बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XLIII. Sl. 13-16.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 319. रुद्राऽहिर्बुध्न्याः पूषादस्रान्तकाग्निधातारः । चन्द्रादितिगुरुहरिरवित्व्राष्ट्रान्यानिलाख्यका रात्रौ ॥ अहूः पञ्चदशांशे गत्रिश्रवं मुहूर्त इति । सञ्ज्ञा स च विज्ञेयच्छायायन्त्राम्बुभियुक्त्या ॥ उद्यानेदेवतालयपितृवनवल्मीकमार्गचितिजाताः । कुब्जोर्ध्वशुष्ककण्टकिवल्लीवन्दाकयुक्ताश्च ॥१३॥ बहुविहगालयकोटरपवनानल्पपीडिताश्च ये तरवः । ये च स्युः स्त्रीसञ्ज्ञा न ते शुभाः शक्रकेत्वर्थे ॥१४॥ Slokas 13-14.—The following trees are not com- mendable for making Indra's Banner : Those that grow in pleasure gardens, temples, cemeteries, ant-hills, roads and sacrificial places ; those that are very short, withered at the top, thorny, entwined by creepers, and parasitical plants ; those that contain numerous birds' nests, hollows, those that are spoiled by wind and fire, and those that bear feminine names. तथा च गर्गः । प्रोष्ठपादे प्रतिपदि ध्वजार्थं पूर्वतो वनम् । गत्वा वृक्षं परीक्षेत वयःसारगुणान्वितम् ॥ श्रेष्ठोऽर्जुनोऽजकर्णः प्रियकधवोदुम्बराश्च पञ्चैते । एतेषामेकतमं प्रशस्तमथवापरं वृक्षम् ॥१५॥ Sloka 15.—The best trees are Arjuna, Ajakarna, Priyaka, Dhava and Udumbara (Indian fig). Any one of these trees or some other of approved qualities can be made use of. Priyaka—Known in Tamil as கடம்பமரம். Dhava—Acacia Lencophloca, known in Tamil as வெள்வேலமரம் Udumbara—The tree Ficus Glomerata. गौरासितक्षितिभत्रं सम्पूज्य यथाविधि द्विजः पूर्वम् । विजने समेत्य रात्रौ स्पृष्ट्वा ब्रूयादिमं मन्त्रम् ॥१६॥

320 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 17-21. Sloka 16.—A Brahmin should approach in the first part of the night the tree that has grown on white (red?) or black soil on a lonely spot, worship it accord- ing to rules and recite the following hymn, touching the tree. यानीह वृक्षे भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः । उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासपर्ययः ॥१७॥ पार्थिवस्त्वां वरयते स्वस्ति तेऽस्तु नगोत्तम । ध्वजार्थं देवराजस्य पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥१८॥ Slokas 17-18.—"Hail to all beings living in this tree! Salutation to you. May you change your abode after re- ceiving this gift. O great tree, hail to you! The king chooses you for the banner of the king of the Gods. Kindly accept this worship." छिन्द्यात्प्रभातसमये वृक्षमुदक्प्राङ्मुखोऽपि वा भूत्वा । परशोर्जर्रजरशब्दो नेष्टः स्निग्धो घनश्च हितः ॥१९॥ Sloka 19.—At dawn, facing the East or North, he (the carpenter) should cut the tree. A rough and creak- ing sound of the axe is not auspicious, but a soft and full one is favourable. नृपजयदमविध्वस्तं पतनमनाकुञ्चितं च पूर्वोदक् । अविलग्नं चान्यतरौ विपरीतमतस्त्यजेत्पतितम् ॥२०॥ Sloka 20.—If the tree falls down, unspoilt, unbroken and without being entangled in other trees, it will yield victory to the king; one that falls down under contrary circumstances should be discarded. छित्वाग्रे चतुरङ्गुलमष्टौ मूले जले क्षिपेद्विटपम् । उद्धृत्य पुरद्वारं शकटेन नयेन्मनुष्यैर्वा ॥२१॥

Adh. XLIII. Sl. 22-24.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 321 Sloka 21:—The tree must be chopped at the top to the extent of four inches, and at the bottom, of eight inches, and then the trunk must be put into water. After taking it out, it must be taken to the town-gate through cart or by men. अरभङ्गे बलभेदो नेम्या नाशो बलस्य विज्ञेयः । अर्थक्षयोऽक्षभङ्गे तथाणिभङ्गे च वर्द्धकिनः ॥२२॥ Sloka 22.—If the spoke of the cart-wheel give way when the tree-trunk is being carried, the king's army will be shattered; if the rim breaks, the army will be des- troyed; if it is the axle, the king will lose his wealth; and if the axle-pins give way, the carpenter will come to grief. भाद्रपदशुक्लपक्षस्याष्टम्यां नागरैर्वृतो राजा । दैवज्ञसचिवकञ्चुकिविप्रप्रमुखैः सुवेषधरैः ॥२३॥ अहताम्बरसंवृतां यष्टिं पौरन्दरीं पुरं पौरैः । स्रग्गन्धधूपयुक्तां प्रवेशयेच्छङ्खतूर्यरवैः ॥२४॥ Slokas 23-24.—On the eighth day of the bright half of the month of Bhadrapada, the King in the company of the citizens, the royal astrologer, ministers, chamberlains and prominent Brahmins, all dressed in auspicious gar- ments should cause the Standard of Indra, covered with a new cloth and honoured with wreaths, perfumes and incense, to be ushered into the town by the citizens to the accompaniment of the sounds of conchs and musical instruments. तथा च गर्गः । प्रौष्ठपदे सिताष्टम्यां ज्येष्ठायोगे स्वलङ्कृताम् । यष्टिं पौरन्दरीं राजा नगरं संप्रवेशयेत् ॥ बृ. सं. 41

रुचिरपताकातोरणवनमालामलङ्कृतं प्रहृष्टजनम् । संमार्जितार्चितपथं सुवेषगणिकाजनाकीर्णम् ॥२५॥ अभ्यर्चितापणगृहं प्रभूतपुण्याहवेदनिर्घोषम् । नटनर्तकगेयज्ञैराकीर्णचतुष्पथं नगरम् ॥२६॥ तत्र पताकाः श्वेता भवन्ति विजयाय रोगदाः पीताः । जयदाश्च चित्ररूपा रक्ताः शस्त्रप्रकोपाय ॥२७॥ यष्टिं प्रवेशयन्तीं निपातयन्तो भयाय नागाद्याः । बालानां तलशब्दे सङ्ग्रामः सत्त्वयुद्धे वा ॥२८॥ सन्तक्ष्य पुनस्तक्षा विधिवद्यष्टिं प्ररोपयेद्यन्त्रे । जागरमेकादश्यां नरेश्वरः कारयेच्चास्याम् ॥२९॥ सितवस्त्रोष्णीषधरः पुरोहितः शाक्रवैष्णवैर्मन्त्रैः । जुहुयादग्निं सांवत्सरो निमित्तानि गृह्णीयात् ॥३०॥

Adh. XLIII. Sl. 31.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 323 horizontally on it. On the eleventh day of the month, the king should cause vigil to be observed at night. The royal priest dressed in white cloths and wearing white turban should offer oblations to the Fire with hymns addressed to Indra and Vishnu, and the astrologer should observe the symptoms of the fire. इष्टद्रव्याकारः सुरभिः स्निग्धो घनोऽनलोऽर्चिष्मान्। शुभकृदतोऽन्योऽनिष्टो यात्रायां विस्तरोऽभिहितः ॥ ३१॥ Sloka 31.—If the fire be fragrant, glossy, thick, full of flames and have the shape of auspicious things (such as umbrella), it will be beneficial; if it be otherwise, it will be inauspicious. This subject has been dealt with by me in detail in the Yatra (work entitled Yoga-Yatra). तथा च योगयात्रायाम् । कृतेऽपि यत्नेऽपि कृशः कृशानुर्घातव्यकाष्ठाविमुखो नतार्चिः । वामे कृतावर्त्तशिखोऽतिधूमो विच्छिन्नताम्राम्बुविलीनमूर्तिः ॥ सिमिसिमायति चास्य हविर्हुतं सुरधनुःसदृशः कपिलोऽथवा । रुधिरपीतकबभ्रहरिच्छविः परुषमूर्तिरनिष्टकरोऽनलः ॥ खरकरभकवानरानुरूपो निगडविभीषणशस्त्ररूपभृद्वा । शवरुधिरवसास्थिमज्जगन्धो हुतभुगानिष्टफलः स्फुलिङ्गकृच्च ॥ चर्मविपाटनतुल्यनिनादो जर्जरदर्दुररूक्षरवो वा । आकुलयंत्र पुरोहितमत्र्यान् धूमलवैर्न शिवाय हुताशः ॥ हारकुन्दकुमुदेन्दुसन्निभः संहतोऽङ्कुशसुखरो महोदयः । अङ्कुशातपत्निवारणाकृतिर्हृयतेऽल्प उपभानहृद्यभुक् ॥ उत्थाय स्वयमुज्ज्वलार्चिरनलः स्वाहावसाने हवि- र्भुङ्के देहसुखप्रदक्षिणगतिः स्निग्धो महान् संहतः । निर्धूमः सुरभिः स्फुलिङ्गरहितो वातानुलोमो मृदु- र्भुङ्केन्दीवरकाञ्चनद्युतिधरो यातुर्जयं संप्रति ॥ इष्टद्रव्यघटातपत्रतुरगश्रीवृक्षशङ्खाकृति- र्नैवेद्योदधिपिण्डगुग्गुलितकप्रलिप्तगन्धैः पूजितः । .

324 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 32-35. नेष्टः प्रोक्तोविपर्यये हुतवहः स्निग्धो यथाभीष्टदः सव्येऽङ्गे नृपतेर्दहन्नतिशुभः शेषं च लोकाद्वदेत् ॥ स्वाहावसानसमये स्वयमुज्ज्वलार्चिः स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो हुतभुग् नृपस्य । गङ्गादिवाकरसुताजलचारुहारां धात्रीं समुद्ररशनां वशगां करोति ॥३२॥ Sloka 32.—If the fire at the time of Purnahuti, i. e., final oblation, blazes forth of its own accord, is glossy and has its flames turning to the right, the king will bring under his sway the whole earth with the girdle of the oceans and the beautiful pearl-necklaces of the waters of the Ganges and the Jumna. चामीकराशोककुरण्टकाब्जवैदूर्यनीलोत्पलसन्निभेऽग्नौ । न ध्वान्तमन्तर्भवनेऽवकाशं करोति रत्नांशुहतं नृपस्य ॥३३॥ Sloka 33.—When the fire shows the hue of gold, Asoka flower, Kuranta blossom, lotus, beryl or blue lily, darkness will find no place inside the King's palace, as it will be dispelled by the rays of the gems. (Such a fire is auspicious and will confer on the King gems and other riches). येषां रथौघार्णवमेघदन्तिनां समस्वनोऽग्निर्यदि वापि दुन्दुभेः । तेषां मदान्धेभघटावघट्टिता भवन्ति याने तिमिरोपमा दिशः ॥ Sloka 34.—Those kings whose sacrificial fire emits sound similar to that of a group of chariots, oceans, clouds, elephants or drums, will in their march darken the quarters, being thronged with herds of intoxicated elephants. ध्वजकुम्भहयेभभूभृतामनुरूपे वशमेति भूभृताम् । उदयास्तधराधराधरा हिमवद्विन्ध्यपयोधरा धरा ॥३५॥

Adh. XLIII. Sl. 36-38] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 325 Sloka 35.—If the fire resembles a banner, pot, horse, elephant or mountain, the Kings (whose sacrificial fire is referred to here) will bring under their control the earth having the rising and setting mountains for her lips and the Himalayas and Vindhya for her bosoms. Note the alliteration and imagery here. द्विरदमदमहीसरोजलाजाघृतमधुना च हुताशने सगन्धे । प्रणतनृपशिरोमणिप्रभाभिर्भवति पुरश्छुरितेव भूर्नृपस्य ॥३६॥ Sloka 36.—If the fire has the smell of elephant's ichor, mud, a lotus, fried grains, ghee or honey, the King will have the earth in front carpeted, as it were, with the rays issuing from the crown-jewels of prostrate poten- tates. उक्तं यदुत्तिष्ठति शक्रकेतौ शुभाशुभं सप्तमरीचिरूपैः । तज्जन्मयज्ञग्रहशान्तियात्राविवाहकालेष्वपि चिन्तनीयम् ॥३७॥ Sloka 37.—These good or bad omens observed from the features of the sacrificial fire on the occasion of raising Indra's Banner should be taken into consideration also at the time of a birth, sacrifice, propitiatory cere- monies for the planets, marching or journeys and marriage. गुडपूपपायसाद्यैर्विप्रानभ्यर्च्य दक्षिणाभिश्च । श्रवणेन द्वादश्यामुत्थाप्योऽन्यत्र वा श्रवणात् ॥३८॥ Sloka 38.—On the 12th lunar day synchronous with the asterism of Sravana or without it, the Banner should be raised, after honouring the Brahmins with jaggory, sweet-meats, a sweet drink prepared with milk and such other things as well as with Dakshinas (gifts of money). तथा च गर्गः । तत्र श्रवणयोगेन ध्वजोत्थानं प्रशस्यते । द्वादश्यां विजये वाश्वमुहूर्ते वा दिनेऽथवा ॥

326 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 39-42. शक्रकुमार्यः कार्याः प्राह मनुः सप्त पञ्च वा तज्ज्ञैः । नन्दोपनन्दसञ्ज्ञे पादोनादर्द्धध्वजोच्छ्रायात् ॥३९॥ षोडशभागाभ्यधिके जयविजये द्वे वसुन्धरे चान्ये । अधिका शक्रजनित्री मध्येऽष्टांशेन चैतासाम् ॥४०॥ Slokas 39-40.—Manu has laid down that five or seven minor Standards should be made under the name of 'Daughters of Indra' by skilled artisans. Of these two called Nandee and Upanandee measure respectively three-fourths and a half of the height of the main Banner. Four others viz., Jaya, Vijaya and two Vasundharas are taller (than Nandee) by a sixteenth. In the middle, there is one called, 'Indra's mother' which is taller than the previous by an eighth. तथा च गर्गः । दृढकाष्ठकृताः पञ्च सप्त वा लक्षणान्विताः । इन्द्रध्वजस्य शोभार्थं कुमारीः कारयेद् द्विजः ॥ अष्टाविंशत्करा यष्टिरष्टहस्ता ततोऽपरा । विष्कम्भश्चाङ्गुलैस्तस्याः षड्भिर्द्विगुणितैः स्मृतः ॥ समग्रमनुलोमं वा तक्षं प्राक् शिखयान्वितम् । कुर्यादिन्द्रध्वजं शुभ्रं सारदारुमयं शुभम् ॥ प्रीतैः कृतानि विबुधैर्य्यानि पुरा भूषणानि सुरकेतोः । तानि क्रमेण दद्यात् पिटकानि विचित्ररूपाणि ॥४१॥ Sloka 41.—The ornaments of varied colours that were put on the celestial Banner by the Gods who were delighted in days of yore should be given in their order to this Banner also. रक्ताशोकनिकाशं चतुरस्रं विश्वकर्मणा प्रथमम् । रशना स्वयम्भुवा शङ्करेण चानेकवर्णगा दत्ता ॥४२॥

Adh. XLIII. Sl. 43-49.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 327 अष्टाश्रि नीलरक्तं तृतीयमिन्द्रेण भूषणं दत्तम् । असितं यमश्चतुर्थं मयूरकं कान्तिमदयच्छत् ॥४३॥ मञ्जिष्ठाभं वरुणः षडश्रि तत्पञ्चमं जलोर्मिनिभम् । मायूरं केयूरं षष्ठं वायुर्जलदनालम् ॥४४॥ स्कन्दः स्वं केयूरं सप्तममददद्‌ध्वजाय बहुचित्रम् । अष्टममनलज्वालासङ्काशं हव्यभुग्वृत्तम् ॥४५॥ वैडूर्यसदृशमिन्द्रो नवमं ग्रैवेयकं ददावन्यत् । रथचक्राभं दशमं सूर्यस्त्वष्टा प्रभायुक्तम् ॥४६॥ एकादशमुद्देशं विश्वेदेवाः सरोजसङ्काशम् । द्वादशमपि च निवेशंमुनयो नीलोत्पलाभासम् ॥४७॥ किञ्चिदधऊर्ध्वनिर्मितमुपरि विशालं त्रयोदशं केतोः । शिरसि बृहस्पतिशुक्रौ लाक्षारससन्निभं ददतुः ॥४८॥ यद्येन विभूषणममरेण विनिर्मितं ध्वजस्यार्थे । तत्तद्दैवतयं विज्ञातव्यं विपश्चिद्भिः ॥४९॥ Slokas 42-49.—The first ornament of the hue of the red Asoka flower and of quadrangular shape was given by Viswakarman (the celestial architect); Brahman and Siva gave severally a girdle of many colours. The third ornament, octangular and bluish-red, was given by Indra. Yama conferred the fourth gift, viz., a dark and lustrous मयूरक (name of an ornament on Indra's Banner). Varuna gave the fifth ornament, a sexangular and madder- hued one, resembling the waves of water. Vayu bestowed the sixth gift, viz., an armlet, made of peacock feathers and as dark as cloud. Lord Subrahmanya gave the Banner his own multi-coloured armlet as the seventh. The God of fire gave the eighth, a circular ornament resembling the flame of Fire. Indra gave another orna- ment, viz., the ninth, a necklace looking like beryl,

328 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 50-53. One of the Sun-Gods, by name Twashta, gave a lustrous ornament, looking like the wheel of a chariot, as the tenth. The Viswedevas gave the eleventh ornament called Udvamsa, resembling a lotus. The sages bestowed the twelfth gift named Nivesa bearing the lustre of blue lily. Jupiter and Venus adorned the head of the Banner with the thirteenth ornament slightly bent at the two ends (or endowed with short bottom and top), broad at the upper end and shining like molten red lac. What- ever ornaments were created by the Gods severally for the sake of the Banner, are to be understood by the wise as being presided over by the respective deities. ध्वजपरिमाणत्र्यंशः परिधिः प्रथमस्य भवति पिटकस्य । परतः प्रथमात् प्रथमादष्टांशाष्टांशहीनानि ॥५०॥ Sloka 50.—The first ornament has a circumference which is a third of that of the Banner itself ; and each succeeding one should be smaller than the preceding one by an eighth. कुर्यादहनि चतुर्थे पूरणमिन्द्रध्वजस्य शास्त्रज्ञः । मनुना चागमगीतान् मन्त्रानेतान् पठेन्नियतः ॥५१॥ Sloka 51.—One in the know of the science germane to Indra’s Banner should equip it with ornaments on the fourth day thereafter, i. e., on the 15th lunar day and recite devoutly the following hymns sung by Manu according to the Sastras. हरार्कवैवस्वतशक्रसोमैर्धनेशवैश्वानरपाशभृद्भिः । महर्षिसङ्घैः सदिगप्सरोभिः शुक्राङ्गिरःस्कन्दमरुद्गणैश्च ॥५२॥ यथा त्वमूर्जस्करणैकरूपैः समर्चितस्त्व्वाभरणैरुदारैः ।

Adh. XLIII. Sl. 54-57.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 329 अजोऽव्ययः शाश्वत एकरूपो विष्णुर्वराहः पुरुषः पुराणः । स्वमन्तकः सर्वहरः कृशानुः सहस्रशीर्षः शतमन्युरीड्यः ॥५४॥ कविं सप्तजिह्वं त्रातारमिन्द्रं खवितारं सुरेशम् । ह्वयामि शक्रं वृत्रहणं सुषेणमस्माकं वीरा उत्तरा भवन्तु ॥५५॥ Slokas 52-55.—" Accept with a gladdened heart these auspicious ornaments on the occasion of this Sacri- fice in the same manner as you did, being honoured with excellent gifts of brilliant forms, by Siva, the Sun-God, Yama, Indra, the Moon, Kubera, the Fire God, Varuna, multitudes of great sages, the deities presiding over the quarters, nymphs, Venus, Jupiter, Skanda and the hosts- of Maruts (winds or Gods). You are without birth, imperishable, eternal, of immutable form, all-pervading, the great Boar, ancient being, the God of Death, the destroyer of all things, fire, thousand-headed, Indra and adorable. I invoke the seven-tongued seer; viz., Fire, who is the protector; I invoke the mighty Indra, the ruler of the Gods, the destroyer of Vritra and leader of a mighty army, who protects us carefully. May our heroes be crowned with success. " प्रपूरणे चोच्छ्रयणे प्रवेशे स्नाने तथा माल्यविधौ विसर्गे । पठेदिमान्नरपतिः सोपवासो मन्त्रान् शुभान् पुरुहूतस्य केतोः ॥५६॥ Sloka 56.—The King observing fast should recite the above auspicious hymns in front of the Banner, when it is decorated, erected, brought into the town, bathed, decked with garlands and when it is removed. छत्रध्वजादर्शफलार्द्धचन्द्रैर्विचित्रमालाकदलीक्षुदण्डैः । सव्यालसिंहैः पिटकैर्गवाक्षैरलङ्कृतं दिक्षु च लोकपालैः ॥५७॥

330 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 58-60.] अच्छिन्नरज्जुं दृढकाष्ठमातृकं सुश्लिष्टयन्त्रार्गलपादतोरणम् । उत्थापयेल्लक्ष्म सहस्रचक्षुषः सारद्रुमाभग्नकुमारिकान्वितम् ॥५८॥ Slokas 57-58.—The Standard which is bedecked with umbrellas, flags, mirrors, fruits, crescents, multi- coloured garlands, plantain trees, sugar canes, figures of snakes and lions, ornaments, windows and the images of the protectors of the quarters in their respective regions should be raised being fastened with strong ropes and hard wooden props on both sides, along with the minor standards called ‘ Indra’s daughters ’ made of strong and unbroken wood: The arch at the bottom must be fastened with tight nails. अविरतजनरावं मङ्गलाशीःप्रणामैः पटुपटहमृदङ्गैः शङ्खभेर्यादिभिश्च । श्रुतिविहितवचोभिः पापठद्भिश्च विप्रै- रशुभविहतशब्दं केतुमुत्थापयेच्च ॥५९॥ Sloka 59.—The King should raise the banner to the accompaniment of the unceasing shouts of crowds drowning all inauspicious sounds through the auspicious benedictions and invocations, the loud sounds of drums, tabors, conchs, kettle-drums, etc., and through the re- peated chantings of Vedic hymns by Brahmins. फलदधिघृतलाजाक्षौद्रपुष्पाग्रहस्तैः प्रणिपतितशिरोभिस्तुष्टवद्भिश्च पौरैः । वृतमनिमिषभर्तुः केतुमीशः प्रजाना- मरिनगरनताग्रं कारयेद्विद्विष्वधाय ॥६०॥ Sloka 60. - For the destruction of the enemy, the King should cause the banner to be erected in such a manner as to point to the city of the enemy with its tip—

Adh. XLIII. Sl. 61-64.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 331 the banner being surrounded by the citizens who bow their heads in homage and who invoke it with fruits, curd, ghee, fried grains, honey and flowers in their hands नातिद्रुतं न च विलम्बितमप्रकम्प- मध्वस्तमाल्यपिटकादिविभूषणं च । उत्थानमिष्टमशुभं यदतो ऽन्यथा स्या- तच्छान्तिभिर्नरपतेः शमयेत्पुरोधाः ॥६१॥ Sloka 61.—The raising of the Banner is auspicious when it is neither too slow, nor too fast, not shaky, and when its garlands, decorations and ornaments are not spoiled. If otherwise, it forebodes evil; and the royal preceptor should mitigate it through expiatory ceremonies. तथा च गर्गः । अविध्वस्तमनाधूनमद्रुताजिह्ममूर्ध्वगम् । इन्द्रध्वजसमुत्थानं क्षेमसौभिक्षकारकम् ॥ निर्घातोल्कामहीकम्पा दीप्ताश्च मृगपक्षिणः । उच्छ्रीयमाणे चण्डा वा वायवः स्युर्भयाय ते ॥ क्रव्यादकौशिककपोतककाककङ्कैः केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं नृपस्य । चाषेण चापि युवराजभयं वदन्ति श्येनो विलोचनभयं निपतन् करोति ॥६२॥ छत्रभङ्गपतने नृपमृत्युस्तस्करान्मधु करोति निलीनम् । हन्ति चाप्यथ पुरोहितमुलूका पार्थिवस्य महिषीमशनिश्च ॥६३॥ राज्ञीविनाशं पतिता पताका करोत्यवृष्टिं पिटकस्य पातः । मध्याग्रमूलेषु च केतुभङ्गो निहन्ति मन्त्रिक्षितिपालपौरान् ॥६४ धूमावृते शिखिभयं तमसा च मोहो व्यालैश्च भग्नपतितैर्न भवन्त्यमात्याः ।

332 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 65-66. ग्लायन्त्युदक्प्रभृति च क्रमशः द्विजाद्यान् भङ्गे च बन्धकीवधः कथितः कुमार्याः ॥६५॥ रज्जत्सञ्छेदने बालपीडा राज्ञो मातुः पीडनं मातृकायाः । यद्यत्कुर्युर्बालकाश्चारणा वा तत्तत्तादृग्भावि पापं शुभं वा ॥६६॥ Slokas 62-66.—The wise declare that there is great danger in store for the King if a carcass-eating bird, owl, dove, crow or vulture sits on the Banner. If it be a blue jay, the danger is for the Yuvaraja ; an eagle sitting on it, will deprive the King of his eyes. The King will die if the umbrella on the banner breaks or falls down If honey-bees cling to it, there will be danger from thieves ; a meteor falling on it augurs the preceptor's death ; a lightning, that of the queen. The fall of a flag denotes the queen's death, while that of an ornament augurs drought. If the staff should break in the middle, top and bottom, the ministers, the King and the citizens will respectively meet with their end. When the staff is covered with smoke, there is danger from fire ; when with darkness, mental aberration will be the result. The ministers will be destroyed if the figures of the snakes fall or break. If portents are observed in the north and other quarters, Brahmins and other castes will suffer. If any of the staffs called ' Indra's daughters' break, courtezans will die If the ropes should give way, children will suffer. If the prop at the bottom breaks, it indicates trouble to the King's mother. Whatever good or bad is done by boys or actors will have corres- ponding effects. तथा च गर्गः । प्रहृष्टमनसः सर्वे क्रीडेयुर्मुदिता यदि । यदा जलेन गन्धैश्च विस्तारसौभिक्षलक्षणम् ॥

XLIII. 67-68, XLIV. 1.] चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः 333 अमेध्ये रक्तकैः केशैर्भस्मना क्रन्दनेन च । दुर्भिक्षपीडा विज्ञेया शस्त्रैश्चापि भयं वदेत् ॥ इति दिनचतुष्टयमुत्थितमर्चितं समाभिपूज्य नृपोऽहनि पञ्चमे । प्रकृतिभिः सह लक्ष्म विसर्जयेद्बलभिदः स्वबलाभिविवृद्धये ॥६७॥ Sloka 67.—After worshipping the erected Banner of Indra for four days, the King should cause it to be re- moved on the 5th day in the presence of his ministers for the prosperity of his army. उपरिचरवसुप्रवर्तितं नृपतिभिरप्यनुमन्ततं कृतम् । विधिमिममनुमन्य पार्थिवो न रिपुकृतं भयमाप्नुयादिति ॥६८। Sloka 68.—If a king observes this vow established by Uparichandra Vasu and followed by other kings, without any break, he will not have any trouble from his enemies. Thus ends the 43rd Adhyaya on ' The Glory of Indra's Banner." ——— नीराजनविधिः ॥४४॥ Lustration Ceremony. भगवति जलधरपक्ष्मक्षपाकरार्केक्षणे कमलनाभे । उन्मीलयति तुरङ्गमकरिनरनीराजनं कुर्यात् ॥१॥ Sloka 1.—When Lord Narayana opens his eyes, viz., the Moon and the Sun with the eye-lashes, viz., clouds (i.*e.., when he wakes up from his Yogic sleep in autumn), lustration should be performed for horses, elephants and men (warriors). . Lustration of arms is a military and religious ceremony held by kings on the 19th of Aswayuja before taking the field. God Vishnu rises from sleep on the 11th lunar day of the bright half of Kartika.

334 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIV. Sl. 2-6. द्वादश्यामष्टम्यां कार्त्तिकशुक्लस्य पञ्चदश्यां वा । आश्वयुजे वा कुर्यान्नीराजनसञ्ज्ञितां शान्तिम् ॥२॥ Sloka 2.—The expiatory ceremony called lustration should be performed on the 8th, the 12th, or the 15th day of the bright half of Kartika or Aswayuja. नगरोत्तरपूर्वदिशि प्रशस्तभूमौ प्रशस्तदारुमयम् । षोडशहस्तोच्छ्रायं दशविपुलं तोरणं कार्यम् ॥३॥ Sloka 3.—To the north-east of the town on an auspicious spot, there should be erected a triumphal arch of excellent timber, sixteen cubits in height and ten in extent. सर्जोदुम्बरशाखाककुभमयं शान्तिमद्म कुशबहुलम् । वंशविनिर्मितमत्स्यध्वजचक्रालङ्कृतद्वारम् ॥४॥ Sloka 4.—It is also necessary to have a holy house (where the expiatory ceremony will take place), made of the branches of Sarja (Sala), Udumbara—Indian Fig tree—or the Kakubha tree fully strewn with Darbha grass and equipped with a door adorned with fishes, flags and discuses made of bamboo. प्रतिसरया तुरगाणां भल्लातकशालिकुष्ठसिद्धार्थान् । कण्ठेषु निबध्नीयात्पुष्ट्यर्थं शान्तिगृहगाणाम् ॥५॥ Sloka 5.—With a string dipped in saffron paste, Bhallataka nuts, rice, costus and white mustard seeds should be tied to the necks of the horses brought into the holy house for the sake of their prosperity. तथा च काश्यपः शालिजातकसिद्धार्थान् कुष्ठं भल्लातकं तथा । अश्वेषु कण्ठे बध्नीयात् सप्ताहं शान्तिमाचरेत् ॥ रविवरुणविश्वदेवप्रजेशपुरुहूतवैष्णवैर्मन्त्रैः । सप्ताहं शान्तिगृहे कुर्याच्छान्तिं तुरङ्गाणाम् ॥६॥

Adh. XLIV. Sl. 7-9] चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः 335 Sloka 6.—With the hymns addressed to the Sun God, Varuna, Visvedevas, Brahman, Indra and Vishnu, an expiatory ceremony should be gone through for the horses for a week in the Holy House. तथा च काश्यपः पौष्टिकैर्विविधैर्मन्त्रैः पुरोधा ज्वलनं हुतेत् । हुताग्ने भोजयेद्विप्रान् दक्षिणां विपुलां ददेत् ॥ अभ्यर्चिता न परुषं वक्तव्या नापि ताडनीयास्ते । पुण्याहशङ्खतूर्यध्वनिगीतरवैर्विमुक्तभयाः ॥७॥ Sloka 7.—The horses that are worshipped thus ought not to be spoken to harshly or beaten. Their fears must be dispelled through the sounds of Punyaha hymns, conchs, musical instruments and songs. प्राप्तेऽष्टमेऽह्नि कुर्यादुदङ्मुखं तोरणस्य दक्षिणतः । कुशचीरावृतमाश्रममग्निं पुरतोऽस्य वेद्यां च ॥८॥ Sloka 8.—When the 8th day has dawned, a her- mitage strewn with holy grass and tree barks should be constructed to the south of the arch and facing the north. In front of this hermitage, fire should be made on a sacrificial altar. The commentator quotes here authorities for the construction of altars. For a sacrificial altar, the dimensions required are 64 cubits, for the marriage of the four classes in their order, 9 cubits, that diminished by an eighth and so on. तथा च काश्यपः अष्टमेऽह्नि पुरस्कृत्य राजा पौरजनैर्वृतः । गच्छेच्छान्तिगृहं हृष्टः शङ्खतूर्यरवैः सह ॥ चन्दनकुष्ठसमङ्गाहरितालमनःशिलाप्रियङ्गुवचाः । दन्त्यमृताञ्जनरजनीसुवर्णपुष्पाग्निमन्थाश्च ॥९॥

336 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIV. Sl. 10-14. श्वेतां सपूर्णकोशां कटम्भरात्रायमाणसहदेवीः । नागकुसुमं स्वगुप्तां शतावरीं सोमराजीं च ॥१०॥ कलशेष्वेतान् कृत्वा सम्भारानुपहरेद्वलिं सम्यक् । भक्ष्यैर्नानाकारैर्मधुपायसयावकप्रचुरैः ॥११॥ Slokas 9-11.—Sandalwood, costus, madder, orpi- ment, red arsenic, Priyangu, Vacha, Danti, Amrita creep- er, Saubhanjana, turmeric, Suvarna pushpa, Agni-mantha (Premna Spinosa), Girikarnika, Purnakosa, Katambara, Trayamana, Sahadevi, Nagapushpa, Kapikacchu, Sata- vari and Somarajee—these sacrificial materials are put into full pots and then the collection is to be offered in due form to the fire along with edibles of various kinds, mostly consisting of honey, Payasa and barley prepa- rations. खदिरपलाशोदुम्बरकाश्मर्य्यश्वत्थनिर्मिताः समिधः । स्रुक्कनकाद्रजताद्वा कर्तव्या भूतिकामेन ॥१२॥ Sloka 12.—The sacrificial twigs required are of Khadira, Palasa, Indian fig tree, Kasmari and Aswattha. One who wishes for prosperity similarly should make the sacrificial ladle of gold or silver. पूर्वाभिमुखः श्रीमान् वैयाघ्रे चर्मणि स्थितो राजा । तिष्ठेदनलसमीपे तुरगभिषग्दैववित्तसहितः ॥१३॥ Sloka 13.—The King who is in the height of glory and accompanied by a veterinary surgeon and an astro- loger, should take his seat on a tiger-skin facing the East in front of the fire. यात्रायां यदभिहितं ग्रहयज्ञविधौ महेन्द्रकेतौ च । वेदीपुरोहितानललक्षणमस्मिंस्तदवधार्यम् ॥१४॥

Adh. XLIV. Sl. 15-16.] चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः 337 Sloka 14.—The symptoms of the altar, priest and fire given in my work Yatra in connection with sacrifices to the planets and Indra's Banner should be noted care- fully here too. तथा च यात्रायां ग्रहयज्ञे - ग्रहयज्ञमतो वक्ष्ये तत्र निमित्तानि लक्षयेद्धेताम् । भङ्गो मानोनायां दिग्भ्रष्टायामसिद्धिंश्च ॥ नगरपुरोहितदेवीसेनापतिपार्थिवक्षयं कुरुते । प्राग्दक्षिणापरोत्तरमध्यमभागेषु या विकला ॥ तथा च पुरोहितस्य । कम्पोच्छ्वासविजृम्भणप्रचलनस्वेदाश्रुपाताक्षुधो- द्वैराश्यं च पुरोधसः स्मृतिविपञ्चानिष्टमन्यच्छुभम् । आज्यं केशपिपीलिकामलयुतं सत्त्वावलीढं च यत्- तन्नेष्टं शुभमन्यथोपकरणं द्रव्याण्यनूनानि च ॥ तथा चानलक्षणम् । See pp. 323-324, supra. तथा महेन्द्रकेताविहैवोक्तम्- स्वाहावसानसमये स्वयमुज्ज्वलार्चिरिति ॥ लक्षणयुक्तं तुरगं द्विरदवरं चैव दीक्षितं स्नातम् । अहतसिताम्बरगन्धस्रग्धूपाभ्यर्चितं कृत्वा ॥१५॥ आश्रमतोरणमूलं समुप नयेत्सान्त्वयञ्छनैर्वाचा । वादित्रशङ्खपुण्याहनिःस्वनापूरितदिगन्तम् ॥१६॥ Slokas 15-16.—A horse with good features and an excellent elephant, after being consecrated, bathed and honoured with new white cloths, perfumes, garlands and incense, should be brought slowly with coaxing words under the arch of the hermitage, with the quarters re- sounding with the noice of musical instruments, conchs and Punyaha hymns. For the features of horses and elephants, see LXVI and LXVII respectively infra. बृ. सं. 43

338 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIV. Sl. 17-21. यद्यानींतस्तिष्ठेद्विक्षिणचरणं हयः समुत्क्षिप्य । स जयति तदा नरेन्द्रः शत्रूनचिराद्विना यत्नात् ॥१७॥ त्रस्यन्नेष्टो राज्ञः परिशेषं चेष्टितं द्विपहयानाम् । यात्रायां व्याख्यातं तदिह विचिन्त्यं यथायुक्ति ॥१८॥ Slokas 17-18.—If the horse or elephant brought into the Holy House should stand with its right leg uplifted, then the King would soon vanquish his foes without difficulty ; if it stands frightened, it augurs ill to the King. The activities of elephants and horses betoken- ing good and bad results, which have been dealt with at length in the Yatra, should be applied to lustration also according to the circumstances. . Vide XCIII-5. 13. 14; XCIV-11, 12 and 13, supra. पिण्डमभिमन्त्र्य दद्यात्पुरोहितो वाजिने स यदि जिघ्रेत् । अश्नीयाद्वा जयकृद्विपरीतोऽतोऽन्यथाभिहितः ॥१९॥ Sloka 19.—The priest should give the horse a rice ball duly sanctified with holy bymns ; if it should smell or eat it, the King would come out victorious ; and in the contrary circumstance, it would lead to the King's defeat. कलशोदकेषु शाखाम।प्लाव्यौदुम्बरीं स्पृशेत्तुरगान् । शान्तिकपौष्टिकमन्त्रैरेवं सेनां सनृपनागाम् ॥२०॥ Sloka 20.—The priest should dip a branch of the Indian Fig tree in the holy waters of the pots and touch therewith the horses along with hymns expiatory and propitiatory. The same thing should be done for the army, the King and the elephants. शान्तिं राष्ट्रविवृद्ध्यै कृत्वा भूयोऽभिचारकैर्मन्त्रैः । मृण्मयमरिं विभिन्द्याच्छूलेनोरःस्थले विप्रः ॥२१॥