ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

( १८१ ) मध्योत्तरमेकोनार्याः पंचाशस्त्रयोदशोध्यायः । ज्ञात्वैनं तंत्रविदामाचार्यो भवति मध्यगतौ ॥ ४६ ॥ इत्तित्रयोदशोऽध्यायः इति ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते मध्यगतिप्रश्नोत्तराध्यायः त्रयोदशः । ४६ (घ) १. पंचाशत्त्रयोदशोध्यायः (ग) पंचशत्त्रयोदशोध्यायः for (पंचाशस्त्रयोदशोध्यः) (ग) २. नार्या for (नार्याः) ३. 'इति' से 'अध्यायः' तक अंकित नहीं, केवल समाप्तिसूचक ॥ छः ॥ ॥छः ॥ ॥ छः ॥ अंकित है । (च) १. पंचाशत्त्रयोदशोध्यायः for (पंचाशस्त्रयोदशोध्यायः) ३. 'इति' से 'अध्यायः' तक लुप्त.

( १८२ ) अथ स्फुटगत्युत्तराध्यायः चतुर्दशः भुजभागैः कोटिज्यां कोट्यंशैः¹ करोति बाहुज्याम् । कोटिं³ भुजेन बाहुँ⁴ क्य्योस्त्रावा² स्फुटगतिज्ञः⁵ सः ॥ १ ॥ परमफलकेंद्रविकः¹ करोति कोटिछ्या² स्फुटं कर्णम्⁴ । कर्णात्कोटिकोट्या³ बाहुं वा स्फुटगतिज्ञः⁵ सः ॥ २ ॥ केंद्रभुजकोटिजीवा परमफलज्ञः करोति यः कर्णम्¹ । स्वोच्चं स्वफल²स्पष्टं करोति यः स्फुटगतिज्ञः सः ॥ ३ ॥ द्युगुण¹स्फुट³ग्रहयो² भुजकोटिज्ये फले विना ज्याभिः । ज्याभिर्विना फलधनुः करोति वा स्फुटगतिज्ञः⁴ ॥ ४ ॥ इष्टदिनव्योद्ययिकान्¹ करोति यो मध्यमान् ग्रहान्² स्पष्टान् । स्वोच्चस्फुटं³ग्रहं यः करोति वा स्फुटगतिज्ञः सः ॥ ५ ॥

१. (घ) १. कोटचंशौ (ग) (च) for (कोट्यंशै) २. कोट्यावा (ग) (च) for (क्य्योस्त्रावा)
(ग) ३. कोटिभुजेन for (कोटिं भुजेन)     ४. बाहु for (बाहुं)
(ङ) २. कोट्या वा for (क्य्योस्त्रा वा)     ५. स्फुटगतिज्ञः for (स्फुगतिज्ञः)
२. (घ) १. विद्युः (ग) वित् यः for (केन्द्रविकः) २. ज्यया (ग) (ङ) for (छ्या)
(ग) ३. कोटिम् for (कोटि)
(च) १. विद्युः for (विकः)     ४. कर्ण्यं for (कर्णम्)
३. कर्ण्यात्कोटिकोट्या for (कर्णात्कोटिकोट्या)     ५. ज्ञतिज्ञः for (गतिज्ञः)
(ङ) १. विद्यः for (विकः)     ३. कोटिकोट्या for (कोटिकोट्या)
३. (च) १. कण्येँ for (कर्णँ)
(ङ) २. सफलं for (स्वफलं)
४. (घ) १. द्युगणा (ग) द्युगुणात् for (द्युगुण) २. ग्रहं (ग) (च) (ङ) for (ग्रह)
(ग) ३. स्फुटं (ङ) for (स्फुट)     ४. +सः+ (च) (ङ)
(च) १. द्युगणा for (द्युगुण)
(ङ) १. द्युगुणात् for (द्युगुण)
५. (घ) १. इष्टादिनव्यौदयिकान् (ग) इष्टादिनव्योदायिकान् for (इष्टदिनव्योद्ययिकान्)
२. मध्यमान् स्पष्टान् for (मध्यमान् ग्रहान् स्पष्टान्)
(घ) ३. स्पुगतिज्ञः for (स्फुटगतिज्ञः)
(च) १. इष्टादिनव्यो for (इष्टदिनव्यो)
(ङ) ४. मध्यान् for (मध्यमान्)

( १८३ ) संक्रांतेराद्यंतौ^{२} ग्रहस्य यो राशिभतिथिकरणान्तान्^{३} ^{१} । व्यतिपाताद्यंतौ वा यो वेत्ति स्फुटगतिज्ञः सः ॥ ६ ॥ व्यासदलमितरजीवाभुजकोट्यंशो^{३} क्रमज्यया^{१} हीनम् । कोटिभुजज्या व्यासार्द्धकृतिविशेषात्पदं चान्या^{२} ॥ ७ ॥ कोटिज्यया द्विगुणया गुणान्त्यफलज्यया^{१} युतोनायाः^{२} । मृगकर्क्यादौ^{६} त्रिज्यां^{३} तत्फलकृतियुते पदं कर्णः^{५} ॥ ८ ॥ त्रिज्यांत्यफलत्व^{३}तियुतेः^{१} कर्णकृतेश्चांतरे^{५}वशेषं यत् । द्विगुणास्त्यफलहृतं^{४} तत्कोटिज्या^{२} बाहुजीवातः^{६} ॥ ९ ॥

६. (घ) १. करणाान्तान् (ग) (च) for (करणांतान्) (ग) १. राद्यंतो for (राद्यंतौ) ३. तिथिक for (तिथि) ७. (घ) १. ज्येयाहीनाम् (च) for (ज्यया हीनम्) २. वान्या for (चान्या) (ग) ३. कोट्यंशोत्क्रम (च) for (कोट्यंशोक्रम) (ङ) ३. कोट्यंशोत्क्रम for (कोट्यंशोक्रम) ८. (घ) १. गुणायंत्यफल (ग) (च) for (गुणान्त्यफल) २. ज्यया (ग) (च) for (ज्यता) ३. त्रिज्यांत्यफल (ग) for (त्रिज्यां तत्फल) ४. युनेः (ग) (च) for (युतेपदं) (च) ६. मृगककूर्चादौ for (मृगकर्क्यादौ) ३. त्रिज्यांत्यफल for (त्रिज्यांतत्फल) ५. कर्य्यः for (कर्णः) (ङ) १. ऽन्त्यफलज्या गुणितया for (गुणान्त्यफलज्यया) ३. त्रिज्यान्त्यफलज्या for (त्रिज्यांतत्फल) ४. युनेः for (युते) ९. (घ) १. त्रिज्यांत्यफल्वति for (त्रिज्यांत्यफलत्वति) २. तत्कोटिज्या (च) (ङ) for (तत्कोटिज्या) (ग) ३. कृति for (त्वति) ४. हृतं for (ह्रतं) (च) १. त्रिद्यांत्य for (त्रिज्यांत्य) ३. फलतियुतेः for (फलत्वतियुतेः) (ङ) ३. कृतियुतेः for (त्वतियुतेः) ५. तरेऽवशेषं for (तरेवशेषं) ६. जीवाअतः for (जीवातः)

( १८४ ) कथ्ना¹मंडलतुल्यं प्रतिमंडले²मध्यमवनिमध्यातस्वेत्³ । त्स्वोच्चनीचवृत्तव्यासार्द्धे⁴भिमुखमुच्चास्य⁵ ॥ १० ॥ प्रतिमंडलस्य परिधौ मध्यमभुक्त्या स्फुटग्रहो भ्रमति । मंदोच्चादनुलोमं शीघ्रात्प्रतिलोममवनिस्थाः ॥ ११ ॥ स्पष्टं पश्यति यस्मात्³ मध्याद्धनाधिकं¹ स्वकक्षायाम् । तस्मात्तदन्तरफलमृणं धनं धने² वा ग्रहे मध्ये ॥ १२ ॥ अंत्यफलज्ययात्¹स्वान्यदयो³राद्यंतयोरुपरिकोटिः । द्वितीययोर्यतो²धस्तदंतरैक्यं ततः कोटिः⁴ ॥ १३ ॥

१०. (घ) १. कक्षा (ग) (च) (ङ) for (कथ्ना) २. मंलमध्य for (मण्डलमध्य)
३. खे (ग) (ङ) for (स्वेत्) ४. तत्स्वोच्चनीच (ग) (ङ) for (त्स्वोच्चनीच)
५. मुच्चस्य (ग) (च) for (मुच्चास्य)
(ग) ६. तुल्य (ङ) for (तुल्यं)
(च) ३. त्स्वेत् for (त्स्वेत्)
(ङ) ५. ऽभिमुखमुच्चस्य for (भिमुखमुच्चास्य)
११. (घ) १. अवनिस्थः (ग) for (अवनिस्थाः)
(ग) २. स्पुटग्रहो for (स्फुटग्रहो)
(च) १. मवनिस्थः (ङ) for (मवनिस्थाः)
१२. (घ) १. मध्यादूनाधिकं (ग) (च) (ङ) for (मध्याद्धनाधिकं)
(ग) २. ‘धने’ लुप्त है, (ङ) ।
(च) ३. यस्मान् for (यस्मात्) ।
१३. (घ) १. ज्याप्रात्स्यात् (ग) for (ज्ययात्स्वान्)
२. द्वित्तीययोः (ग) for (द्वितीययो)
(ग) ३. पदयो for (यदयो) ४. कोटि for (कोटिः)
(च) १. अंतफ (त्य) फलज्याया for (अंत्यफलज्यया)
३. स्वात्यदयो for (स्वान्यदयो)
(ङ) १. ज्याग्रात् for (ज्ययात्) ३. स्यात्पदयो for (स्वान्यदयो)
२. द्वित्तीययो for (द्वितीययो) ३. अधस्तात् for (यंतोधस्)

( १८५ ) को¹ट्यांत्यफलाद्यै²क्यं मकरादावंतरं कुलि³रादौ । तद्बाहुज्याकृत्योः संयोगपदं भवति कर्णः⁴ ॥१४॥ प्रतिमंडलपदमाद्यं ग्रहत्रयं सांत्यधनुरतोऽन्यच्च² । चक्रा⁵र्द्धांतमतोऽन्यद्याद्यभ³चक्रांतं⁴ मंत्यमतः ॥ १५ ॥ त्रिभनेवां¹त्यफलधनुर्युतमाद्यं नवममं² तृतीयपदमून । द्विचतुर्थेषु द्वादशभागिनि⁴प्रतिमंडलपदानि ॥१६॥

१४. (घ) १. कोटद्यंत्य (ग) for (कोट्यांत्य)
२. फलचैक्यं (ग) फलज्यैक्यं for (फलाद्यैक्यं)
३. कुलीरादौ (ग) (च) (ङ) for (कुलिरादौ)
(च) १. कोटद्यांत्य फलाद्यैकं for (कोट्यांत्यफलाद्यैकं) ४. कण्यर्थः for (कर्णः)
(ङ) १. कोटचन्त्य for (कोट्यांत्य) २. फलज्यैक्यं for (फलाद्यैक्यं)
१५. (घ) १. ग्रहत्रयं (ग) गृहत्रयं for (ग्रहत्रयं)
२. रतोऽन्यच्च (ग) रतोन्यश्च for (रतोऽन्यच्च)
३. मतोन्यद्वद्याद्यभ (ग) for (मतोऽन्यद्याद्यभ)
४. चक्रांतमंत्यमतः (ग) for (चक्रांतंमंत्यमतः)
(ग) ५. चक्रार्धंत for (चक्रार्द्धांत)
(च) १. गृहत्रयं (ङ) for (ग्रहत्रयं)
(ङ) ५. चक्र धर्मनेनोनं द्वितृतीयं चतुर्थमाद्यसमम् for (चक्रार्द्धांतमतोन्द्यद्याद्यभच-
क्रांतं मंत्यमतः)
१६. (घ) १. त्रिभमेवांत्य for (त्रिभनेवांत्य) २. नवमभम् for (नवममं)
३. मूनम् (ङ) for (मून) ४. भानि for (भागिनि)
(ग) यह श्लोक इस प्रति में नहीं है ।
(च) १. त्रिभमेवांत्य for (त्रिभनेवांत्य) ४. द्वदशभानि for (द्वादशभागिनि)
(ङ) १. त्रिभमन्त्य for (त्रिभनेवांत्य) २. नवमं for (नवममं)
४. षड्द्वादशभानि for (षुद्ध्वादशभागिनि)

( १८६ ) कर्णाहते¹ व्यासाद्धं भुजज्यया गुणितमाप्तधनुराद्यैः² । प्रोह्यदला³द्वितये⁴ षड्राशियुतं⁵ तृतीयपदे ॥ १७ ॥ चक्रत्रोह्य चतुर्थे स्फुटोच्चयोरन्तरं स्वमन्दोच्चे² क्षेप्यम्⁵ । शीघ्रं शोध्यं तत्स्पष्टं⁶ पूर्ववच्छेषम्³ ॥ १८ ॥ मध्यस्फुटांतरकला बाहुफलं भवति तीक्ष्णकिरणस्य । स्फुटभुत्तघार्कादीनां¹ भुजान्तरं क्षयधनं रविवत् ॥ १६ ॥

१७. (घ) १. कर्णाहृतं (ग) (ङ) for (कर्णाहते) २. राद्यैः (ग) राद्ये for (राद्यैः)
३. भदला (ग) (ङ) for (दला)
(ग) (वि० यहां यह श्लोक १६ की संख्या पर अंकित है ।)
४. द्वितीये (ङ) for (द्वितये) ५. षड्राशियुत for (षड्राशियुतं)
(

( १८७ ) मंडलशेषात्$^३$ स्वोच्चं विशोध्य शेषं$^४$ चतुर्गुणालब्धम् । केंद्रं यदा$^५$ निजिनगुणां$^१$ जीवा गतयेयगतयो यैः$^२$ ॥ २० ॥ छेदचतुर्थे बाहुर्येयागतगतैस्तथा$^१$ कोटिः । प्राग्वदिनेन्दुभुजफलं तथाफलं$^५$ भूसुतादीनाम्$^३$ ॥ २१ ॥ फलचापकला गुणिते छेदे मंडलकलाहृत$^१$ लब्धम् । मंडलशेषे पूर्ववदृणधनमस्माद्$^२$ ग्रहः स्पष्टः$^३$ ॥ २२ ॥

२०. (घ) १. गुणात् (ङ) for (गुणा) २. गतयेयैः (ग) गयेयैः for (गतयोयै)
(ग) ३. शेखात् for (शेषात्) ४. शेखाश्च for (शेषं च)
५ पदानि for (यदानि) (च) (ङ)
(वि० इसकी श्लोक संख्या १६ है ।)
(च) १. यै for (यैः)
(ङ) ४. सहशं for (शेषं) ६. चतुर्गुणाल्लब्धम् for (चतुर्गुणालब्धम्)
२. गतयेयैः for (गतयोयैः)
२१. (घ) १. चतुर्थेर्बाहुर्ये (ग) चतुर्थेर्बाहु for (चतुर्थे बाहुर्ये)
२. यगतागतगवे (गे) यगतागतगतै for (यागतगतैं)
३. सुतादीनाम् (ग) (ङ) for (सुतादिनाम्)
(ग) ४. 'भु' लुप्त है । (वि० इसकी श्लोकसंख्या २० है ।)
(च) १. चतुर्थेर्बाहुर्ये for (चतुर्थे बाहुर्ये) २. यगतागतगतैस्तथा (यागतगतैस्तथा)
३. सुतादीनां for (सुतादिनाम्)
(ङ) १. चतुर्थेर्बाहो for (चतुर्थेर्बाहु) २. मँयगता for (येंया)
५. मन्दफलं for (तथाफलं)
२२. (ग) १. कलाहृते लब्धम् (ग) for (कलाहृत लब्धम्)
२. पूर्ववदृणघन (ग) (ङ) for (पूर्ववदृण)
(वि०-यहाँ संख्याक्रम २२ के स्थान में २३ लिखा हुआ है)
(ग) यहाँ श्लोक संख्या २१ है । २२ वाँ श्लोक इसके स्थान पर निम्नांकित है—
भुजकोट्य शो न गुणाभार्द्धाशतश्चतुर्थ भागोनैः ।
पंच द्वींदुखचंद्रैर्विभाजिता व्यासद्लगुणिताः ॥ २२ ॥
(च) १. हृतेल्लब्धं for (हृतलब्धम्) २. पूर्ववदृणधन for (पूर्ववदृणधन)
३. (वि० क्रमसंख्या २३ अंकित है ।)
(ङ) १. कलाहृते for (कलाहृत)

( १८८ ) तज्ये³ परमफलज्या संगुणितात्¹ फ फले विनाद्याभिः²। इष्टोच्चनीचवृत्तव्यासार्द्धं परमफलजीवा ।। २३⁴ ।।

२३. (घ) वि० अतिरिक्त श्लोक -
तज्ये परमफलज्या संगुणितातफले विभुजकोट्यंशो न गुणा भार्द्धाशास्तच्चतुर्थे
भागो नेः। पंचद्रींदुखचंद्रै विभाजिता व्यासदलगुणिताः ।। २३ ।।
(वि० यह श्लोक यहाँ २३ संख्याक्रम पर पाया गया)
२३. (घ) (वि० इसकी क्रम संख्या २४ है ।)
१. तत्पले (ग) संगुणितास्तत्फले for (संगुणितातफले)
२. ज्याभिः (ग) (ङ) for (द्याभिः)
(ग) वि० अतिरिक्त श्लोक -
तव्ज्ये परमफलज्या संगुणितास्तत्फले विना ज्याभिः ।
इष्टोच्चनीचवृत्तः व्यासार्द्धं परमफलजीवा ।। २३ ।।
३. तत् ज्ये for (तज्ये)
(वि० इसकी क्रम संख्या २३ है ।)
(च) यहाँ पर यह पंक्तियाँ लुप्त हैं - इनके स्थान में निम्नांकित शब्द किसी
अन्यलेख में-निम्नोपांत में अंकित हैं ।
"भुजकोट्यंशो गुणा भार्द्धाशास्तच्चतुर्थ भांतैः ।
पंचाद्धीं दुखचन्द्रैं विभाजिता व्यासदलगुणिता ।।"
३. तद्ये for (तज्ये) १. संगुणितातफले for (संगुणितात् फ फले)
(वि० क्रमसंख्या २४ अंकित है ।)
(ङ) २३ वां श्लोक निम्नांकित है-
:भुजकोट्यंशोनगुणा भार्द्धाशास्तच्चतुर्थभागोनैः ।
पञ्चद्रींदुखचन्द्रैर्विभाजिता व्यासदलगुणिता ।। २३ ।।"
'तज्ये......जीवा' की क्रमसंख्या २४ है ।
३. तज्ज्ये for (तज्ये) १. तत्फले for (त् फले)

( १८६ ) इष्टज्या संगुणिता^१ पंचकयमलेक शून्यचन्द्रमसा^२ । इष्टज्यापादयुतव्यासार्द्धविभाजिताल्लब्धम्^३ ॥ २४^४ ॥ नवतिकृतेः प्रोह्यपदं नवतेः संशोध्य शेषकला^१ । एवं धनुरिष्टाया^२ भवति ज्यया^३ विना ज्याभिः^४ ॥ २५^५ ॥ इष्टोदैयिक^१भुजांतर^४मित व^२ स्फुट मध्यमांतरकलाभिः । वाश्विन्यौदयिकेषु^३ स्वचरप्राणैः^५ स्वफलमेवम्^७ ॥ २६^६ ॥ २४. (घ) (वि० इसकी क्रमसंख्या २५ दी गई है ।) १. संगुणिताः (ग) (च) (ङ) for (संगुणिता) २. चन्द्रमसः (ग) शून्यचन्द्रसमः for (चन्द्रमसा) (च) २. चन्द्रमसः for (चन्द्रमसा) ३. इष्टद्या for (इष्टज्या) ४. (वि० क्रमसंख्या २५ अंकित है ।) (ङ) (वि० इस श्लोक की क्रमसंख्या २५ है ) २. चन्द्रमसः for (चन्द्रमसा) २५. (घ) १. कलाः for (कला) (ग) शेषभागकलाः or (शेषकला) २. धनुरिष्टयो for (धनुरिष्टाया) ३. ज्याया (ग) (च) (ङ) for (ज्यया) (वि०--इसकी संख्या २६ अंकित है) (ग) ४. विज्याभिः for (विनाज्याभिः) (च) १. शेषभागकलाः for (शेषकला) २. रिष्टया for (रिष्टाया) ५. (वि० क्रमसंख्या २६ अंकित है) (ङ) १. शेषभागकलाः for (शेषकला) ४. विनाज्याभि for (विनाज्याभिः) (वि० इसकी क्रमसंख्या २६ है) २६. (घ) १. इष्टोदयिक (ङ) for (इष्टोदयिक) २. मिनवत (ग) मिनवत् for (मितव) ३. नाश्विन्यौदयिकेषु (ग) नाश्विन्योदधिकेषु for (वाश्विन्यौदयिकेषु) (ग) ४. भुजातर for (भुजांतर) ५. स्वरप्राणैः for (स्वचरप्राणैः) (च) ६. (वि० यहां क्रमसंख्या २७ अंकित है) (ङ) (ङ) २. वि० मिनवत् for (मितव) ७. भिनवन् for (मेवम्) ३. नाश्विन्यौदयिकेषु for (वाश्विन्यौदयिकेषु)

श्चादंतोर्क for (पश्चादेतोर्क) ७. मानार्धात् for (मानाद्धात्)" Wait, look at line 20: "(ङ) २. पश्चादंतोर्क for (पश्चादेतोर्क) ७. मानार्धात् for (मानाद्धात्)" Yes!

Line 21: "२९. (च) १. पुण्यकालो (ग) (च) for (पुण्यकालो)" Wait, what is in the text line 6? "संक्रांति पुण्यकालो यल्लब्धं" -> wait, does text say "पुष्यकालो"? LOOK AT LINE 6: "संक्रांति पुष्यकालो यल्लब्धं"! It has ष/ष्य, NOT ण्य! "पुष्यकालो"! And line 7: "धर्मो विशिष्टफल" And footnote 21: "२९. (च) १. पुण्यकालो (ग) (च) for (पुष्यकालो)"! YES! "पुष्यकालो" in text, "पुण्यकालो" in variants! That is brilliant! That confirms: Line 6 text: "संक्रांति पुष्यकालो यल्लब्धं नाडिकादि तद्द्विगुणम् ।" Line 21: "२९. (च) १. पुण्यकालो (ग) (च) for (पुष्यकालो)"!

Line

..." Wait, above "नक्षत्रांतात्", is there a number? Look at line 2: above "नक्षत्रांतात्", there is a dot or number? Wait, look at line 2: above "नक्षत्रांतात्", there is a dot/mark. Wait, is it 1 or 7? Wait, look at the word: "नक्षत्त्रान्तात्" vs "नक्षत्रात्तात्": "न-क्ष-त्रा-न्तात्" or "नक्षत्त्रान्तात्"? Look at: न, क्ष, त्र with double ta: "त्त्रा"? Or "त्रा"? It looks like "नक्षत्रान्तात्" or "नक्षत्त्रान्तात्". And after "for": (नक्षत्राान्ता) or (नक्षत्रांता)? Wait, in line 2 it is: "नक्षत्रांतात्". In parenthesis: (नक्षत्रांता) or (नक्षत्राान्ता)? Wait, look at the second word: ३. करणाान्ता for (करणाान्तो) or करणात्ता for (करणान्तो)? Look at करणाान्ता: क, र, ण, ा, ान्ता -> wait, is it double ā-kāra? No, it's 'ण्णा' or 'न्ता'? Wait, let's zoom in a lot on Line 13: `(ङ) ७. नक्षत्र

( १६२ ) चक्रैवैधृतमेकायतस्थयोः क्रांतिजीवयोः साम्ये । धनरविगणियोगादग्नि वदूनाधिक कलभ्यः ॥ ३३ ॥ भुक्तैक्यलब्धदिवसैः रवींदुपातायुतोनकाः स्वफलैः । अर्कक्रांतिज्याधनुरिदो विक्षेपयुक्तोनम् ॥ ३४ ॥ त्रिनवग्रहेंदु क्रान्तिर्मेव तुलादौ दिवाकरक्रांतः । उनायावदभावस्तावद्भावो न्यथार्केन्द्वोः ॥ ३५ ॥

३३. (घ) १. मेकायस्थयोः (ग) मेकायनस्थयोः for (मेकायतस्थयोः)
२. इंधन (ङ) (ग) (च) for (धन)
३. मरिण (ग) (च) (ङ) for (गणि)
४. कलाभ्यः (ग) (च) (ङ) for (कलम्यः)
(वि० इसकी क्रमसंख्या ३४ अंकित है) (ङ)
(ग) ५. जीवायाः for (जीवयोः) (प्रथम पंक्ति समाप्त)
६. दूसरी पंक्ति का अंतिम पद ।
७. वरुनाधिक for (वदूनाधिक)
(च) ८. क्रमसंख्या ३४ अंकित है (ङ) ।
(ङ) १. मेकायनस्थयोः for (मेकायतस्थयोः)
३४. (घ) १. भुतद्यैक्य (ग) (च) (ङ) for (भुक्तैक्य)
२. विक्षेप (ग) (च) (ङ) for (विक्षेप्)
(वि०-इसकी क्रम संख्या ३५ अंकित है)
(च) ३. अर्क for (अर्क)
४. (वि०—यहां क्रमसंख्या ३५ अंकित है) (ङ)
(ङ) ५. दिवसै for (दिवसैः)
३५. (घ) १. त्रिनवगृहेंदु (ग) (च) (ङ) for (त्रिनवग्रहेंदु)
२. मेष (ग) (च) (ङ) for (मेंव)
४. ऊना (ग) (च) (ङ) for (उना) ५. ऽन्यथा (ङ) for (न्यथा)
(वि०—इसकी क्रमसंख्या ३६ अंकित है।)
(च) ६. केंद्धोः for (केंन्दोः)
७. (वि०—यहां क्रमसंख्या ३६ अंकित है) (ङ)
(ङ) ३. दिवाकरक्रान्तेः for (दिवाकरक्रान्तः)

( १६३ ) व्यतिपातोपक्रमयोर्दिवसाम्ये² वैधृतं⁵ दिगन्यत्वे । अधिको⁴ द्यूनः कल्पो दिग्भेदेपक्रमः³ शशिनः ॥ ३६⁶ ॥ मेषतुलादाविन्दोरपक्रमेऽल्पक्रमोदुने¹ । एष्यत्यधिके⁴ तीतो² विपरीतं कर्क³मकरादौ ॥ ३७⁵ ॥ क्रान्त्योर्युतिरन्यदिशोरेकदिशोरन्तरं व्यतिपाते² । एका¹दशो युतिरन्तरमन्यदिशो वैधृते⁴ प्रथमः ॥ ३८³ ॥

३६. (घ) (वि०—इसकी क्रमसंख्या ३७ अंकित है)
१. व्यतिपातोपक्रमयो (ग) व्यतीपातोपक्रमयो for (व्यतिपातोपक्रमयो)
२. दिक्साम्ये (ग) दिक्‌साम्ये (च) for (दिवसाम्ये)
३. दिग्भेदे (ग) (च) for (दिग्मेदे)
(ग) ४. अधिकाप्यूनः for (अधिकोद्यूनः)
(च) १. व्यतिपातोपक्रमयो for (व्यतिपातोपक्रमयो)
५. वैदृतं for (वैधृतं) ६. (क्रमसंख्या ३७ अंकित है) (ङ)
(ङ) १. व्यतिपातोऽपक्रमयो for (व्यतिपातयोपक्रमयो)
२. दिक्‌साम्ये for (दिवसाम्ये) ५. वैधृतो for (वैधृतं)
४. न्यूनः for (द्यूनः) ७. कल्प्यो for (कल्पो)
३. ऽपक्रमः for (पक्रमः)
३७. (घ) (वि०—इसकी क्रमसंख्या ३८ है)
१. दूने (ग) छूने for (दुने) २. ऽतीतो for (तीतो)
३. कर्क्वि (ग) कर्कि for (कर्क)
४. मेतुला for (मेषतुला)
(च) १. दूने for (दुने) ३. कर्किम करादौ for (कर्कमकरादौ)
५. (वि०—यहां क्रमसंख्या ३८ अंकित है) (ङ)
(ङ) १. दूने for (दुने) २. त्यधिकोऽतीतों for (त्यधिकेतीतो)
३. कर्क for (कर्कि)
३८. (घ) (वि०—इसकी क्रमसंख्या ३६ अंकित है)
१. एकदिशो (ग) एदिशोर्युति for (एकादशोयुति)
(ग) २. व्यतीपाते (ङ) for (व्यतिपाते)
(घ) १. एकदिशोर्युति (ङ) for (एकादशोयुति)
३. (वि०—यहां क्रमसंख्या ३६ अंकित है) (ङ)
(ङ) ४. वैधुते for (वैधृते)

( १६४ ) एवं द्वितीयराशियुतिहीने^४ रिष्टनाडिका^२स्वफलैः । एष्यदतीतं वा यदिराशिद्वयमपि तदंतरकम् ॥ ३६ ॥^३ छेदोऽन्यथा तदैक्यं घात^२स्येष्टघटिका प्रथमराश्योः । फलघटिकाभिर्मध्यं द्वयोरपि^३ प्रथमराशिवशात् ॥ ४० ॥^४ तात्कालिकैर्गैर^३सकृदिष्टघटिकाफलोनयुक्तै^१स्तैः । प्राग्वत्प्रथमे^२ छेदः प्रमाणयोगादर्द्धलिप्तानाम् ॥ ४१ ॥^४ इष्टघटिकागुणाना^५मसकृत^१ फलनाडिकाभिराद्यंतैः^२ । व्यतिपाप^३वैधृतानयनमन्यतंत्रेषु न ब्राह्मा^४यात् ॥ ४२ ॥^१

३६. (घ) (वि०—इसकी क्रमसंख्या ४० अंकित है)
१. एष्यदतीनं for (एष्यदतीतं)
(च) २. नाडिकाः for (नाडिका) १. ऐष्यदतीतं for (एष्यदतीतं)
३. (वि०—यहां क्रमसंख्या ४० अंकित है) (ङ)
(ङ) ४. युतहीने for (युतिहीने)
४०. (घ) (वि०—इसका संख्याक्रम ४१ है )
१. प्रमराशिवशात् for (प्रथमराशिवशात्)
(ग) २. घतस्येष्ठ for (घातस्येष्ट) ३. द्वरपि for (द्वयोरपि)
(च) ४. (वि०—यहां क्रमसंख्या ४१ अंकित है) (ङ)
४१. (घ) (वि०—इसकी क्रमसंख्या ४२ है)
१. फलोनक्तैस्तैः for (फलोनयुक्तैस्तैः)
२. प्रथमच्छेदः (ग) प्रमछेदः for (प्रथमेच्छेदः)
(च) ३. रसक्रदिष्ट for (रसकृदिष्ट) ४. (वि०—यहां क्रमसंख्या ४२ अंकित है) (ङ)
(ङ) २. प्रथमश्छेदः for (प्रथमेच्छेदः)
४२. (घ) (वि०—इसकी क्रमसंख्या ४३ है)
१. असकृतफल (ग) for (असकृतफल) २. राद्यंतो (ग) for (राद्यंतैः)
३. व्यतिपात (ग) व्यतीपात (ग) व्यतीपात for (व्यतिपाप)
४. ग्राह्यात् (ग) ब्रह्यात् for (ब्राह्मा_यात्)
(ग) ५. गुणनाम् for (गुणानाम्)
(च) १. मसकृतफल for (मसकृतफल) ४. ब्राह्मात् for (ब्राह्मा_यात्)
६. (वि०—क्रमसंख्या ४३ अंकित है) । (ङ)
(ङ) १. असकृत् for (असकृत) २. राद्यन्तौ for (राद्यंतैः)
३. व्यतिपात for (व्यतिपाप) ४. ब्राह्मात् for (ब्राह्मा_यात्)

( १६५ ) रविबिम्बमेक¹मार्गच्छशिबि³म्बापक्रमे भवति यावत् । तावत्फ⁴लं तदुक्तं त²द्भावो तत्फला⁵भावः ॥ ४३ ॥ ६ ग्रहकक्ष्या³यनतुल्याः कक्षास्तन्मंद⁷शीघ्रपातानाम् । यस्मात्तस्मान्न⁴ पृथक्कक्षाः¹ कल्प्या²श्चलोच्चाद्याः⁸ ॥ ४४ ॥ पौलिश²रोमकवाशिष्ट⁵ सौर³पैतामहेषु यत्प्रोक्तम् । तन्नक्षा¹नयनं नार्यभटोक्तं तदुक्तिरतः⁴ ॥ ४५ ॥ 〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰 ४३. (घ) (वि० — इसकी क्रमसंख्या ४४ है) १. मार्गा (ग) मार्गात शशी for (मार्गाच्छिशि) २. तदभावे (ग) तद्भावे for (तद्भावो) (ग) ३. बिम्बापक्रमो for (बिम्बापक्रमे) ४ तावत्पलं for (तावत्फलं) ५. तत्फलोभावः for (तत्फलाभावः) (च) २. तदभावे for (तद्भावो) ६. (वि० — क्रमसंख्या ४४ अंकित है) (ङ) (ङ) १. मार्गाच्छिशि for (मार्गाच्छिशि) २. तदभावे for (तद्भावो) ४४. (घ) (वि० — इसकी क्रमसंख्या ४५ है) १. पृथक्कक्षाः (ग) पृथक् कक्ष्या for (पृथक्कक्षाः) २. कल्प्याश्चलोच्चाद्याः (ग) कल्पाचलोच्चाद्यात् for (कल्प्याश्चलोच्चाद्याः) (ग) ३. ग्रहकक्षायन तुल्या for (ग्रहकक्ष्यायनतुल्याः) ४. तस्मात्तते for (तस्मान्न) (च) १. पृथक्कक्षाः for (पृथक्कक्षाः) ५. (वि० क्रमसंख्या ४५ अंकित है) (ङ) (ङ) ३. कक्षयैव for (कक्षायन) १. पृथक् कक्षा for (पृथक्कक्षाः) ७. तुल्या कक्षा for (तुल्याःकक्षा) २. कल्प्या for (कल्प्याश्) ७. स्तनमंद शीघ्र for (तन्मन्द) ८. चलोचाद्या for (चलोच्चाद्याः) ४५. (घ) (वि० — इसकी क्रमसंख्या ४६ है) १. तन्नक्षत्रानयनम् (ग) for (तन्नक्षानयनं) (ग) २. पौलश for (पौलिश) ३. सौर्य for (सौर) (च) १. तन्नक्षत्रानयनं for (तन्नक्षानयनं) ४. (यहां क्रमसंख्या '४६' अंकित है ।) (ङ) ५. वासिष्ठ for (वाशिष्ट)

? No, wait! There is a ५aboveऋक्षाणि? No! Look at line 2 above ऋक्षाणि: wait, is that a ५? Wait, between line 1 and line 2: Above ऋक्षाणि: there is a ५! Wait, why is there ५aboveऋक्षाणि? Wait, above ऋक्षाणिis५? No, below अध्यर्द्धार्द्ध? Look at the position: Under अध्यर्द्धार्द्ध, above ऋक्षाणि: there is a ५! But wait, does footnote 5 say ऋक्षाणि? Footnote 5 in 47? No, footnote 5 in 48: ५. ऋक्ष (ङ) for (रक्ष) In verse 48 line 1:पंचदशात्रानुक्ता न्येको भिजदुत्तरक्ष५भोगोन्यः Look atक्षinभिजदुत्तरक्षभोगोन्यः: there is a ५above it! And aऋabove it! Wait, what about verse 46? Verse 46 has: १aboveअध्यर्द्धार्द्ध २aboveक्षेत्राण्यूडूनि ३aboveषट्`

( १६७ ) अध्यर्द्धा² समक्षेत्राणां मध्यगते³ लिप्तिकाः शशिनः । अध्यर्द्धाद्वैकगुणा⁴ भोगलिप्तास्तदैक्योना¹ ॥ ४६ ॥⁵ मंडललिप्ताः शेषो भोगोभिजित्¹ शशांक² भगणा वा³ । त्रिघनगुणाः संशोद्ध्याः कल्पदिनेभ्यो यदवशेषम् ॥ ५० ॥⁴ तद्गुणैर्द्दिनभोगो¹ ऽभिजितो भोगलिप्तोनाः³ । भानि ग्रहभुक्त⁴कला गतगम्या गतिहृता² दिवसाः⁵ ॥ ५१ ॥⁶ भफलं प्रोक्तमभिजितो मंगलपात्रासु³ संहिताकारैः । यैस्तद्भोगोनोक्तास्ते¹ गणकाः संहिताबाह्याः² ॥ ५२ ॥⁴

४६. (घ) (वि०—इसकी श्लोक संख्या ५० अंकित है )
१. तदैक्योनाः (च) (ङ) for (तदैक्योना)
(ग) २. अध्यद्धार्द्ध for (अध्यर्द्धा) ३. मध्यगति (ङ)

का) Wait, why isपञ्चाशच्चतुर्भिरधिकाforपञ्चांशच्चतुर्भिरधिका? Let's look at the main text line 3: आर्याणां पञ्चाशच्चतुर्भिरधिका चतुर्दशोऽध्यायः । Wait, in line 3, is there an anusvara onचा? Look closely at पञ्चाशच्चतुर्भिरधिका: Wait, above श? No, between चाandश, there is NO anusvara in line 3. Wait, then why does footnote 15 say: १. पञ्चाशच्चतुर्भिरधिका for (पञ्चांशच्चतुर्भिरधिका)? Wait, let me look at line 15 very closely: १. पञ्चाशच्चतुर्भिरधिका for ( Wait! What is the word in parentheses? (पञ्चांशच्चतुर्भिरधिका)- wait, look at the anusvara: is it overचा? Yes, there is a dot above चा: चां! Wait, or is the first word पञ्चाशच्चतुर्भिरधिकाand the secondपञ्चांशच्चतुर्भिरधिका? Wait, usually the format is: [variant reading] for ([base text reading])`. Wait! If base text has

( १६६ ) अथ त्रिप्रश्नोत्तराध्यायः पञ्चदशः स्फुटगत्युत्तरमन्या दिशानयाऽप्यूहयेत्प्रश्नम्। योऽह्नपूर्वापरयोस्तुल्यच्छायांगुलाग्रयो बिन्दुं। वीक्ष्याक्रांत्याक्षांशै विना दिशो वेत्ति गणकः सः ॥ १ ॥ त्रिच्छायाग्रज्ञो यः क्रांत्यक्षार्क विना दिशो भ्रमणम्। छायाग्रस्य दिनार्द्धं छायां वा वेत्ति गणकः सः ॥ २ ॥ यः छायाग्रं दृष्ट्वा क्रांत्यक्षज्ञो दिशो विजानाति। शंकुच्छायाभ्रमणे दिक्ज्ञो वा वेत्ति गणकः सः ॥ ३ ॥

१. (घ) १. प्रश्नात् (च) for (प्रश्नम्) २. (वि०—यहाँ पर समाप्तिसूचक चिह्न है)
३. योऽह्न (ग) येह्नः for (योह्न) ४. बिंदू (ग) बिंदुः for (बिंदु)
५. वीक्ष्य (ग) for (वीक्ष्य) ६. विना (ग) for (विना)
(ग) ७. स्फुटगतिरुत्तर for (स्फुटगत्युत्तर)
८. व्यूयत्प्रस्नात् ॥ ५४ ॥ for (प्यूहयेत् प्रश्नम्)
(च) ३. योऽह्न for (योह्न) ५. विक्षय for (वीक्ष्या)
४. बिंदू for (बिंदु) ६. विना for (विना)
(ङ) ३. योऽह्न for (योह्न) ४. विन्दु for (बिंदु)
५. बीक्ष्य for (वीक्ष्या) ७. क्रान्त्यक्षांशै for (क्रान्त्यक्षांशै)
६. विना for (विना)
२. (घ) १. ऋछाया for (त्रिछाया) २. दि श्रद्धे छायां (ग) दिनार्द्धं for (दिनार्द्ध)
(ग) ३. क्रांति क्षार्के विना for (क्रान्त्यक्षार्कं विना)
(च) ३. क्रान्त्यक्षाक्कें for (क्रान्त्यक्षार्कें)
(ङ) १. त्रिच्छाया for (त्रिछाया) ३. क्रान्त्यक्षार्के विना for (क्रान्त्यक्षार्कें विना)
२. दिनार्धच्छायां for (दिनार्द्धं छायां)
३. (ग) १. दिज्ञो for (दिशो) २. “सः” यहाँ यह पद लुप्त है
३. यश्छायाग्रं for (यः छायाग्रं)
(वि० इसकी श्लोक संख्या ४ है। तीन की संख्या का श्लोक लुप्त है ।)
(च) ४. कृत्यक्षज्ञो for (क्रांत्यक्षज्ञो)
(ङ) ३. यश्छायाग्रं for (यः छायाग्रं) १. दिग्ज्ञो for (दिक्ज्ञो)
५. शंकुच्छाया for (शङ्कच्छाया)

बहुधार्कक्रान्त्यश्नान) ३: श्छायातो for (छायातो) ४: छायाः for (छायां) / दलच्छायाम् for (दलछायां)

Wait, this makes everything 100% clear! Now, how should we handle the line-by-line transcription with [L#]? Should we include the small number lines or use inline superscripts, or both? Wait, let's look at the small numbers lines in the image: Line 1: ( २०० ) Line 2: ४ १ Line 3: दृष्ट्वा विषुवच्छायां लम्बश्नेज्ये करोति यो बहुधा । Line 4: ३ २ Line 5: मध्यच्छायार्कज्ञो श्रांशान्यो वेत्ति गणकः सः ॥ ४ ॥ Line 6: ५ Line 7: यश्चरखंडकलंकोदयाद्विजानाति लग्नमुदयैः स्वैः । Line 8: २ ३ ४ Line 9: लग्ना घटिका छायांगत शेषनतांच्च गणकः सः ॥ ५ ॥ Line 10: ३ १ ४ Line 11: गतशेषनता घटिका छायातो भिष्टदिनदलछायां । Line 12: बहुधार्कक्रान्त्यश्नानं दृष्ट्वा यो वेत्ति गणकः सः ॥ ६ ॥

Wait! If we transcribe line by