बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XIII. Sl. 1-2. ] त्रयोदशोऽध्यायः 155 enumerated by Parasara, as quoted by Utpala. Here part of the passage: तथा च पराशरः। हस्तस्थे सवितर्युदेति रोहिणीसंस्थे प्रवसति । अथास्य त्रिविधश्चारोदयकालो दृष्टः। आश्वयुग्बहुलाष्टमीपञ्चदश्योः कार्तिकाष्टम्यां वा । तत्रा- श्चयुग्बहुलोदितः सुवृष्टिक्षमान्नसम्पत्करः । " —Dr. Kern. अपि च। हन्यादुष्ट्रां यदागस्त्यं केतुर्वाप्युपधूपयेत् । दुर्भिक्षं जनमारश्च तदा जगति जायते ॥ सुस्निग्धवर्णः श्वेतश्च शातकुम्भसमप्रभः । मुनिः क्षेमसुभिक्षाय प्रजानामभयाय च ॥ Thus ends the 12th Adhyaya on the 'Course of Agasthya.' सप्तर्षिचारः ॥१३॥ The Seven Sages. सैकावलीव राजति ससितोत्पलमालिनी सहासेव । नाथवतीव च दिग्यैः कौवेरी सप्तभिर्मुनिभिः ॥१॥ ध्रुवनायकोपदेशान्नरिन्तीवोत्तरा भ्रमद्भिेश्च । यैश्चारमहं तेषां कथयिष्ये वृद्धगर्गमतात् ॥२॥ Slokas 1-2.—I shall describe according to the theory of Sage Vriddha Garga, the course of the Seven Seers, by whom the northern region has a lord as it were, through whom she shines as if adorned with a necklace of pearls, ike a maiden with a joyful countenance wearing a wreath of white lotuses; the seers by whose circular movements, the northern region seems verily dancing at the instruc- tion of the Pole-Star, the leader. तथा च भट्टब्रह्मगुप्तः । ध्रुवयोर्बद्धं सव्यगममराणां क्षितिजसंस्थमुडुचक्रम् । अपसव्यगमसुराणां भ्रमति प्रवह्हानिलक्षिप्तम् ॥ तेषां मुनीनां चारमहं वृद्धगर्गमतात् कथयिष्ये । वृद्धगर्गो नाम महामुनिस्तन्मतात्तत्कृताच्छास्त्रात् ॥ इति

156 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIII. Sl. 3-4 आसन्मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ । षड्द्विकपञ्चद्वियुतः शककालस्तस्य राज्ञश्च ॥३॥ Sloka 3.—The Seven Sages were in the lunar man- sion—Magha—when King Yudhishtira was ruling over the earth, the period of that King being 2526 years be- fore the commencement of the Saka (Vikramarka?) era. The assumption made by certain commentators that शक should invariably refer to Vikrama Saka (56 B. C.) does not seem to be altogether correct. For, it is said in the Mahabharata that Kali set in soon after Krishna's departure. This should be 3102 B. C. Hence the age of Yudhishtira should be somewhere at the earlier part of the 32nd century before Christ. Subtracting 2526 from this figure we find that the Saka referred to in the Sloka should be in the 7th Century B. C. (far earlier than the age of the Buddha —5th century B. C.). Hence the above remark. तथा च वृद्धगर्गः । कलिद्वापरसन्धौ तु स्थितास्ते पितृदैवतम् । मुनयो धर्मनिरताः प्रजानां पालने रताः ॥ एकैकस्मिन्नृक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम् । प्रागुदयतोऽप्यविवराद्यन्नयति तत्र संयुक्ताः ॥४॥ Sloka 4.—The sages in their course remain for a period of 100 years in each lunar mansion. Whichever star to the east of which the sages rise, makes them con- spicuous, in that they are said to be posited. प्रागुत्तरतश्चैते सदोदयन्ते मसाध्वीकाः is another reading. According to this reading, the meaning will be "they rise constantly in the northeast, together with the chaste Arundhatee." तथा च कश्यपः । शतं शतं तु वर्षाणामेकैकस्मिन् महर्षयः । नक्षत्रे निवसन्त्ये ते ससाध्वीका महातपाः ॥

त्रयोदशोऽध्यायः पूर्वे भागे भगवान्मरीचिरपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् । तस्याङ्गिरास्ततोऽत्रिरस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च ॥५॥ पुलहः क्रतुरिति भगवानासन्ना अनुक्रमेण पूर्वाद्यात् । तत्र वसिष्ठं मुनिवरमुपाश्रितारुन्धती साध्वी ॥६॥ उल्काशनिधूमाद्यैर्हता विवर्णा विरश्मयो ह्रस्वाः । हन्युः स्वं स्वं वर्गं विपुलाः स्निग्धाश्च तद्वृद्धयै ॥७॥ तथा च वृद्धगर्गः । उल्कया केतुना वापि धूमेन रजसापि वा । हता विवर्णाः स्वल्पा वा किरणैः परिवर्जिताः ॥ स्वं स्वं वर्गं तदा हन्युर्मुनयः सर्व एव ते । विपुलाः स्निग्धवर्णाश्च स्ववर्गपरिपोषकाः गन्धर्वदेवदानवमन्त्रौषधिसिद्धयक्षनागानाम् । पीडाकरो मरीचिर्हतो विद्याधराणां च ॥८॥ शकयवनदरदपारतकाम्बोजांस्तापसान्वनोपेतान् । हन्ति वसिष्ठोऽभिहतो विवृद्धितो रश्मिसम्पन्नः ॥९॥ अङ्गिरसो ज्ञानयुता धीमन्तो ब्राह्मणाश्च निर्दिष्टाः । अत्रेः कान्तारभवा जलजान्यम्भोनिधिः सरितः ॥१०॥

158 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIII. Sl. 11 रक्षःपिशाचदानवदैत्यभुजङ्गाः स्मृताः पुलस्त्यस्य । पुलहस्य तु मूलफलं क्रतोस्तु यज्ञाः सयज्ञभृतः ॥११॥ Slokas 8-11---Marichi is to be understood to do harm (when vexed) to the Gandharvas, Gods, demons, spells, herbs, angels, Yakshas, Nagas and Vidyadharas. Vasishta, when hurt, proves destructive to the Sakas, Yavanas, Daradas, Paratas, Kambojas and hermits living in the forest; when radiant, he bestows prosperity. Scholars, intelligent men and Brahmins are enume- rated as belonging to Angiras; and foresters, aquatic products, the ocean and rivers are allotted to Sage Atri. Giants, devils, demons, Daityas and serpents are said to belong to Pulasthya; to Pulaha, roots and fruits, and to Kratu, sacrifices and sacrificers. तथा च वृद्धगर्गः । देवदानवगन्धर्वाः सिद्धपन्नगराक्षसाः । नागा विद्याधराः सर्वे मरीचेः परिकीर्तिताः ॥ यवनाः पारताश्चैव काम्बोजा दरदाः शकाः । वसिष्ठस्य विनिर्दिष्टास्तापसा वनमाश्रिताः ॥ धीमन्तो ब्राह्मणा ये च ज्ञानविज्ञानपारगाः । रूपलावण्यसंयुक्ता मुनेरङ्गिरसः स्मृताः ॥ कान्तारजास्तथाम्भोजा अत्रेर्ये सरिदाश्रिताः । पिशाचा दानवा दैत्या भुजङ्गा राक्षसास्तथा ॥ पुलस्त्यस्य विनिर्दिष्टाः पुष्पं मूलं फलं च यत् । तत्सर्वं पुलहस्योक्तं यज्ञा यज्ञभृतश्च ये ॥ क्रतोरेव विनिर्दिष्टा वेदज्ञा ब्राह्मणास्तथा ॥ Thus ends the 13th Adhyaya on the 'Course of the Seven Sages.'

Adh. XIV.] चतुर्दशोऽध्यायः 159 कूर्मविभागाध्यायः ॥१४॥ Kurma Vibhaga. With reference to our Puranas, it can be ascertained that जम्बूद्वीप-Jambudweepa (one of the seven continents surrounding the mountain Meru) was divided into nine sub-continents each being termed a वर्ष-Varsha. These nine divisions are (1) कुरु- Kuru (2) हिरण्मय-Hiranmaya (3) रम्यक-Ramyaka (4) इलावृत- Ilavrita (5) हरि-Hari (6) केतुमाला-Ketumala (7) भद्राश्व- Bhadraswa (8) किन्नर-Kinnara and (9) भारत-Bharata. The name of the Adhyaya suggests in itself that the word कूर्म-Kurma in- stead of being literally translated as 'tortoise' should be con- strued to mean 'Globe.' This is further supported by the first Sloka of the chapter which starts with nine divisions of the 27 lunar mansions—each division consisting of 3 stars commencing from Krittika. The reader will note that the original divisions of the zodiac started from the first quarter of Krittika, the star owned by the Sun, the lord of the nine planets. That our ancient authors went hand in hand with a thorough knowledge of the 18 Puranas is another reason for us to interpret कूर्म as Globe. For जयदेव-Jayadeva, the poet, in his गीतगोविन्द- Gitagovinda, while describing the 10 incarnations of Vishnu as वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रत दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥ observes the कूर्मावतार as 'जगन्निवहते' (one who carries the Globe on his back) and this interpretation is now taken advantage of. Also क्षितिरतिविपुलतरे । तव तिष्ठति पृष्ठे । धरणीधरण केण चक्रगरिष्ठे केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे । Also compare the following सुभाषित — यो धत्ते शेषनागं तदनु वसुमतीं स्वर्गपातालयुक्तां युक्तां सर्वैः समुद्रैर्हिमगिरिकनप्रस्थमुख्यैर्नगेन्द्रैः । एतद्ब्रह्माण्डमस्यामृतघटसदृशं भाति वंशे सुरारेः पायाद्वः कूर्मदेहः प्रकटितमहिमा माधवः कामरूपी ॥

160 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIV. Sl. 1-4 The following remarks of Dr. H. Kern on the subject will also be of interest : "The word Kurma is the specific Sanskrit form of a word once common to all Indo-European tongues, viz, Kurma, Lat. culmus, Teuton. holm, etc. It does not originally denote the 'tortoise' itself, but its back, for the proper meaning is "mound, buckle, half-globe, holm" Even in Sanskrit, in such compounds as Kurmonnata, the word signifies the form of the back of the tortoise. At the time when the word Kurma Vibhaga became current, Kurma was taken in its proper sense. Yet in later times, they wholly mistook the meaning and made an absurd drawing, representing a tortoise, as if Kurma could denote a level ! The rendering by 'Globe' is not wholly exact, since properly only a half-globe, a holm is supposed to be raised above the waters." नक्षत्रत्रयवर्गैराग्नेयाद्यैर्व्यवस्थितैर्नवधा । भारतवर्षे मध्यप्रागादिविभाजिता देशाः ॥१॥ Sloka 1—To the nine triads of stars commencing from Krittika belong the nine regions of the earth having Bharata Varsha as its centre and proceeding thence to the East, South-east, etc. तथा च गर्गः । कृत्तिकाद्यैस्त्रिनक्षत्रैर्भवर्गैर्नवभिः क्षितिः । कल्पिता मध्यदेशादौ प्रागादिक्रमयोगतः ॥ कृत्तिकाद्यास्त्रिनक्षत्रो मध्यदेशे गणो यदा । पापै्ररुपहतो हन्ति मध्यदेशाखिलांस्तदा ॥ रौद्राधिको हन्ति पूर्वां सर्पाद्यः पूर्वदक्षिणाम् । आर्यम्णाद्यस्तथा याम्यां स्वात्याद्यो दक्षिणापराम् ॥ ज्येष्ठाद्यः पश्चिमामाशां वैश्वाद्यश्चापरोत्तराम् । वारुण्याद्यो हन्ति सौम्यां पौष्णाद्यः शूलिनो दिशम् ॥ भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोज्जिहानसंख्याताः । मरुवत्सघोषयामुनसारस्वत मत्स्यमाध्यमिकाः ॥२॥ माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च । गौरग्रीवोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥३॥ साकेतकङ्ककुरुकालकोटिक्कुकुराश्च पारियात्रनगः । औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम् ॥४॥

Adh. XIV. Sl. 5-10] चतुर्दशोऽध्यायः 161 Slokas 2-4—To the central region belong the follow- ing :—Bhadra, Arimeda, Mandavya, Salwa, Neepa, Ujjihana, Sankhyata, Marwar, Vatsa, Ghosha, those of the Yamuna and the Saraswati, Mathsya, Madhyamika, Mathura, Upajyotisha, Dharmaranya, Surasena, Goura- griva, Uddehika, Pandu, Guda, Aswattha, Panchala, Ayodhya, Kanka, Kuru, Kalakoti, Kukura, Pariyatra mountain, Udumbara, Kapisthala and Hastinapura. अथ पूर्वस्यामञ्जनवृषभध्वजपद्ममाल्यवद्गिरयः । व्याघ्रमुखसुह्मकर्वटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ॥५॥ खसमगधशिबिरगिरिमिथिलसमतटोड्राश्ववदनदन्तुरकाः । प्राग्ज्योतिषलौहित्यक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ॥६॥ उदयगिरिभद्रगौडकपौण्ड्रोत्कलकाशिमेकलाम्वष्ठाः । एकपदताम्रलिप्तककोसलका वर्धमानाश्च ॥७॥ Slokas 5-7—To the east are situated the four moun- tains, viz. Anjana, Vrishabhadhvaja, Padma and Malya- van ; then the Vyaghramukhas, Suhma, Karvatas, Chan- drapura, the Surpakarnas, Khasas, Magadha, Mount Sibira, Mithila, Samathata, Orissa, the Aswavadanas, the Dan- turakas, Pragjyotisha, river Lauhitya, the milky ocean, cannibals, mountain of Sunrise, the Bhadras, Gaudas, Paundras, Utkala, Kasi, Mekala, the Ambashthas, the one- footed people, Tamraliptakas, Kosala and Burdwan. आग्नेयां दिशि कोसलकलिङ्गवङ्गोपवङ्गजठराङ्गाः । शौलिकविदर्भंवत्सान्ध्रचेदिकाश्चोर्ध्वकण्ठाश्च ॥८॥ वृषनालिकेरचर्मद्वीपा विन्ध्यान्तवासिनस्त्रिपुरी । श्मश्रुधरहेमकुड्यव्यालग्रीवा महाग्रीवाः ॥९॥ किष्किन्धकण्टकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदशार्णाः । सह नग्नपर्णशबरैराश्लेषाद्ये त्रिके देशाः ॥१०॥ बृ. सं. 21

162 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIV. Sl. 11-16 Slokas 8-10—In the South east are situated Kosala, Kalinga, Vanga, Upavanga, Jatharanga, Saulikas, Vidar- bha, the Vatsas, Andhra, Chedi, the Urdhvakanthas, the island of Vrisha, Nalikera Charmadweepa, the inhabitants of the Vindhya range, Tripuri, Smasrudharas, Hema- kudya, the Vyalagreevas, the Mahagreevas, Kishkindha, Kantakastthala, the territory of the aborigines, the Purikas, the Dasarnas, naked Sabaras and Parna Sabaras (Sabaras clothed in leaves). These are the regions standing under the group commencing with Aslesha. अथ दक्षिणेन लङ्का कालाजिनसौरिकीर्णतालिकाटाः । गिरिनगरमलयदर्दुरमहेन्द्रमालिन्यभरुकच्छाः ॥११॥ कङ्कटकङ्कणवनवासिशिबिकफाणिकारकोङ्कणाभीराः । आकरवेणावर्तकदशपुरगोनर्दकेरळकाः ॥१२॥ कर्णाटमहाटविचित्रकूटनासिक्यकोल्लगिरिचोलाः । क्रौञ्चद्वीपजटाधरकावेर्यो रिष्यमूकश्च ॥१३॥ वैदूर्यशङ्खमुक्तात्रिवारिचरधर्मपट्टनद्वीपाः । गणराज्यकृष्णवेल्लूरपिशिकशूर्पाद्रिकुसुमनगाः ।१४॥ तुम्बवनकार्पणेयकैकेयाम्योदधितापसाश्रमा ऋषिकाः । काञ्चीमरुचीपट्टनचेर्यार्यकसिंहला ऋषभाः ॥१५॥ बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिङ्गिलाशना भद्राः । कच्छोऽथ कुञ्जरदरी सताम्रपर्णीति विज्ञेयाः । १६॥ Slokas 11-16—In the south are situated Lanka, the Kalajinas, Saurikeernas, Talikatas, Girinagara, the Malaya, Dardura, Mahendra and Malindya hills, the Bharukach- chas, the Kankatas, Kankanas, Vanavasi, the Sibikas, Phanikaras, Konkans, Abheeras, the nine-region, the Vena river, the Avartakas, Dasapura, the Gonardas, Kerala, Karnatic, the Great forest, Chitrakuta hill, Nasik, Kolla-

Adh. XIV. Sl. 17-21] चतुर्दशोऽध्यायः 163 giri, the Cholas, the Krauncha island, Jatadharas, the Kaveri, the Rishyamukha (mountain), the mines of Vai- durya, conch shells, and pearls, Atri's hermitage, the mariners, Dharmapattana,the islands, Ganarajya, Krishna Velluru, the Pisikas, the Surpa mountain, mount Kusuma, Tambavana, the Karmaneyakas, the southern ocean, the hermitages, the Risheekas, Kanchi, Maruchipattana, Cheryaryakas, the Simhalese, the Rishabhas, Baladeva- pattana, Dandaka forest, the whale-eaters, Bhadras, Kachchas, elephant caves and the Tamraparni river. नैर्ऋत्यां दिशि देशाः पल्लवकाम्बोजसिन्धुसौवीराः । वडवामुखारवाम्बष्ठकपिलनारीमुखानर्ताः ॥१७॥ फेणगिरियवनमार्गरकर्णप्रावेयपारशवशूद्राः । बर्बरकिरातखण्डक्रव्यादामीरचंचूकाः ॥१८॥ हेमगिरिसिन्धुकालकैरवतकसुराष्ट्रवादरद्रविडाः । स्वात्याद्ये भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवोऽत्रैव ॥१९॥ Slokas 17-19.—In the southwest, lie the following tracts : of the Pahlvas, Kambojas, Sindhu-Sauveeras, Vadavainukhas, Aravas, Ambashthas, Kapilas, Naree- mukhas, Anartas, the Phenagiri, Yavanas, Margaras, Karnapraveyas, Parasavas, Sudras, Barbaras, Kiratas, Khandas, Kravyadas (raw-meat-eaters), Abheeras, Chan- chukas, the Hemagiri, the Indus, the Kalakas, the Raiva- takas, the Sourashtras, the Badaras and the Dravidas. These and the great ocean stand under the group of asterisms headed by Swati. अपरस्यां मणिमान् मेघवान् वनौघः क्षुरार्पणोऽस्तगिरिः । अपरान्तकशान्तिकहैहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः ॥२०॥ पञ्चनदरमठपारततारक्षितिजृङ्गवैश्यकनकंशकाः । निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिक्स्थितास्ते च ॥२१॥

164 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIV. Sl. 22-28. Slokas 20-21-In the west are the Manimath and Meghavat hills, Vanaugha, Mount Kshurarpana, Asthagiri, the Aparanthakas, Santikas, Haihayas, Mount Prasasta, the Vokkanas, the Punjab, Ramathas, Paratas, Tarakshiti, the Jringas, Vaisyas, Gold-Scythians and all the lawless hordes of barbarians living in the west. दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुषारतालहलमंद्राः । अश्मककूलूतहलडाः स्त्रीराजन्यृसिंहवनखस्थाः ॥२२॥ वेणुमती फल्गुलुका गुलुहा मरुकुच्छचर्मरङ्गाख्याः । एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवास्यकोशाश्च ॥२३॥ Slokas 22-23—In the northwest are the Mandavyas, Tusharas, Talas, Halas, Madras, Asmakas, Kulutas, Hala- das, the kingdom of Women, Nrisimha forest, the Khasthas, the river Venumatee, the Phalgulukas, Guluhas, Marukuchchas, Charmarangas, the one-eyed men, Sulikas, Deerghagreevas, Deerghasyas and Deerghakosas उत्तरतः कैलासो हिमवान् वसुमान् गिरिर्धनुष्मांश्च । क्रौञ्चो मेरुः कुरवस्तथोत्तराः क्षुद्रमीनाश्च ॥२४॥ कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थाऽर्जुनायनाग्नीध्राः । आदर्शान्तर्द्धीपित्रिगर्ततुरगाननाः श्वमुखाः ॥२५॥ केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः । तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ॥२६॥ अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्गलकाः । माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ॥२७॥ गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च । यौधेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताश्च ॥२८॥ Slokas 24-28-In the north, lie the mountains known as Kailasa, Himalaya, Vasumat, Dhanushmat, Krauncha

Adh. XIV. Sl. 29-32] चतुर्दशोऽध्यायः 165 and Meru, the Kuru country (north and south), the Kshudra meenas, Kaikayas, Vasatis, Yamunas, Bhoga- prasttha, the Arjunayanas, Agneedhras, Adarsas, Antar- dweepa, Trigartha, the Turagananas, the Svamukhas, Kesadharas, Chipitanasikas (flat noses), Daserakas, Vatadhanas, Saradhanas, Taxila, Pushkalavata, Kaila- vata, the Kanthadhanas, Ambaravata, Madrakas, Malwa, Pauravas, Kachcharas, Dandapingalakas, Manahalas, Huns, Kohalas, Seetakas, Mandavyas, Bhutapura, Gand- hara, Yasovatee, the Hematalas, Kshatriyas, the Khacha- ras, the Gavyas, the Yaudheyas, Dasameyas, Syamakas and Kshemadhurtas. ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः । अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरन्ध्रवनराष्ट्राः ॥२९॥ ब्रह्मपुरदार्बडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः । भल्लाः पटोलजटासुरकुनटखसघोषकुचिकारख्याः ॥३०॥ एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविष्ठाश्च । पौरवचीरनिवासित्रिनेत्रमुञ्जाद्रिगन्धर्वाः ॥३१॥ Slokas 29-31—In the north east are situated Meruka, Nashtarajya, Pasupala, Keera, Kashmir, the Abhisaras, Daradas, Tanganas, Kulutas, Sairindhras, Vanarashtras, Brahmapura, the Darvas, Damaras, Vanarajya, Kiratas, China, the Kaunindas, Bhallas, Patolas, Jatasuras, Kunatas, Khasas, Ghoshas, Kuchikas, one-footed men, the Anuviddhas, gold regions, Vasudhanas, Divishtas, Paura- vas, people clad in bark, Trinetras, Mount Munja and the Gandharvas. वगैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः । पाञ्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ॥३२॥

166 बृहत्संहितायाम् [ XIV. 33.—XV.1-3 आवन्तोऽथानर्त्तो मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः । राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥३३॥ Slokas 32-33—When these groups of asterisms be- ginning with Krittika are hurt by malefic planets, the kings of the following countries will in their order be destroyed :—Panchala, Magadha, Kalinga, Avantee, Anarta, Sindhusauveera, Harahoura, Madra and Kuninda. Thus ends the 14th Adhyaya on the 'Divisions of the Globe.' नक्षत्रव्यूहः ॥१५॥ Allotment of animate and inanimate objects to the several asterisms. आग्नेये सितकुसुमाहिताग्निमन्त्रज्ञसूत्रभाष्यज्ञाः । आकरिकनापिताद्विजघटकारपुरोहिताब्दज्ञाः ॥१॥ Sloka 1.—To Krithika are assigned: white flowers, Brahmins performing daily Agnihotra, reciters of sacred hymns, those who know the sacrificial rules, grammarians, miners, barbers, Brahmins, potters, priests and astrologers. रोहिण्यां सुव्रतपण्यभूपधनियागयुक्तशाकटिकाः । गोवृषजलचरकर्षकशिलोच्चयैश्वर्यसम्पन्नाः ॥२॥ Sloka 2.—To Rohini are assigned: observers of vows, merchandises, kings, wealthy persons, Yogins, cartmen, cows, bulls aquatic animals, agriculturists, mountains and men in authority. मृगशिरसि सुरभिवस्त्राब्जकुसुमफलरत्नवनचरविहङ्गाः । मृगसोमपीथिगान्धर्वकामुका लेखहाराश्च ॥३॥ Sloka 3.—To Mrigasiras—fragrant things, garments, aquatic products, flowers, fruits, gems, foresters, birds,

Adh. XV. Sl. 4-8. ] पञ्चदशोऽध्यायः 167 beasts, drinkers of Soma juice, musicians, lovers and letter-bearers. रौद्रे वधबन्धानृतपरदारस्तेयशाठ्यभेदरताः । तुषधान्यतीक्ष्णमन्त्राभिचारवेतालकर्मज्ञाः ॥४॥ Sloka 4.—To Ardra—Slayers, catchers, liars, adul- terers, thieves, rogues, sowers of discord, husk-grain, cruel-minded people, charmers, sorcerers and men versed in the art pertaining to goblins. आदित्ये सत्यौदार्यशौचकुलरूपधियशोऽर्थयुताः । उत्तमधान्यं वणिजः सेवाभिरताः सशिल्पजनाः ॥५॥ Sloka 5.—To Punarvasu—truthful, charitably-dis- posed, pure, high-born, handsome, intelligent, renowned and ricn men, valuable grain, merchants, servants and artisans. पुष्ये यवगोधूमाः शालीक्षुवनानि मन्त्रिणो भूपाः । सलिलोपजीविनः साधवश्च यज्ञेष्टिसक्ताश्च ॥६॥ Sloka 6.—To Pushya—barley, wheat, rice, sugar- cane, forests, ministers, kings, fishermen and the like, honest-folk and persons engaged in big and small sacrifices. अहिदैवे कृत्रिमकन्दमूलफलकीटपन्नगविषाणि । परधनहरणाभिरतास्तुषधान्यं सर्वभिषजश्च ॥७॥ Sloka 7.—To Aslesha—counterfeits, bulbs, roots, fruits, worms, reptiles, poison, robbers, husk-grain and all classes of physicians. पित्र्ये धनधान्याढ्याः कोष्ठागाराणि पर्वताश्रयिणः । पितृभक्तवणिक्शूराः क्रव्यादः स्त्रीद्विषो मनुजाः ॥८॥

168 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 9-13 Sloka 8.—To Magha—people rich in money and corn, granaries, mountaineers, men who are dovoted to their elders and manes, merchants, heroes, carnivorous beings and women-haters. प्राक्फल्गुनीषु नटयुवतिसुभगगान्धर्वशिल्पिपण्यानि । कर्पासलवणमाक्षिकतैलानि कुमारकाश्चापि ॥९॥ Sloka 9.—To Purvaphalguni—actors, young dam- sels, amiable persons, musicians, artists, merchandises, cotton, salt, honey, oil and boys. आर्यम्णे मार्दवशौचविनयपाखण्डिदानशास्त्ररताः । शोभनधान्यमहाधनकर्मानुरताः समनुजेन्द्राः ॥१०॥ Sloka 10.—To Uttaraphalguni—mild, pure, modest, heretical, charitable and learned persons, fine corn, highly wealthy men, those intent on their duties and kings. हस्ते तस्करकुञ्जररथिकमहामात्रशिल्पिपण्यानि । तुषधान्यं श्रुतयुक्ता वणिजस्तेजोयुताश्चात्र ॥११॥ Sloka 11.—To Hasta—robbers, elephants, charioteers elephant-drivers, artisans, merchandises, husked-grain, men versed in the Vedas, traders and energetic men. त्वाष्ट्रे भूषणमणिरागलेख्यगान्धर्वगन्धयुक्तिज्ञाः । गणितपडुतन्तुवायाः शालाक्या राजधान्यानि ॥१२॥ Sloka 12.—To Chittra—persons skilled in the art of ornamenting, jewelry, painting, writing, singing and perfumery, as well as mathematicians, weavers, opthalmic physicians and king’s corn. स्वातौ खगमृगतुरगा वणिजो धान्यानि वातबहुलानि । अस्थिरसौहृदलघुसत्त्वतापसाः पण्यकुशलाश्च ॥१३॥

Adh. XV. Sl. 14-18] पञ्चदशोऽध्यायः 169 Sloka 13—.To Swati—birds, beasts, horses, traders, corn, such produces of the field as cause flatulence (கடலை, Bengal gram, etc), fickle-minded friends, feeble characters, ascetics and connoisseurs of wares. इन्द्राग्निदैवते रक्तपुष्पफलशाखिनः सतिलमुद्गाः । कर्पासमाषचणकाः पुरन्दरहुताशभक्ताश्च ॥१४॥ Sloka 14.—To Visakha—tree with red blossoms and fruits, sesamum, green-gram, cotton, black gram, Bengal gram and men devoted to Indra and Agni. मैत्रे शौर्यसमेता गणनायकसाधुगोष्ठियानरताः । ये साधवश्च लोके सर्वं च शरत्समुत्पन्नम् ॥१५॥ Sloka 15.—To Anuradha—men of prowess, heads of corporations, friends of the good, those delighting in assemblies, travellers, honest people in the world and all things that grow in autumn. पौरन्दरेऽतिशूराः कुलवित्तयशोऽन्विताः परस्वहृतः । विजिगीषवो नरेन्द्राः सेनानां चापि नेतारः ॥१६॥ Sloka 16.—To Jyeshtha—great martial heroes, those that are endowed with noble family, wealth, and fame, thieves, monarchs intent on conquest and commandants. मूले भेषजभिषजो गणमुख्याः कुसुममूलफलवार्ताः । बीजान्यतिधनयुक्ताः फलमूलैर्ये च वर्त्तन्ते ॥१७॥ Sloka 17.—To Moola-medicines, physicians, deacons of corporations, persons dealing in flowers, roots and fruits, seeds, very rich men and those that feed on fruits and roots. आप्ये मृदवो जलमार्गगामिनः सत्यशौचधनयुक्ताः । सेतुकरवारिजीविकफलकुसुमान्यम्बुजातानि ॥१८॥ बृ. स. 22

170 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 19-23 Sloka 18.—To Purvashadha—tender-hearted men, navigators, fishermen, aquatic animals, etc., those who are devoted to truth, purity and wealth, constructors of bridges, those that live by water, and aquatic fruits and flowers. विश्वेश्वरे महामात्रमल्लकारितुरगदेवतासक्ताः । स्थावरयोगा भोगान्विताश्च ये तेजसा युक्ताः ॥१९॥ Sloka 19.—To Uttarashadha—mahouts, wrestlers, elephants, horses, devotees of gods, immoveables, warriors, persons enjoying pleasures and militant persons. श्रवणे मायापटवो नित्योद्युक्ताश्च कर्मसु समर्थाः । उत्साहिनः सधर्मा भागवताः सत्यवचनाश्च ॥२०॥ Sloka 20.—To Sravana—jugglers, the ever-active, able, energetic and righteous men, devotees of Vishnu and truthful persons. वसुभे मानोन्मुक्ताः क्लीबाश्चलसौहृदाः स्त्रियां द्वेष्याः । दानाभिरता बहुवित्तसंयुताः शमपराश्च नराः ॥२१॥ Sloka 21.—To Dhanishtha—men without pride, eunuchs, fickle friends, men obnoxious to their wives, charitable, very rich and peace-loving persons. वरुणेशे पाशिकमत्स्यबन्धजलजानि जलचराजीवाः । सौकरिकरजकशौण्डिकशाकुनिकाश्चापि वर्गेऽस्मिन् ॥२२॥ Sloka 22.—To Satabhishak—snarers, anglers, aqua- tic products and dealers in fish, etc., as well as boar- hunters, washermen, distillers and fowlers. आजे तस्करपशुपालहिंस्रकीनाशनीचशठचेष्टाः । धर्मव्रतैर्वििरहिता नियुद्धकुशलाश्च ये मनुजाः ॥२३॥

Adh. XV. Sl. 24-29.] पञ्चदशोऽध्यायः 171 Sloka 23.—To Purvabhadra—robbers, cowherds, murderous persons, niggards, low and false-hearted people, those who are devoid of virtue and religious obser- vances, and those that are clever in duel. आहिर्बुध्न्ये विप्राः क्रतुदानतपोयुता महाविभवाः । आश्रमिरणः पाखण्डा नरेश्वराः सारधान्यं च ॥२४॥ Sloka 24.—To Uttarabhadra—Brahmins, those that are devoted to sacrifices, charity and penance, very rich persons, hermits, heretics, monarchs and valuable corn. पौष्णे सलिलजफलकुसुमलवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानि । सुरभिकुसुमानि गन्धा वणिजो नौकर्णधाराश्च ॥२५॥ Sloka 25.—To Revati—aquatic fruits, flowers and the like, salt, gems, conch shell, pearls, lotuses, perfumes, fragrant flowers, traders and helmsmen. अश्विन्यामश्वहराः सेनापतिवैद्यसेवकास्तुरगाः । तुरगारोहा वणिजो रूपोपेतास्तुरगरक्षाः ॥२६॥ Sloka 26.—To Aswini—horse-dealers, commandants, physicians, attendants, horses, horse-riders, traders, hand- some persons and horse-grooms. याम्येऽसृक्पिशितभुजः क्रूरा वधबन्धताडनासक्ताः । तुषधान्यं नीचकुलोद्भूवा विहीनाश्च सत्वेन ॥२७॥ Sloka 27.—To Bharani—those that feed on blood and flesh, cruel men, slayers, catchers, cudgellers, husk- grain, low-born persons and men wanting in character. पूर्वात्रयं सानलमग्रजानां राज्ञां तु पुष्येण सहोत्तराणि ! सपौष्णमत्र पितृदैवतं च प्रजापतेर्भं च कृषीवलानाम् ॥२८॥ आदित्यहस्ताभिजदाश्विनानि वणिग्जनानां प्रवदन्ति तानि । मूलत्रिनेत्रानिलवारुणानि भान्युग्रजातेः प्रभविष्णुतायाः ॥२९॥

172 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 30-32 सौम्यैन्द्रचित्रावसुदैवतानि सेवाजनस्वाम्यमुपागतानि । सार्प विशाखा श्रवणो भरण्यश्चण्डालजातेरभिनिर्दिशन्ति ॥३०॥ Slokas 28-30.—The three asterisms Purvaphalguni, Purvashadha and Purvabhadrapada as well as Krittika belong to the Brahmin class. The three Uttaras along with Pushya belong to the Kshatriya class. Revati, Rohini, Anuradha and Magha belong to the husband- men. Punarvasu, Hasta, Abhijit and Aswini belong to the merchant class. Moola, Ardra, Swati and Satabhi- shak belong to the powerful class of cruel persons. Mrigasiras, Jyeshtha, Chittra and Dhanishtha own the servant class. Aslesha, Visakha, Sravana and Bharani belong to the outcasts. रविरविसुतभोगमागतं क्षितिसुतभेदनवक्रदूषितम् । ग्रहणगतमथोलकया हतं नियतमुषाकरपीडितं च यत् ॥३१॥ तदुपहतमिति प्रचक्षते प्रकृतिविपर्यययातमेव वा । निगदितपरिवर्गदूषणं कथितविपर्ययगं समृद्धये ॥३२॥ Slokas 31-32.—A lunar mansion is said to be hurt when occupied by the Sun or Saturn, when damaged by Mars cutting through or retrograding in it, when merged in an eclipse, when hit by a meteor, when manifestly crushed by the Moon, or in short, when something extra- ordinary happens with it. All this is destructive to the forementioned dependency of the particular asterism, whereas the contrary augurs prosperity. तथा च कश्यपः शनैश्चरस्य सूर्यस्य यदृक्षं भोगमागतम् । धरित्रीतनयेनापि भिन्नं वक्रप्रदूषितम् ॥ राहुग्रस्तमथोल्काभिर्हतमुत्पातदूषितम् ।

Adh. XVI. Sl. 1-5] षोडशोऽध्यायः 173 चन्द्रेण पीडितं यच्च प्रकृतेरन्यथा स्थितम् ॥ तच्चोपहतकं विन्द्यान्नक्षत्रं हन्ति सर्वदा । स्ववर्गमन्यथा नित्यं पुष्णाति निरुपद्रवम् ॥ Thus ends the 15th Adhyaya on the—“Nakshatras” ग्रहभक्तियोगः ॥१६॥ Countries, People, and Things belonging to the domain of each planet. प्राङ्नर्मदार्द्धशोणोड्रवङ्गसुह्माः कलिङ्गबाहीकाः । शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥१॥ मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च । द्रविडानां प्रागद्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥ चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवकालिङ्गाश्च । पुण्ड्रा गोलाङ्गुलश्रीपर्वतवर्द्धमानानि ॥३॥ इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् । तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषमसमरशूराणाम् ॥४॥ भेषजभिषक्चतुष्पदकृषिकरनृपहिंस्रयायिचौराणाम् । व्यालारण्ययशोयुततीक्ष्णानां भास्करः स्वामी ॥५॥ Slokas 1-5.—The Sun presides over the eastern half of the Narmada District, the Sone, Orissa, Vanga, Suhma, Kalinga, Balkh, Scythians, Yavanas, Magadha, Sabaras, Prakjyotisha, China, Kamboja, Mekala, Kirata, Vitaka, people in and outside mountains, Pulindas, eastern half of the Dravidas, the south bank of the Jumna, Champa, Udumbara, Kausambi, Chedi, Vindhya forest, Pundra, Golangula, Sriparvata, Burdwan, river Ikshumatee, robbers, Paratas, wilderness, herdsmen, seeds, husk-grain, pungent substances, trees, gold, fire, poison, heroes,

174 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 6-8. medicines, physicians, quadrupeds, ploughmen, kings, evil-doers, chiefs on march, thieves, serpents, woods, renowned men and men of cruel disposition. तथा च काश्यपः । प्रागद्धं नर्मदायाश्च शोणः शबरमागधाः । उड्रा वङ्गाः कलिङ्गाश्च वल्हीका यवनाः शकाः ॥ काम्बोजा मेकलाः सुह्माः प्राग्ज्योतिषकेरातकाः । चीनाः सर्वे सुशैलेयाः पार्वता बहिरन्तजाः ॥ यमुनाया याम्यकूलं कौशाम्ब्यौदुम्बराणि च । विन्ध्याटवी च पुण्ड्राश्च वर्धमानाश्च पर्वताः ॥ श्रीपर्वतश्चेदिपुरं गोलाङ्गूलं तथैव च । इक्षुमत्याश्रिता ये च जनाः शूरा मदोत्कटाः ॥ कान्तारमथ गोपाश्च कन्दरास्तस्करास्तथा । समरे विषमाः शूरास्तरवः कटुका अपि ॥ चतुष्पदा भेषजं च धान्यं वा भिषजस्तथा । अरण्यवासिन्यालाश्च कार्षका बालकास्तथा ॥ गौरपत्यं च किञ्जल्कं पुंसंज्ञा ये च जन्तवः । सर्वेषां भास्करः स्वामी तेजस्तेजस्विनामपि ॥ गिरिसलिलदुर्गकोसलमरुकच्छसमुद्ररोमकतुषाराः । वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥ मधुररसकुसुमफलसलिललवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानाम् । शालियवौषधिगोधूमसोमपाक्रन्दविप्राणाम् ॥७॥ सितसुभगतुरगरतिकरयुवतिचमूनाथभोज्यवस्त्राणाम् । शृङ्गिनिशाचरकार्षकयज्ञविदां चाधिपश्चन्द्रः ॥८॥ Slokas 6.8.—The Moon presides over mountains, fortresses, forts protected by moats, Kosala, Bharukachcha the ocean, Romans, Tocharians, Vanavasi, Tangana, Hala, Strirajya, the islands of the great ocean, sweet things, flowers, fruits, water, salt, jewels, conch shells, pearls, aquatic products, rice, barley, herbs, wheat,