ १ Uncertain; दृष्ट्वेबजद्दो L; दृष्ट्वेवाहो Be; दृष्ट्वै वयन्न the other MSS. २ Thus Be; मघवर्यन्मघवन्निति L; मघवान्भू मघववा the other MSS. ३ Thus L; यतर एषां Be; यद्तरेषां the other MSS. ४ Thus MSS. exc. Be which has स ह्याग० and L: स ह्यागत्यौ०। ५ My conjecture; जयंतश्च Be; जयन्तश्च L; जायत्याच or यत्याच the other MSS. ६ Thus L; ०समौयाय Be; ०समौपय or ०समौयाप the other MSS. ७ तंहद्वे० Be; तहहह्वो० L; तद्धतेदद्वे० the other MSS. ८ Thus L; तद्येंद्र Be; तधेंद्रे or तदधेंद्रे the other MSS. ९ शिलोम् L. १० Only in L and Be. ११ पर्वतेङ्गाः L.

४०४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४७ । ] स ह लघुरिवाचरदप्रतिष्ठितः१ । स होवाच लघुरिव वा अस्म्यप्रतिष्ठितो२ हन्त मा याजयेति ' तमेकविꣳशतिस्तोमे- नाग्निष्टोमेन बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार ' ततो वै स प्रतितस्थावथो३ हेन्द्रः४ कामदुघा अवरुरुधे५ ' ताꣳ ह सायमेतमुवाच प्रातरेतादिति ' प्रातरेतमुवाच सायमेता- दिति ' स एवमेव संवत्सरं नेनीयामास ' स होवाच प्रात- रेतादिति ' मा सायमात्य सायमेतादिति ' मा प्रातरात्य को ऽयमेतः कतमो ऽयमेतो ' यमेनमेतं६ मघवन् ब्रवीषीति७ होक्त्वा प्रव्राजायो हेन्द्र उक्थानि कामदुघाश्चकार ' ताꣳ ह स वरुणाय प्रददाविदं तव८ मम८ चेदममुष्य८ च नौ १० सहेति ' बृहस्पतय आङ्गिरसायेदं नावाख्यास्ता विधारया- नावह्नस्येदमज्यसौति९ विष्णवे शिपिविष्टाय चेत्येषैवोक्थ्यानाꣳ

१ ॰ाचरद्॰ only in L and Be. २ ॰वास्मिंनप्रति॰ Be; वा ष्यस्मिन्नप्रति॰ L; ॰वलाप्रति॰ the other MSS. ३ Emended ; प्रत्यतस्थानयो L; प्रत्यवस्थापयद्यो the other MSS. ४ हेंद्रं MSS. ५ ष्मभिरुरुधे L; ष्मभिरुरोधे Be; ष्वावरुरोधे the other MSS. ६ यमेनमेतं (or ॰तत्) L Be; यमैवमेतरन् or पद्यमेवमेतरन् the other MSS. ७ Thus L; ब्रवौषि इति Be; ब्रवीति the other MSS. ८ तवचमम इदममुष्य Be; तवचमसेवेदममुष्य L; तौव (तवि) मम चेदमुष्य the other MSS. ९ Thus (hopelessly corrupted as it seems) Be; नावाख्यास्तद्वि- धारयानावह्नस्येदमज्मसौति L; नावाख्यात्रा (or द्वा) पिधारयाधा (or द्या) पदहस्येदमंजषेति the other MSS.

सृष्टिरेतन्निदानमथो हास्यैव मनुर्वैवस्वतः शून्यमानः मन्स- खास१ । तस्मै चतुर्यौ प्रददौ ' ताञ् सो ऽस्यां न्यदधात्सेयं२ ऋष्टिरेवैष२ ऋष्टेः२ सृष्टिरेतन्निदानं ' तौ ह वा एतावाग्रयणौ नाम पुनस्तोमौ भवतः ' स यो गुरुरिव मन्येत गरभिव गीर्वायाज्यं वा याजयित्वाप्रतिग्राह्यस्य वा प्रतिगृह्य तं द्वादश- स्तोमेनाग्निष्टोमेन याजयेदश्नुते हैव लघुतामथ यो लघुरिव चरेदप्रतिष्ठितस्समेकविꣳशतिस्तोमेनाग्निष्टोमेन याजयेत्प्रत्येव तिष्ठति ॥ ४७ ॥ त्रयोदशः ॥ अथ प्रणोदः ' समानमभिचरणीयꣳ शिल्पं ' प्रातःसव- नौयाननुवर्तते ऽग्नये प्रवते पुरोडाशो ऽष्टाकपालस्त्रिवृदेष भवत्यैथ विबाधः ' समानमभिचरणीयꣳ शिल्पं ' माध्यंदि- नीयाननुवर्तते ऽग्नये विबाधवते पुरोडाशो ऽष्टाकपालस्त्रि- वृदेवैष भवत्यैथ प्रतिनोदः३ ' समानमभिचरणीयꣳ शिल्पं ' तृतीयसवनीयाननुवर्तते ऽग्नये प्रतीकावते पुरोडाशो ऽष्टा- कपालस्त्रिवृदेवैष भवत्यैथाग्नेरतिव्याधः ' समानमभिचर- णीयꣳ शिल्पमनूबन्ध्यस्य पशुपुरोडाशमनुवर्तते ऽग्नये वसुमते पुरोडाशो ऽष्टाकपालस्त्रिवृदेवैष भवत्यैथेन्द्रवज्रः ' समान- मभिचरणीयꣳ शिल्पं ' पञ्चदश एष भवति ॥ शुनस्कर्णो ह

१ Thus L Be; सम्म (or न्म) दास the other MSS. २ सेयं ऋषिरवैषकपे L; सोयं ऋषिरैवैकपे Be; सेखेवहिरेष्वैवतृष्टेः the other MSS. ३ प्रतीनोदः L.

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण नीचे दिया गया है:

४०६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २८ । ४८ । ] वै ग्रैयो राजा पुष्करद्वद्ध्ययाज्याम् । स ह पापौयाञ्जनतां१ प्रतिष्ठितां२ प्रतिख्यायर्त्विजः३ पप्रच्छास्ति स्वित्स यज्ञक्रतुर्य- नाहमिष्ट्वैवं प्रयायामित्यस्ति हौती३ हैंनमृत्विजः प्रत्यूचुस्तस्मा अध्वर्युर्योनौनपुरोरुकान्३ ग्रहान्जग्राह । खराण्डुद्गाता सामान्यनैडान्यनिधनानि४ । पराङेवगिर्यण्य५ होतान्वाच । ५ स हावभृथादेवोदेत्य ममार । यं द्विष्यात्तस्यैवं यज्ञं६ कुर्यादुप- सृतं७ वा याजयेत्क्षिप्रं हैवस्माल्लोकान्प्रैत्यैथ राशिमराया- वित्याचक्षते । चतुष्टोमे राशिश्श्रुतं८ धान्यं ददाति । स राशि- श्चतुष्टोम एव मरायकृत९ । स मरायो । ऽथाञ्जनाभ्यञ्जना- वित्याचक्षत । आक्नाक्ता९ अलंकृता९ ऋत्विजः प्रचरन्ति । स १० १ पापो (पापा) जनतां etc. as above Be L; पापौयांजानता प्रतिष्ठितां प्रतिवा (or वीं) वर्त्विजः the other MSS. २ प्रययामौ (मि) त्यस्ति हा३ (ह्म) दूति Be L; प्रायणमित्यास्ति ह्यौ३ दूति the other MSS. ३ Conjecture; ऽधोनोनपुरोरुकान् Be; अधयेनान्पुरोरुकान् L; अधोनपुरो- रुकतान the other MSS. ४ सामान्यनैतत्निणिध० Be; मान्यनैन्नयनिध० L; सामान्यनैलास्य० (लास्य०) the other MSS. ५ पराङेवग्यै Be; पराङवग्यं L; परां (or परा) दूति (or द्रब) दु (or ह्र) धम्य the other MSS. ६ यज्ञे MSS. ७ ऽदुपाहतं L. ८ राशौ० Be; राशि० the other MSS. ९ आंक्ताच्चालंकता Be; षाङ्काक्तालंकता L; याक्ताच्चालंकता the other MSS.

"आञ्जनो" ऽभ्यक्तः १ शामूलवाससः १ । ' मो ऽभ्यञ्जनो " ऽथ विषूचीनग्रावो भ्राष्ट्रवतो यज्ञः ' । स तथा देवयजनं जोष- यते यथा प्राचीनमाहवनीयात्प्रवणग्ँ स्यात्प्रतीचीनं गार्ह- पत्यादिति । तदेते विषूचीनग्राले मापयन्ति २ । प्रचरन्ति ५ प्राञ्चः प्रत्यञ्चः प्रचरन्ति । मध्ये गार्हपत्यो भवति । मध्यत आसीनाय भक्तानाहरन्त्यनुदिशग्ँ स्तोमौ स्यातामित्येत- देकमेकविग्ँशौ ३ स्यातामित्येतदेकमेनादृत्य तच्चतुष्टोमावेव कुर्वन्ति ॥ ४८ ॥ ४देवासुरा ह यत्र महासंग्रामम् ५ संयेतिरे तद्ध शिविरौ- १० शीनरो देवानां वर्गादसुराज्जिगाय ६ । तस्यो हेन्द्रो जितवरं ददौ । स होवाच शिविनैष्ठं ७ भयं न गच्छेदिति । तं वर्षि- ष्ठीयप्रस्थे ८ सर्व

जयति॑ । तदेताश्चतस्रः शाला अनुदिशं मापयन्ति॑ । प्रचरन्ति प्राञ्चः प्रचरन्ति दक्षिणा प्रचरन्ति प्रत्यञ्च उदञ्चः प्रचरन्ति॑ । मध्ये गार्हपत्यो भवति॑ । मध्यत आसीनायाश्वतरीरथैर्भर्चा- न्संवहन्त्यनुदिशग्ं स्तोमाः स्युरित्येतदेकमेकविग्ंशाः स्युरि- त्येतदेकम॑नादृत्य तच्चतुष्टोमानेव कुर्वन्ति ॥ पार्थः॑ । पार्थो' १ ह ५ स्थपतिर्देवानैफ्सत् ' ह२ सुतसोमान्त्सहस्रदक्षिणाञ्छहस्रमसुनोत्सं ह३ देवानाप३ ' म३ एतान्त्सोमानाहरिष्यन्नुपकल्पयते३ शालाः४ सहस्रग्ं सहस्राणि सहस्रमश्वतरीरथान्त्सं॑देताः शाला अनु- दिशं मापयन्ति द्वे च शते पञ्चाशतं च पुरस्तादेवं दक्षि- णत एवं पश्चादेवमुत्तरतः॑ । प्रचरन्ति प्राञ्चः प्रचरन्ति दक्षिणा १० प्रचरन्ति प्रत्यञ्च उदञ्च

': 'ति' + 'थ्यं'. So "क्रीत्वोद्वातिथ्यं"? Wait, what could "उद्वातिथ्यं" or "क्रीत्वोद्वातिथ्यं" mean? Wait! Is it "क्रीत्वोद्वा"? No! Wait, what if the word is: "क्रीत्वोदातिथ्यं"? Wait, could that letter just be 'दा'? Let's look at 'दा' in "समुदितादैवमेवोत्तरस्याꣳ" (line 17): In line 17: "समुदितादै-" -> 'दा' + 'ै' = 'दै'. Look at 'द': it has a top stroke, a small vertical, a rounded belly to the right, and a tail curving down-left. Now look at line 5: does the letter have a rounded belly to the right? NO! It bulges to the LEFT! What letters bulge to the left? 'छ', 'ध', 'थ', 'ह', 'भ'! Wait! What letter bulges to the left, has a top, and attaches to something? Look at 'छ': 'छ' bulges to the left and has a loop at the bottom! Does this letter have a loop at the bottom? YES! It has a distinct curl/loop at the bottom left! Wait, is it 'छ'? If it is 'छ', with 'ा', it is '

? There is a vertical bar after 'न', and two flags on top: that's 'नौ'! Wait, or is it 'नै'? Let's compare with 'प्रातः' before it. In 'प्रातः instead of प्राक् L; सवनौयेभ्यो L Be.' - wait, look at 'नौ' vs 'नै': Wait, compare with 'योनिरग्निश्च' (यो has one stem and one flag). Here there is one stem and two flags: that is definitely 'ौ' (au)! Wait, could it be "सवनीयेभ्यो"? Ah! "सवनीयेभ्यो"! Wait, does it have an 'ी' (ee-mātrā) with an accent or is it 'ौ'? Look closely at "सवनौयेभ्यो": It is स, व, न, ी (dirgha ee mātrā!), and then what is on top of ी? Wait! In "सवनीयेभ्यो" - the 'ी' mātrā goes to the right of 'न'. Above the mātrā, there are two slants? No, it's 'ौ'! No, wait: "स व नौ ये भ्यो" - why would it be सवनौयेभ्यो? It's nonsensical. What about "सवनीयेभ्यो" (savanīyebhyo)? Savanīya is a very common Vedic word (सवनीय)! "सवनीयेभ्यो"! Wait, why would it look

Here is the accurate transcription of the text from the provided image:

पेयानि, दिशाग् स्तोमः, ऋतूनां स्तोमः, ऋषीणां स्तोमः, एकाहाः [ १८ । ५१ । ] देवतानां स्तोमः, ओजोबलस्य स्तोमः, वर्चसस्तोमः बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४११ वाजेन यजेत ' पेयेर्यक्ष्यमाणो भवति ' सो ऽन्विष्ठैव पौर्ण- मास्याँ दीक्षते ' तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः ' स तया राजानं क्रीणाति यथा मन्यते ऽमावास्यायै १ मे यज्ञिये ऽहन्सत्या संपत्स्यत इति ' तस्य तथा संपद्यते ' प्रसिद्धेन ५ कर्मणोपवसथ्येत्य॑ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशि- ष्योपवसत्त्य॑थैताग् सवनेष्टिं निर्वपत्याग्नेयमष्टाकपालमैन्द्रमेका- दशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालं ' तया द्वादशाहानि यजते ' ऽथ त्रयोदशे ऽह्नि पौर्णमासेन हविषा यजते येनास्यानिष्टं भवत्य॑थ चतुर्दशे ऽहन्न्यमावास्येन हविषा यजते येनास्यानिष्टं १० भवत्य॑थैतेषां यज्ञक्रतूनामेकेन यजते ' ऽथ पुनर्दीक्षते ' स एवमेव संवत्सरं यजते ' तस्याहानि त्रिवृत्पञ्चदशो २ ऽथ त्रिवृत्सप्तदशो ऽथ त्रिवृदेकविꣳशो ऽथ त्रिवृत्त्रिणवो ३ ऽथ त्रिवृत्त्रयस्त्रिꣳशो ऽथ त्रिवृच्चतुष्टोमो ४ ' मासानामेव रूपं पेयाः ५ ' संवत्सरस्य रूपं वाज ' एवमसैष संवत्सरः परीष्ट १५ एवमाप्तो भवत्य॑थाहौनविधिस्तस्याहानि ७ त्रिवृत्पञ्चदशः ८ सप्त- दशस्तुत्प्तोमोस्त्रिवृद्देवायैकविꣳशो ८ ऽथ त्रिणवो ऽथ चतुष्टोम-

१ ऽमावास्यै Be, मावास्यै L (the other MSS. om. this passage). २ Thus L Be; ०पंचदशः सप्तदशः the other MSS. ३-४ Thus L Be; the other MSS. have only त्रिवृच्चतुष्टोमो । ५ Thus L Be; रूपमपेयान् or ०पेयान् the other MSS. ६ Thus L Be; स्य एष the other MSS. ७ ०विधस्तस्या० Be. ८ Thus L Be; ०पंचदशः चतुरो० the other MSS.

स्विट्देवाय त्रयस्त्रिꣳशो ऽथ चतुष्टोमस्स्विट्देवाथ¹ चतुरु- त्त्वारिꣳशो ऽथ चतुष्टोमो ऽथातिरात्रो॑ द्वादश² मासाः सप्त- दश क्रतवो॑ नवसु मासेषु नव क्रतूनुपैत्यथातिशिष्यन्ते त्रयस् मासा अष्टौ च क्रतवः॑ स द्वौ त्रिरात्रौ कुरुत एकं च द्विरात्रं॑ यद्यु वा एतदुपायेति चतुष्टोमेनाग्निष्टोमेन यजेत॑ ५ मासानामेव रूपꣳ स्तुतशस्त्राणि संवत्सरस्य रूपमग्निष्टोमो³ वाज²॑ एवमस्यैष६ संवत्सरः परीष्ट एवमाप्तो भवत्यथातो ऽयुजस्यैव⁴ युग्मास्यै॑कस्याꣳ स्तुवते ऽथ तिसृष्विति न्वयुजो॑ ऽथ युग्मांसतसृषु स्तुवते ऽथाष्टास्विति युग्मा॑ अयुजां चैव⁵ युग्मानां चैव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन १० यन्ति य उ चैनदेवं विदुः ॥ ५१ ॥ अथातो दिग्न्नामेव॑ त्रिवृत्प्राच्यै॑ पञ्चदशो दक्षिणायै॑ सप्तदशः प्रतीच्या॑ एकविꣳश उदीच्यै॑ त्रिणव इत⁶

१-१ Wholly uncertain; चतुष्टोमैर्विꣳशो य चतुष्टोमस्स्विष्टदेवाय चतु- श्चत्वारिꣳशोयाद्याचत्वारिꣳशोय चतुष्टोमोयातिरात्रोद्वादश L Be; चतुष्टोमस्विष्टदे- वाय चतुरुत्वारिꣳशोय चतुष्टोमोयातिरात्रोच द्वादश the other MSS., partly incomplete. २ Thus MSS. exc. Be, which reads ॰ष्टोमस्यैष and L, which omits वाज । ४-५ Thus, on the whole, L; युजस्यैकस्यां स्तुवते य तिसृष्वितो न्वायुञ्जो य युग्मांश्चतसृषु स्तुवते याष्टासुरिति युग्मा अयुजांश्चैव Be; युजस्यैव युग्मां (or या-) स्यैवतस्यां स्तुवते (ति) य तिसृष्विति न्वयुजो य पुमांश्चतसृषु स्तुवते याष्टासुरित्यथ युग्मा अयुजस्यैव the other MSS. ६ Only in Be.

ऊर्ध्वायै॑ त्रयस्त्रिꣳशो ऽमृतो ऽर्वाच्यै॑ सर्वासामेव चतुष्टोमो॑ दिशामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्"यात ऋतूनामेव॑ त्रिवृद्वसन्तस्य॑ पञ्च- दशो ग्रीष्मस्य॑ सप्तदशो वर्षाणामेकविꣳशः शरद्'स्त्रिणवो ५ हेमन्तस्य॑ त्रयस्त्रिꣳशः शिशिरस्य॑ सर्वेषामेव चतुष्टोम॑ ऋतूनामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्"यात ऋषीणामेव॑ त्रिवृद्वसिष्ठस्य॑ पञ्चदशो भरद्वाजस्य॑ सप्तदशो विश्वामित्रस्यैकविꣳशो जमदग्ने- स्त्रिणवः कश्यपस्य¹ त्रयस्त्रिꣳशो गौतमस्यागस्त्यस्य² चतुष्टोम॑ १० सर्वेषामेव चतुष्टोम॑ ऋषीणामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्"यातो देवताना- मेव॑ त्रिवृदग्नेः॑ पञ्चदश इन्द्रस्य॑ सप्तदशः प्रजापते॑रेकविꣳशो ऽमुष्य³ तपतस्त्रिणवश्चन्द्रमसस्त्रयस्त्रिꣳशो विश्वेषां देवानाꣳ॑⁴ सर्वासामेव चतुष्टोमो॑ देवतानामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नु- १५ वन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुः॥ ५२ ॥ अथातो दर्शपूर्णमासयोरयनमित्याचक्षते॑ सूर्य्याचन्द्रमसो- रयनमित्येक आहुः॑ पौर्णमासेन⁵ सोमेन यक्ष्यमाणो भवति॑ दीक्षते॑ तस्यापरिमित्ता दीक्षाः षडुपसदः॑ स तथा राजानं

१ कश्य० Be, काश्य० the other MSS. २ Thus L and Be; all the other MSS. om. अग० । ३ Instead of मुष्य Be: उप, L मु । ४ Thus L Be; the other MSS. have एवं after देवानां । ५ पूर्ण० MSS. exc. L.

क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संप- त्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्य॑थ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्नथ प्रातराग्नेयं पशुमुपाकरोति । तस्याग्नीषोमीय उपाळम्भो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते पौर्णमासꣳहवीꣳषि । ५ प्रैषवन्तः सवनीया अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषांमृजुधा ज्योतिरुक्थ्यः संतिष्ठत ॥ आमावास्येन सोमेन यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते ऽमावास्यायै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्म- १० णोपवसथादेत्य॑थास्यैतदहरिन्द्राय वत्सा अपाकृता भवन्त्यैन्द्रं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्नथ प्रातराग्नेयं पशु- मुपाकरोति । तस्यैन्द्र ऋषभ उपाळम्भो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्त आमावास्यानि हवीꣳषि । प्रैषवन्तः १५ सवनीया अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषांमृजुधा ज्योति- रतिरात्रः संतिष्ठते । सूर्याचन्द्रमसोरेव तत्सायुज्यꣳ सलो- कतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्य उ चैनदेवं विदुः ॥ ५३ ॥ षोडशः१ ॥ ॥ इत्यष्टादशः प्रश्नः ॥

१ इत्यनरा मतिः समाप्ता MSS.

: स (sa) + त (ta) + ि (i) = स्ति Then there is an avagraha-like or repha? Wait, look at the two words: Word 1: ...दाग्नीध्रस्तिर्ह्रति Word 2: यदाग्नीध्रस्तिर्ह्रत्यथैतमग्निं Wait, is it 'तिर्ह्रति'? No, look at the letters: त (ta) + ि (i) = ति र् (repha) on ह? And what is under ह? It's 'र'! ह + र = ह्र! Wait, could it be 'तिरह्रति'? No, the 'ि' is on 'त', and there is a repha: तिर्ह्रति! Wait, could it be 'तिर्ह्यति'? In Caland's edition, is it "tirahriyate" or "tirhyati" or "tirharti"? Wait! "तिर्हति"? Let's look closely: does ह have a subscript र? Yes, a diagonal stroke to the left: 'ह्र'. Wait, why would it be तिर्ह्रति? From tiras + hṛ? Tiras + hṛ -> tiraskṛ? No, tiras + dhā -> tirodhā. What about tiras + hṛ? In Vedic Sanskrit, does tiras + hṛ become tirhṛ? Wait! "ति

प्रास्य तेनैनं प्रदक्षिणऋं परिमण्डलं¹ परिलिखत्य'पोद्धृत्य खन्यां कर्षूः खानयन्त्युच्छ्रयन्त्यपस्या' ² दक्षिणतश्च पश्चाच्च वर्षीयसीः कुर्वन्त्यथ याचत्याज्यस्थालीग्ं सस्रुवाग्ं स्फ्यं दर्भस्तम्बमुदपात्र- मौत्तरवेदिकाग्ंश्च³ संभारान्दधि मधुमिश्रग्ं हिरण्यं च शर्कराः⁴ सिकताश्च⁴ दर्भानित्येतत्समादायोत्तरार्धे सग्ंसादय- ५ न्त्यथ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं⁵ गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्यान्तःशर्करमिमामुपदधाति प्रजा- पतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यथ शङ्कु- मुद्धृत्योदपात्रमुपनिनय दर्भस्तम्बमुपदधाति वाक्चा समुद्र १० उपदधात्विति वा तूष्णीं वा

षड्भिरनुच्छन्दसमथोर्ध्वचित उपदधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देवतयाङ्गिरस्वद्बुवाः सीदतेत्येतानु- व्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या ब्राह्मणस्य सं ते पयाꣳसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य ' यथासुष्ठु यथाशर्करमनुव्यूहति ' तस्यां १ ५ नव १ परिमण्डला १ लेखा लिखत्यथ २ दध्ना मधुमिश्रेण शर्कराः समज्य सायम्ग्निहोत्रꣳ हुत्वाग्नीन्परिस्तीर्योपवसन्त्यथ प्रातर्हूते ऽग्निहोत्रे यावत्युदपात्रं भस्म पुरीषमूषान्सिकता यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डं यज्ञपुरुषा संमितं तावन्मात्रौः ३ पञ्चा- शीतिशतꣳ हिरण्येष्टकाः शर्करा वा घृताक्तास्तावत्यो ४ लोकं- १० पृणा अपरिमिता वा चतस्रः स्वयमातृण्णाः सहस्रꣳ हिरण्य- शल्कानूर्ध्वं चिभ्यो ' ऽपरिमितानित्येक आहुस्ते यदि सहस्रं भवन्ति द्वे द्वे शते पञ्चनाडीष्वोते ५ भवतो ' ऽथोदित आदित्ये द्वाभ्यामात्मन्यग्निं ६ गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि १५ धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्याधिद्रवणं जपत्यपामिदं न्ययनं नमस्ते इति द्वाभ्यामथापरार्ध उदपात्रमुपदधाति वाक्का १ Thus Ben. UH (the last तस्या ) ; तस्यां नव मंडला Be; तस्मिन्नेव परिस० MB. २ लिखित्वा MB. ३ ०मात्रं M. ४ घृतान्वक्ता० M. ५ Thus MHU ; ०नाडीष्येते B; ०नाडीप्रोवे Be Ben. ६ Thus MBHU ; ०त्मानग्निं Be Ben. 53

४१८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २, ३ । ]

समुद्र उपदधे सुप्रजावनिग्ँ रायस्पोषवनिं मह्यं यजमाना- येति॑ । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ संभारान्निवप- त्यग्नेर्भस्मासीति भस्माग्नेः पुरीषमसीति पुरीषग्ँ संज्ञानमसि कामधरणमित्यूषान्मयि ते कामधरणं भूयादिति सिकता॑ । अथैनान्संप्रयौति सं या वः प्रियास्तनुवः सं प्रिया हृदयानि ५ वः । आत्मा वो अस्तु संप्रियः संप्रियास्तनुवो ममेत्य॑थैनान्कल्प- यति कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधीः । कल्पन्ता- मग्नयः पृथङ्मम ज्यैष्ठ्याय सव्रता इति॑ । ताग्ँस्तथा कल्प- यति यथा न लेखाः संलोपयन्ते१॑ । सद्यो वा सर्वं क्रियते सद्यस्काले॑ ॥ २ ॥ प्रथमः ॥ १० अथान्तमायां लेखायां पूर्वपक्षस्य दिनेष्टका उपदधाति संज्ञानं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद विज्ञानं तया देवत- याङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । तासामन्तरालेखेष्वेतेषामेव दिनानां मुहूर्तेष्टका उपदधाति चित्रस्तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद केतुस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । १५ सर्वासाम् पारे सूददोहसः करोत्य॑थाभ्यन्तरायां लेखायां पूर्व- पक्षस्य क्षपेष्टका उपदधाति दर्शा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद दृष्टा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । तासामन्तरालेखेष्वेतासामेव२ क्षपाणां मुहूर्तेष्टका उपदधाति दाता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद प्रदाता तया देवतयाङ्गि- २०

पादटिप्पणी (Footnotes): १ संयोपयंते Be Ben. २ Thus MU ; एतेषामेव the other MSS.

रस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करो- त्येथाभ्यन्तररायां लेखायामपरपक्षस्य दिनेष्टका उपदधाति प्रस्तुतं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद विष्टुतं तया देवतया- ङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ तासामन्तरालेख्येतेषामेव ५ दिनानां मुहूर्तेष्टका उपदधाति सविता तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद प्रसविता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्च- दश॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथाभ्यन्तरायां लेखाया- मपरपक्षस्य रूपेष्टका उपदधाति सुता तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद सुन्वती तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्च- १० दश॑ तासामन्तरालेख्येतासामेव रूपाणां मुहूर्तेष्टका उप- दधात्यभिगास्ता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदानुमन्ता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑