गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
५४२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४ भावार्थः-जो मनुष्य नीति निपुण होकर उपद्रवी शत्रुओं को निकाल देते हैं, वे ही अपनी और प्रजा की रक्षा कर सकते हैं ॥ १४ ॥ विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६ । ३४, ३५, ३६ से मिलाओ ॥ विशेषः २ - प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । १-आदित्या और आङ्गिरसी ऋचायें-आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो दक्षिणामनयन् । तां ह जरितः प्रत्यायंस्तामु ह जरितः प्रत्यायन्-अथ० २० । १३५ । ६ ॥ ( आदित्याः ) अखण्ड ब्रह्मचारियों ने ( ह ) ही, (जरितः) हे स्तुति करने वाले ! ( अङ्गिरोभ्यः) विज्ञानी पुरुषों के लिये ( दक्षिणाम् ) दक्षिणा [ दान वा प्रतिष्ठा ] को (अनयन्) प्राप्त कराया है। (ताम् ) उस [ दक्षिणा ] को ( ह ) ही, ( जरितः) हे स्तुति करने वाले ! (प्रति आयन्) उन्होंने प्रत्यक्ष पाया है, ( ताम् ) उस [ दक्षिणा ] को (उ) निश्चय करके (ह) ही, (जरितः) हे स्तुति करने वाले ! ( प्रति आयन् ) उन्होंने प्रत्यक्ष पाया है ॥ २-तां ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णंस्तामु ह जरितनंः प्रत्यगृह्णः । अहानेतरसं न वि चेतनानि यज्ञानेतरसं न पुरोगवामः-अथ० २० । १३५ । ७ ॥ ( ताम् ) उस [ दक्षिणा ] को ( ह ) ही, ( जरितः ) हे स्तुति करने वाले ! ( नः ) हमारे लिये ( प्रति अगृह्णन् ) उन्होंने [ विज्ञानियों ने-मन्त्र ६ ] प्रत्यक्ष पाया है, ( ताम् ) उसको ( उ ) निश्चय करके ( ह ) ही ( जरितः) हे स्तुति करने वाले ! ( नः) हमारे लिये ( प्रति अगृह्णः ) तूने प्रत्यक्ष पाया है। ( न ) अभी (अहानेतरसम् ) व्यक्ति में बल रखने वाले व्यवहार को, ( वि ) विविध ( चेतनानि ) चेतनाओं को, और ( न ) अभी ( यज्ञानेतरसम् ) यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान] में बल रखने वाले व्यव- हार को ( पुरोगवामः) हम आगे होकर पावें ॥ ३-उत श्वेत आशुप्तवा उतो पदाभिर्यविष्ठः । उतेमाशु मानं पिपर्ति- अथ० २० । १३५ । ८ ॥ ( आशुप्तवाः) हे शीघ्रगामी पुरुषो ! ( श्वेतः ) श्वेत वर्ण वाला [ सूर्य ] (उत) भी ( यविष्ठः ) अत्यन्त बलवान् होकर ( पदाभिः ) चलने योग्य गतियों से ( उतो ) निश्चय करके ( उत ) अवश्य ( ईम् ) प्राप्ति योग्य (मानम्) परिमाण को ( आशु ) शीघ्र (पिपर्ति ) पूरा करता है ॥ ४-आदित्या रुद्रा वसवस्त्वेऽनु त इदं राधः प्रति गृभ्णीह्याङ्गिरः । इदं राधो विभु प्रभु इदं राधो बृहत् पृथु-अथ० २० । १३५ । ९ ॥ [ हे शूर सेना- पति ! ] ( ते ) वे (आदित्याः) अखण्ड ब्रह्मचारी [ अथवा १२ महीने ], (रुद्राः ज्ञान दाता [ अथवा ११ रुद्र, १० प्राण और आत्मा ] और ( वसवः ) श्रेष्ठ विद्वान् लोग [ अथवा पृथिवी आदि ८ वसु [ (त्वे अनु ) तेरे पीछे पीछे हैं, ( अङ्गिरः ) हे विज्ञानी पुरुष ! ( इदम् ) इस (राधः ) धन को ! प्रति ) प्रत्यक्ष रूप से (गृभ्णीहि ) तू ग्रहण कर । ( इदम् ) यह ( राधः ) धन ( विभु ) व्यापक और ( प्रभु ) बल युक्त है, ( इदम् ) यह ( राधः ) धन ( बृहत् ) बहुत और ( पृथु ) विस्तीर्ण है ॥
कण्डिका १५ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ क० १५ ॥ ५४३ ५—देवा ददत्वासुरं तद्व वो अस्तु सुचेतनम् । युष्माँ अस्तु दिवेदिवे प्रत्येव गृभायत—अथ० २० । १३५ । १० ॥ [ हे मनुष्यो ! ] ( देवाः ) विद्वान् लोग ( आसुरम् ) बुद्धिमत्ता ( ददतु ) देवें, ( तत् ) वह ( वः ) तुम्हारे लिये ( सुचेतनम् ) सुन्दर ज्ञान ( अस्तु ) होवे । ( युष्मान् ) तुमको वह ( दिवेदिवे ) दिन दिन ( अस्तु ) होवे, [ उसको ] ( प्रति ) प्रत्यक्ष रूप से ( एव ) ही ( गृभायत ) तुम ग्रहण करो ॥ ६—भूतेच्छन्द मन्त्र—त्वमिन्द्र शर्म रिणा हव्यं पारावतेभ्यः । विप्राय स्तु- वते वसुवनिं दुरश्रवसे वह—अथ० २० । १३५ । ११, मन्त्र १२; १३ वेद में देखो ॥ ( इन्द्र ) हे इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( त्वम् ) तू ने ( शर्म ) शरण और 'हव्यम्) हव्य [ विद्वानों के योग्य अन्न ] ( पारावतेभ्यः ) पार और अवार देश वाले लोगों के लिये (रिणाः ) पहुँचाया है। ( स्तुवते ) स्तुति करने वाले ( विप्राय ) बुद्धिमान् के लिये ( वसुवनिम्) धनों का सेवन (दुरश्रवसे ) दुष्ट अपयश मिटाने को (वह ) प्राप्त करा ॥ कण्डिका १५ ॥ अथाहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इत्याह, न स्याद्वा इदं सर्वं प्रजा- तमाह, न स्याद्वा एतदधिप्रजायतेऽस्यैव सर्वस्याप्त्यै प्रजात्यै । ता वै षट् शंसेत्; षड् वा ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः प्रजापतिराह, न स्यात् तादृशं शंसेदिति । शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराड्, वैराजो यज्ञः, तद्गर्भा उप- जीवन्ति । श्रीर्वै विराड्, यशोऽन्नाद्यं, श्रियमेव तद्विराजं यशस्यन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति । प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनु प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तिस्रः शंसेदिति वात्स्यः । त्रिवृद्वै रेतः सिक्तं सम्भवत्याण्डमल्पं जरायुस्त्रिवृत् प्रत्ययं, माता पिता यज्जायते, तत् तृतीयम्, अभूतोद्यमेवैतत्, यच्चतुर्थी शंसेत् । सर्वा एव षोडश शंसेदिति हैके । कामात्तौ वै रेतः सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय । प्रजावान् प्रजनयिष्णुर्भवति, प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ कुन्ताप सूक्तों में आहनस्या ऋचाओं का प्रयोग ॥ ( अथ आहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इति आह ) फिर आहनस्यायें [ संयोग सूचक ऋचायें ] वह बोलता है—यदस्या अंहुभेद्या-अथ० २० । १३६ । १--१६, यह सूक्त बोलता है । ( आह इदं सर्वं प्रजातं वै न स्यात्, न स्यात् एतत् वै अधि- प्रजायते, अस्य सर्वस्य एव आप्त्यै प्रजात्यै ) वह कहता है--यदि यह सब प्रकट किया गया न होवे, यह भी न होवे कि यह [ जगत् ] प्रकट होवे, इस सब [ जगत् ] की प्राप्ति और उत्पत्ति के लिये [ यह कर्म है ] । ( ताः वै षट् शंसेत् ) उन छह ही [ ऋचाओं ] को बोले । ( षट् वै ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः ) छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुयें १५- (आहनस्याः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४ । १८६) आ+हन हिंसागत्योः- असुन्, आहनस्-यत्, टाप् । आहनसः आहननस्य संयोगस्य सम्बन्धिन्य. ऋचः ( अंहुभेद्या ) भृमृशीङ्० ( उ० १ । १७ ) अम. रोगे पीडने च-उ प्रत्ययः हुक् च ।
५४४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १५ पितर [पालनेवाले] हैं, पितर प्रजापति [प्रजापालक] हैं। (प्रजापतिः आह, न स्यात्, तादृशं शंसेत् इति) प्रजापति कहता है-अब ऐसा होवे, वैसा बोले [सृष्टि उत्पादन मन्त्र बोले]। (शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराट्, वैराजः यज्ञः, गर्भाः तम् उपजीवन्ति) शाम्भव्य ऋषि का वचन है-[दस ऋचायें बोले] दस अक्षर वाला विराट् छन्द है, विराट् [विविध ऐश्वर्य] वाला यज्ञ है, गर्भ उस [यज्ञ] के आश्रय जीते हैं। (श्रीः वै विराट्, यशः, अन्नाद्यं, तत् श्रियम् एव विराजं यशसि अन्नाद्ये प्रतिष्ठा- पयति) श्री [सम्पत्ति] ही विराट्, यश और खाने योग्य अन्न है, तब श्री [अर्थात्] विराट् को यश में और खाने योग्य अन्न में वह स्थापित करता है। (प्रतिष्ठन्तीः अनु इदं सर्वं प्रतितिष्ठति) ठहरी हुई [प्रजाओं] के साथ साथ यह सब प्रतिष्ठा पाता है। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं वेद) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा [ठहराव] पाता है, जो ऐसा विद्वान् है। (तिस्रः शंसेत् इति वात्स्यः) तीन [ऋचायें] बोले, यह वात्स्य [कहता है]। (त्रिवृत् वै रेतः सिक्तं सम्भवति-आण्डम् अल्प जरायुः त्रिवृत् प्रत्ययम्) तीन विधि से वर्तमान ही सींचा हुआ वीर्य समर्थ होता है- आण्ड [अण्डज पक्षी आदि], अल्प [सूक्ष्म, अङ्कुर वृक्ष आदि] और जरायु [जरायुज मनुष्य आदि] यह तीन विधि से वर्तमान प्रतीति है। (माता पिता यत् जायते, तत् तृतीयम्) माता और पिता [दो] और जो उत्पन्न होता हैं वह तीसरा है [यह भी त्रिवृत् है]। (अभूतोद्यम् एव एतत्, यत् चतुर्थीं शंसेत्) भविष्य कर्म का कथन ही यह है जो चौथी [ऋचा] को बोले। (सर्वाः एव षोडश शंसेद् इति ह एके) सब ही सोलह [ऋचाओं] को बोले-यह कोई कोई [कहते हैं]। (कामार्तः वै रेतः सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजानां प्रजननाय प्रजायन्ते) काम से पीड़ित पुरुष ही वीर्य सींचता है, वीर्य से सींची हुई प्रजायें प्रजाओं के उत्पन्न करने के लिये उत्पन्न होती हैं। (प्रजनयिष्णुः प्रजावान् भवति, प्रजात्यै प्रजया पशुभिः प्रजायते, यः एवं वेद) उत्पन्न करने वाला पुरुष प्रजाओं वाला होता है, प्रजा की उत्पत्ति के लिये प्रजा से और पशुओं से वह बढ़ता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ १५ ॥ अंहुरः = अंहस्वान्-निरु० ६ । २७ । अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः (उ० ३ । १५८) भिदिर् विदारणे-ईप्रत्ययः। अंहुना तापेन भेदनीया विदारणीया या सा अंहुभेदी तरणः प्रजायाः (न) निषेधे। सम्प्रति (त्रिवृत्) त्रिविधवर्तमानम् (सम्भवति) समर्थं भवति (आण्डम्) अमन्ताड्डः (उ० १ । ११४) अम संयोगे-डः, अण्। पक्ष्यादिप्रादुर्भावकोषजम्। अण्डजम् (अल्पम्) पानीविषिभ्यः पः (उ० ३ । २३) अल वारणपर्याप्तिभूषासु-पः। सूक्ष्मम्। अङ्कुरजम् (जरायुः) किंजरयोः श्चिणः (उ० १ । ४) जरा + इण् गतौ-उण्। गर्भाशयः। गर्भजम् (प्रत्ययम्) प्रतीतिः (अभूतोद्यम्) वद कथने-क्यप्। अभूतस्य अनतीतस्य अनागतस्य भविष्यकर्मणः कथनम् (प्रजनयिष्णुः) गेश्छन्दसि (पा० ३ । २ । १३७) प्रजनयतेः-इष्णुच्। प्रजनयिता ॥
कण्डिका १६ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ ५४५ भावार्थः-जो मनुष्य वेदों के तत्त्व सार को समझ कर संसार में काम करते हैं, वे धन धान्य, प्रजा और पशुओं से समृद्ध होते हैं ॥१५॥ विशेष: १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६ । ३६ से मिलाओ ॥ विशेषः ९-सोलह मन्त्रों में से प्रतीक वाला एक अर्थ सहित दिया जाता है, शेष वेद में देखो ॥ यदस्या अंहुभेद्याः कृधु स्थूलमुपातसत् । मुष्काविदस्या एजतो गोशफे शकुलाविव--अथ० २० । १३६ । १-१६, तथा मन्त्र १, यजुर्वेद २३ । २८ ॥ ( यत् ) जब ( अस्याः ) इस ( अंहुभेद्याः ) पाप से नाश होने वाली [ प्रजा ] के ( कृधु ) छोटे और ( स्थूलम् ) बड़े [ पाप ] को ( उपाऽतसत् ) वह [ राजा ] नाश करता है । ( अस्याः ) इस [ प्रजा ] के ( मुष्कौ इत् ) दोनों ही चोर [ स्त्री और पुरुष चोर अथवा रात्रि और दिन के चोर ] ( गोशफे ) गौ के खुर के गढ़े में ( शकुलो इव ) दो मछलियों के समान ( एजतः ) कांपते हैं [ डरते हैं ] ॥ कण्डिका १६ ॥ अथ दाधिक्रीं शंसति, दधिक्राव्णो अकारिषमिति । तत उत्तराः पावमानीः शंसति, सुतासो मधुमत्तमा इति । अन्नं वै दधिक्राः, पवित्रं पावमान्यः, तदु हैके पावमानीभिरेव पूर्वं शंस्त्वा तत उत्तरा दाधिक्रीं शंसति । इयं वागन्नाद्या, यः पवत इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात्, उपनश्यति ह वागशनायती । स दाधिक्रीमेव पूर्वं शस्त्वा तत उत्तराः पावमानीः शंसति । तद्यद्दाधिक्रीं शंसति, इयं वागाहनस्यां वाचमवादीत्, तद्देवपवित्रेणैव वाचं पुनीते । सा वा अनुष्टुब् भवति । वाग्वा अनुष्टुप्, तत् स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते । तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव । अथ पावमानीः शंसति, पवित्रं वै पावमान्यः, इयं वागाहनस्यां वाचमवादीत्, तत्पावमानीभिरेव वाचं पुनीते । ताः सर्वा अनुष्टुभो भवन्ति, वाग्वा अनुष्टुप्, तत्स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते । ता अर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव, अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदिति । एतं तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति । अथ हैतदुत्सृष्टं, तत् यदेतं, तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यमन्त्यं तृचमैन्द्राजागतं शंसति, सवनधारणमिदं गुल्मह इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । त्रिष्टुबायतना वा इयं वाक् एषां होत्रकाणां, यदैन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने । तद्यदेतं तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यमन्त्यं तृचमैन्द्राजागतं शंसति, स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति, स्वयोर्देवतयोः कामं नित्यमेव परिदध्यात्, कामं तृचस्योत्तमया । तदाहुः, संशंसेत्, षष्ठेऽहनि न संशंसेत्, कथमन्वेष्वहःसु संशंसति कथमत्र न संशंसतीति । अथो खल्वाहुः, नैव संशंसेत् स्वर्गो वै लोकः, षष्ठमहरसमा ये वै स्वर्गो लोकः कश्चिदृद्वे स्वर्गे लोके शमयतीति । तस्मान्न संशंसति यदेव न संशंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्देवेनाः संशंसति, यन्नाभानेदिष्ठो वालखिल्यो वृषाकपिरैवयामहरुत् । एतानि वा अत्रोक्थानि भवन्ति । तस्मान्न संशंसति । ऐन्द्रो वृषाकपिः सर्वाणि छन्दांस्यैतशः प्रलाप उपाप्तो यदैन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने, तद्यदेतं तृचमैन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति, ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिधानीया ३५
ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥
५४६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ ॥ विशो अदेवीर्भ्याचरन्तीरिति अपरजना ह वै विशो अदेवीः, न हास्यापरजनं भयं भवति, शान्ताः प्रजाः क्लृप्ताः सहन्ते, यत्रैवंविदं शंसति यत्रैवंविदं शंसतीति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥ कण्डिका १६ ॥ कुन्ताप सूक्तों में दाधिक्री, पवमानी और ऐन्द्रा- बार्हस्पत्य ऋचाओं का प्रयोग, षडह यज्ञ की समाप्ति ॥ ( अथ दाधिक्रीं शंसति, दधिक्राव्णो अकारिषम् इति ) फिर दाधिक्री [ दधिक्रा शब्द वाली ऋचा ] को वह बोलता है—दधिक्राव्णो अकारिषम् ⋯ अथ० २० । १३७ । ३, यह मन्त्र है । (ततः उत्तराः पावमानीः शंसति, सुतासो मधुमत्तमाः इति ) फिर पीछे वाली पावमानी [ शुद्ध करने वाली ऋचायें ] वह बोलता है—सुतासो मधुमत्तमाः ⋯⋯ अथ० २० । १३७ । ४–६, यह ऋचायें हैं । ( अन्नं वै दधिक्राः, पवित्रं पावमान्यः ) अन्न ही दधिक्रा [ धारण करने वाला और ले चलने वाला ] है, और पवित्र [ शुद्ध आचरण ] पावमानी [ शुद्ध करने वाली क्रियायें ] हैं । ( तत् उ ह एके पावमानीभिः [ = पावमानीः ] एव पूर्वं शस्त्वा ततः उत्तरा [ = उत्तरां ] दाधिक्रीं शंसति ) फिर ही कोई कोई [ कहते हैं ]—पावमानी ऋचाओं को पहिले बोलकर उससे पीछे दाधिक्री बोलता है । ( इयं वाक् अन्नाद्या, यः पवते--इति वदन्तः तत् उ तथा न कुर्यात् अशनायती ह वाक् उपनश्यति ) यह वाक् अन्नाद्या [ अन्न खाने वाली है, यः पवते—यह [ ब्राह्मण वचन ] वे बोलते हैं, इसलिये वह वैसा न करे [ पावमानियों को पहिले न बोले ], भूखी वाणी नष्ट हो जाती है । ( सः दाधि- क्रीम् एव पूर्वं शस्त्वा ततः उत्तराः पावमानीः शंसति ) वह दाधिक्री ही ऋचा पहिले बोलकर फिर पीछे वाली पावमानियों को बोलता है । ( तत् यत् दाधिक्रीं शंसति इयं वाक् आहनस्यां वाचम् अवादीत्, तत् देवपवित्रेण एव वाचं पुनीते ) फिर वह जो दाधिक्री ऋचा बोलता है यह वाणी आहनस्या वाणी [ संयोग वाली ऋचा—कण्डिका १५ ] १६:—( दाधिक्रीम् ) दधि + क्रमु पादविक्षेपे—विट्, अनुनासिकस्य आकारः, दधिक्रा—अण्, ङीप् । दधिक्री एव दधिक्रावा । दधिक्राशब्दयुक्ता- मृचम् ( दधिक्राव्णः ) डुधाञ् धारणपोषणयोः—किः, दधि + क्रमु पादविक्षेपे वनिप् । दधिक्रावा अश्वनाम—निघ० १ । १४ । दधत् क्रामतीति—निरु० २ । २७ । धारणशीलस्य क्रमणशीलस्य च (अकारिषम् ) अहं कर्म कृतवानस्मि ( उत्तराः ) अनन्तराः ( पावमानीः ) पवित्रव्यवहारसूचिका ऋचः ( सुतासः ) निष्पादिताः ( मधुमत्ताः ) मधुना ज्ञानेन अतिशयेन युक्ताः ( अशनायती ) अशन—क्यच्, शतृ, ङीप् । बुभुक्षिता ( आहनस्याम् ) आहननस्य संयोगस्य सूचिकामृचम् ( अवादीत् ) वदति ( पुनीते ) शोधयति ( पवित्रेण ) शुद्धव्यव-
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ ५४७ को बोलती है, तब विद्वानों की पवित्रता से ही वाणी को शुद्ध करता है । ( सा वै अनुष्टुप् भवति ) वह ही अनुष्टुप् छन्द है । ( वाक् वै अनुष्टुप्, तत् स्वेन एव छन्दसा वाचं पुनीते ) वाणी ही अनुष्टुप् है [ निघ० १ । ११ ], तब वह अपने ही छन्द से वाणी को शुद्ध करता है । ( ताम् अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उस [ दाधिक्री ] को आधी आधी ऋचा से प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥ ( अथ पावमानीः शंसति ) फिर पावमानी ऋचायें वह बोलता है । ( पवित्रं वै पावमान्यः, इयं वाक् आहनस्यां वाचम् अवादीत्, तत् पावमानीभिः एव वाचं पुनीते ) पवित्र आचरण ही पावमानी ऋचायें [ शुद्ध व्यवहार क्रियायें ] हैं, यह वाणी आहनस्या वाणी को बोलती है । तब पावमानी ऋचाओं से ही वाणीको वह शुद्ध करता है । ( ताः सर्वाः अनुष्टुभः भवन्ति, वाक् वै अनुष्टुप् तत् स्वेन एव छन्दसा वाचं पुनीते ) वे सब अनुष्टुप् छन्द हैं, वाणी ही अनुष्टुप् है, तब वह अपने ही छन्द से वाणी को शुद्ध करता है । ( ताः अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उनको आधी आधी ऋचा करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥ ( अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत् इति, एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति ) अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत् इति......अथ० २० । १३७ । ७-६, इस तृच इन्द्र और बृहस्पति देवता वाले सूक्त को वह बोलता है । ( अथ ह एतत् उत्सृष्टं, तत् यत् एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अन्त्यं तृचम् ऐन्द्राजागतं शंसति इदं सवनधारणं, गुल्महः इति वदन्तः, तत् उ तथा न कुर्यात् ) फिर यह सूक्त छोड़ा हुआ है, इसलिये जो वह इस इन्द्र और बृहस्पति देवता वाले तृच को और पिछले इन्द्र देवता वाले जगती [ वा त्रिष्टुप् ] छन्द के तृच को वह बोलता है, यह [तीनों] सवनों का धारण करना है, गुल्महः [ शत्रु सेना का नाश करने वाला इन्द्र है ] यह वह बोलते हैं, इसलिये ही वह वैसा न करे [ इन तृचों को न बोले ] । ( त्रिष्टुब्धायतना वै एषां होत्रकाणाम् इयं वाक्, यत् ऐन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने ) त्रिष्टुप् छन्द वाली ही इन सहायक होताओं की यह वाणी है, इन्द्र और बृहस्पति देवता वाली तीसरे सवन में है। ( तत् यत् एतम् ऐन्द्रा- बार्हस्पत्यं तृचम् अन्त्यम् ऐन्द्राजागतं तृचं शंसति, तत् एनं स्वे एव आयतने प्रीणाति ) सो जो इस इन्द्र और बृहस्पति वाले तृच और पिछले इन्द्र देवता वाले जगती [ वा त्रिष्टुप् ] छन्द के तृच को बोलता है उससे इस [ इन्द्र ] को ही अपने स्थान पर वह प्रसन्न करता है । ( स्वयोः देवतयोः कामं नित्यम् एव परिदध्यात्, कामं तृचस्य हारेण ( अनुष्टुप् ) स्तोभति अर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । अनु + ष्टुभ् स्तम्भे स्तुतौ च--क्विप् । निरन्तरस्तुतिशीला । वाक्-निघ० १ । ११ । ( द्रप्सः ) वृतृवदिवचि० ( उ० ३ । ६२ ) दृप हर्षमोहनयोः, गर्वे च-सप्रत्ययः । गर्ववान् ( अंशुमतीम् ) मृगव्यादयश्च ( उ० १ । ३७ ) अंश विभाजने-कुः । विभागवतीं सीमायुक्तां नदीम् ( अव अतिष्ठत् ) अवस्थितवान् ( उत्सृष्टम् ) त्यक्तम् ( गुल्महः )
५४८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ उत्तमाया ) अपने ही दोनों देवताओं के [ तृच से ] चाहे नित्य ही पूरा करे, चाहे तृच की सबसे पिछली ऋचा से [ पूरा करे ] ॥ ( तद् आहुः, षष्ठे अहनि संशंसेत्, न संशंसेत् ) फिर लोग कहते हैं— छठे दिन में [ शिल्पसूक्तों को ] मिलाकर बोले, [ अथवा ] न मिलाकर बोले । ( कथम् अन्येषु अहःसु संशंसति कथम् अत्र न संशंसति इति ) कैसे दूसरे दिनों में वह मिला- कर बोलता है और कैसे यहाँ [ छठे दिन में ] वह नहीं मिलाकर बोलता । ( अथो खलु आहुः न एवं संशंसेत् ) [ उत्तर ] तब वे कहते हैं—वह मिलाकर न बोले । ( स्वर्गः वै लोकः षष्ठम् अहः, असमाः ये [ = असमः यः ] वै स्वर्गः लोकः, कश्चित् वै स्वर्गे लोके शमयति इति ) स्वर्ग ही लोक छठा दिन है, वह असम [ सबके लिये असमान अर्थात् न मिलने योग्य ] है जो स्वर्ग लोक है, कोई ही [ पुण्यात्मा ] स्वर्ग लोक में शान्ति पाता है । ( तस्मात् न संशंसति ) इसलिये वह मिलाकर नहीं बोलता । ( यत् एव न सशंसति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो वह मिलाकर नहीं बोलता, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव एनाः संशंसति, यत् नाभानेदिष्ठः बाल- खिल्यः वृषाकपिः एवयामरुत्, एतानि वै अत्र उक्थानि भवन्ति, तस्मात् न संशं- सति ) जो ही वह इन [ ऋचाओं ] को मिलाकर बोलता है, जो नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामंरुत् [ कण्डिका ८ ] हैं, यह ही यहाँ [ छठे दिन वाले यज्ञ में ] उक्थ [ प्रधान स्तोत्र ] हो जाते हैं, इसलिये [ इनको ] मिलाकर न बोले । ( ऐन्द्रः वृषाकपिः ऐतशः प्रलापः सर्वाणि छन्दांसि उपाप्तः यत् ऐन्द्राबार्हस्पत्या तृतीय- सवने ) इन्द्र देवता वाला वृषाकपि और ऐतश प्रलाप [ सूक्त ] सब छन्दों को प्राप्त हैं, जो इन्द्र और बृहस्पति देवता वाली [ स्तुति ] तीसरे सवन में है ( तत् यत् एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति, ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिधानीया, विशो अदेवीर्भया- चरन्तीः इति ) सो जो इस तृच इन्द्र और बृहस्पति देवता वाले सूक्त को वह बोलता है, वह इन्द्र बृहस्पति वाली परिधानीया [ समाप्ति सूचक "ऋचा ] है--विशो अदेवीर्भया- चरन्तीः......अथ० २० । १३७ । ६ पाद ३, ४ यह बोली जाती है । ( अपरजनाः ह वै अदेवीः विशः ) [ इस ऋचा में ] बैरी लोग ही कुव्यवहार वाली प्रजायें हैं । ( अस्य हि अपरजनं भयं न भवति, शान्ताः कॢप्ताः प्रजाः सहन्ते, यत्र एवंविदं शंसति यत्र एवंविदं शंसति इति ब्राह्मणम् ) उस [ पुरुष ] को बैरी से उत्पन्न भय नहीं होता है,
गुड वेष्टने रक्षणे च-मक्+हन हिंसागत्योः डः । शत्रुसेनानाशकः ( परिद- ध्यात् ) समापयेत् ( संशंसेत् ) ऐकाहिकानि सूक्तानि सम्भूय शंसेत् ( शमयति ) शान्तिं तृप्तिं प्राप्नोति ( उक्थानि ) प्रधानस्तोत्राणि ( परिधानीया ) समाप्ति- क्रिया ( विशः ) प्रजाः ( अदेवीः ) कुव्यवहारवतीः ( अभि ) सर्वतः ( आचरन्तीः) विचरन्तीः ( अपरजनम् ) शत्रुजनितम् ( कॢप्ताः ) समर्थाः ( एवंविदम् ) विद ज्ञाने--क्विप् सम्पदादिः । एवं ज्ञानम् ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १६ ५४६ [ उसकी] शान्ति युक्त समर्थ प्रजायें [वैरी को] हराती हैं, जहां ऐसे ज्ञान को वह बोलता है, जहां ऐसे ज्ञान को वह बोलता है--यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है [द्विरावृत्ति ग्रन्थ समाप्ति सूचक है] ॥ १६ ॥ भावार्थ:-जो चतुर मनुष्य समझ बूझ कर शुभ कामों को अन्त तक पहुँचाते हैं वे शत्रुओं को हटाकर प्रजा को सुखी करके यश पाते हैं ॥ १६ ॥ विशेष: १--इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६। ३६ और ६। २६ से मिलाओ ॥ विशेष: २-प्रतीक वाले एक एक मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं, शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ १, दाधिक्री ऋचा-(दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत् प्रण आयूंषि तारिषत्-अथ० २० । १३७ । ३) । (दधि- क्राव्णः) चढ़ा कर चलने वाले वा हींसने वाले, (जिष्णोः) जीतने वाले, (वाजिनः) वेग वाले (अश्वस्य) घोड़े के (अकारिषम्) कर्म को मैंने किया है। वह [कर्म] (नः) हमारे (मुखा) मुखों को (सुरभि) ऐश्वर्य युक्त (करत्) करे और (नः) हमारे (आयूंषि) जीवनों को (प्र तारिषत्) बढ़ावे ॥ २, पावमानी तृच-(सुतासो मधुमत्तमाः सोमा इन्द्राय मन्दिनः । पवित्र- वन्तो अक्षारन् देवान् गच्छन्तु वो मदाः-अथ० २० । १३७ । ४-६, ऋ० ६ । १०१ । ४-६, साम० उ० २ । २ । तृच १५) । (सुतासः) निचोड़े हुये, (मधुमत्तमाः) अत्यन्त ज्ञान करने वाले, (मन्दिनः) आनन्द देने वाले, (पवित्रवन्तः) शुद्ध व्यवहार वाले (सोमाः) सोम [तत्त्वरस] (इन्द्राय) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] के लिए (अक्षरन्) बहे हैं, (मदाः) वे आनन्द देने वाले [तत्त्व रस] (वः) तुम (देवान्) विद्वानों को (गच्छन्तु) पहुँचें ॥ ३, ऐन्द्राबार्हस्पत्य तृच-(अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदियानः कृष्णो दशभिः सहस्रैः । आवत् तमिन्द्रः शच्या धमन्तमप स्नेहितीर्नृमणा अधत्त- अथ० २० । १३७ । ७-६, ऋ० ८ । ९६ [ सायण भाष्य ८५ ] । १३-१५, साम० पू० ४ । ४ । १) । (द्रप्सः) घमंडी, (कृष्णः) कौवा [के समान निन्दित लुटेरा शत्रु] (दशभिः सहस्रैः) दस सहस्र [बड़ी सेना] के साथ (इयानः) चलता हुआ (अंशु- मतीम्) विभाग वाली [सीमा वाली नदी] पर (अव-अतिष्ठत्) ठहरा है।
५५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १६ (नृमणाः) नरों के समान मन वाले (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े प्रतापी शूर] ने (तम् धमन्तम्) उस हांफते हुये को (शच्या) बुद्धि से (आवत्) बचाया है और (स्नेहिताः) अपनी मारू सेनाओं को (अप अधत्त) हटा लिया है ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायक वाडा- धिष्ठित बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित 'क्षेमकरणदासत्रिवेदी' अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठको ग्रन्थश्च प्रयागनगरे भाद्रमासे कृष्णजन्माष्टमीं तिथौ १९८१ तमे [एकाशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥
[मुद्रितम्-मार्गशीर्षकृष्णा ८ संवत् १९८१ वि० ता० १६ नवम्बर सन् १९२४ ई० ॥]
क्षेमकरणदास त्रिवेदी । ५२ लूकरगंज, प्रयाग, जन्म, कार्तिक शुक्ला ७ संवत् १९०५ [इलाहाबाद] विक्रमीय [ता० ३ नवम्बर १८४८ ईस्वी] भाद्रकृष्ण ८ संवत् १९८१ वि० जन्मस्थान, ग्राम शाहपुर-मडराक, ता० २२ अगस्त १९२४ ई० ॥ जिला अलीगढ़ ॥ समाप्तम्
कण्डिका कण्डिका
ओं३म् गोपथब्राह्मण भाष्य में वेदमन्त्र, ब्राह्मण वचन आदि की वर्णानुक्रमणसूची ॥ भाग, भाग; मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ कण्डिका कण्डिका अ अभि तष्टेव दीधया उ ६, २ ४१६ अभि प्र वः सुरा उ ६, ७ ५१२ अथँ शुग्गुँशुष्टे उ २, ४ ३१३ अभूद् देवः सवि उ ४, ७ ४२५ अग्न आ याहि पू १, २६ ५३ अमेव नः सुहवा उ २, २२ ३५८ अग्निं होतारं मन्ये उ ६, १० ५२१ अमोऽहमस्मि सा त्वं उ ३, २० ४०४ अग्निं दूतं वृणीमहे पू २; २३ १२६ अयं त इध्म आत्मा उ १, ४ २७० अग्निं दूतं वृणीमहे उ ३, १२ ३८५ अयं ते योनिऋतं उ ४, ६ ४२६ अग्निमीडे पुरोहितम् पू १, २९ ५२ अयं नो नमसस्प उ ४, ६ ४२८ अग्निमीडे पुरोहितम् उ १, ४ २७० अयमु त्वा विचर्ष उ ३, १४ ३६१ अग्निर्विद्वान् यज्ञं पू १, १२ २५ अथर्वदधातुरप्रत्ययः पू १, २६ ४५ अग्निवासाः पृथि पू २, ६ ६७ अवर्डेहि सोमकामं उ २, २१ ३५४ अग्नीषोमावदधु उ २, ६ ३२७ अव द्रप्सो अंशु उ ६, १६ ५४७ अग्ने पत्नीरिहा उ २, २० ३५१ असि यमो अस्यादि पू २, २१ १२५ अच्छा म इन्द्रं उ ४, १६ ४४४ अस्तम्नाद् द्यामसुरो उ ४, १५ ४४६ अदितेऽनुमन्यस्व उ १, ४ २७१ अस्मा इदु प्र तवसे उ ५, १५ ४८५ अघा हीन्द्र गिर्वण उ ४, १७ ४४७ अस्मे प्र यन्धि मघ उ ४, ३ ४१९ अधिपतिरसि उ २, १४ ३३६ अस्य देवाः प्रदिशि उ ५, ८ ४७२ अनितिरसि उ २, १३ ३३५ अहन् वृत्रं वृत्रतरं उ ५, ६ ४६७ अनुख्यात्रे नमः उ २, १६ ३४८ आ अनुमतेऽनुमन्यस्व उ १, ४ २७१ आक्रमो ऽसि उ २, १४ ३४० अनुरोहोऽसि उ २, १४ ३३६ आग्निरगामि भारतो उ ४, १५ ४३६ अनुवृदसि उ २, १४ ३३६ आचार्यो ब्रह्मचारी पू २, ५ ८५ अन्तरिक्षे पथिभिः पू २, ६ ६७ आदित्या रुद्रा वसव उ ६, १४ ५४२ अप प्राच इन्द्र विश्वाँ उ ६, ८ ५१६ आदित्या ह जरितर उ ६, १४ ५४२ अपेन्द्र प्राचो मध उ ६, ४ ५२५ आ नो याहि सुता उ ३, १४ ३६१ अपेन्द्र प्राचो मध उ ६, १२ ६४७ आपतये त्वा परि उ २, ३ ३१० अभिजिदसि उ २, १३ ३३८ आ पूर्णो अस्य कलश उ २, २१ ३५५ अभि तष्टेव दीधया उ ६, १२ ४६३
आपोवत्सं जनयन्ती ( ५५२ ) उत्क्रमोऽसि भाग, भाग, मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ कण्डिका कण्डिका आपो वत्सं जनयन्ती पू १, २ ४ इन्द्रस्य बाहू स्थविरो उ १, १८ २८६ आपो वत्सं जनयन्ती पू १, ३६ ७४ इन्द्रस्यौजो मरुताम पू २, २१ १२५ आ प्यायस्व मदिन्तम उ ३, ६ ३७० इन्द्राग्नी अपसस्प उ ३, १५ ३६३ आ यातं मित्रावरुणा उ ३, १३ ३८६ इन्द्राग्नी आगतं सुतं उ ३, १५ ३६३ आ याहि सुषुमाहि उ ३, १४ ३६१ इन्द्राग्नी उपह्वये उ ३, १५ ३६३ आ याह्यर्वाङुप व उ ६, २ ४६५ इन्द्राय मद्धने सुतं उ ५, ३ ४५८ आरोहोऽसि उ २, १४ ३३६ इन्द्राय सोमाः प्रदिवो उ २, २१ ३५४ आ वात वाहि भेषजं पू ३, १३ १६१ इन्द्रावरुणा मधुम उ ४, १५ ४४० आ वां राजानावध्व उ ४, १५ ४४० इन्द्रा वरुणा सुतपा उ २, २२ ३५७ आ वो वहन्तु सप्तयो उ २, २२ ३५८ इन्द्राय हि द्यौरसुरो उ ६, १ ४६४ आ सत्यो यातु मघवाँ उ ५, १५ ४८६ इन्द्रावरुणा युवमध्व उ ४, १५ ४४० आहं सरस्वतीवतो उ ५, १३ ४८३ इन्द्रावरुणा सुतपौ उ ४, १५ ४३७ इन्द्राविष्णू पिबतं उ २, २२ ३५८ इ इन्द्राविष्णू पियतं उ ४, १७ ४४८ इग्यणः सम्प्रसा पू १, २६ ४५ इन्द्राविष्णू मदपती उ ४, १७ ४४७ इच्छन्ति त्वा सोम्यासः उ ६, १ ४६४ इन्द्रेण रोचना दिव उ ५, १३ ४८३ इदं वसो सुतमन्धः उ ५, ३ ४५८ इमं स्तोममर्हते उ २, २२ ३५६ इदं ह्यन्वोजसा उ ५, ३ ४५८ इमा उ वां दिविष्टय उ ५, ३ ४६० इदं जना उपश्रुत उ ६, १२ ६४७ इमा उ वां दिविष्टय उ ५, १० ४७६ इदं ते सोम्यं मध्व उ २, २० ३५१ इमा ते वाजिन्त्रव पू २, २१ १२५ इदमित्था रौद्रं गूर्तं उ ६, ७ ५१२ इमा नु कं भुवना उ ६, १२ ५३० इन्द्रः कारूमबूबुधत् उ ६, १२ ५२८ इमामू षु प्रभृतिं उ ४, ३ ४१८ इन्द्रः पूर्भिदाति उ ४, २ ४१५ इमामू षु प्रभृतिं उ ६, १ ४६४ इन्द्रः पूर्भिदाति उ ६, १ ४६३ इयं त इन्द्र गिर्वणो उ ४, १७ ४४७ इन्द्रं वो विश्वतस्प उ ५, १२ ३८७ इयं पित्र्या राष्ट्र्च्रे उ २, ६ ३२० इन्द्र ऋभुभिर्वाज उ २, २२ ३५७ इषे त्वोर्जे त्वा पू १, २६ ५२ इन्द्र एषां नेता उ २, २ ३०८ इहेत्थ प्रागपागु उ ६, १३ ५३६ इन्द्र ऋतुविदं सु उ ३, १४ ३६१ इहेन्द्राग्नी उपह्वये उ ३, १५ ३६३ इन्द्र जीव सूर्यं जीव पू १, ३६ ७५ इन्द्र त्वा वृषभं उ २, २० ३५१ उ इन्द्र पिब प्रतिकामं उ ३, १४ ३६० उक्षाणाय वशानाय उ २, २० ३५२ इन्द्रश्च सोमं पिबतं उ २, २२ ३५८ उच्चा पतन्तमरुणं पू २, ६ ६७ इन्द्रश्च सोमं पिवतं उ ४, १६ ४४३ उत श्वेत आशुषत्त्वा उ ६ १४ ५४२ इन्द्रस्य नु वीर्याणि उ ३, १२ ३८६ उत्क्रमोऽसि उ २, १४ ३४०
कण्डिका कण्डिका
उत्क्रान्तिरसि ( ५५३ ) चन्द्रमा अप्स्वन्त भाग, भाग, मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ मन्त्र आदि प्रपाठक पृष्ठ कण्डिका कण्डिका उत्क्रान्तिरसि उ २, १४ ३४० एवा पाहि प्रत्नथा उ २, २१ ३५४ उदप्रुतो न वया उ ४, १६ ४४४ एवेदिन्द्रं वृषणं वज्र उ ४, २ ४१६ उदिन्वस्यरिच्य उ ४, ३ ४१८ एवेदिन्द्रं वृषणं वज्र उ ६, ५ ५०६ उदुत्ये मधुमत्तमा उ ४, २ ४१५ एह्यू षु ब्रवाणि ते उ ४, ११ ४३४ उदु ब्रह्माण्यैरत उ ४, २ ४१६ एह्यू षु ब्रवाणि ते उ ४, १५ ३३८ उदु ब्रह्माण्यैरत उ ६, १ ४६३ ओ उदु ब्रह्माण्यैरत उ ६, २ ४१५ ओजोऽसि पितृभ्य उ २, १३ ३३७ उदुस्रियाः सृजते उ ५, ३ ४५६ ओम्भ्यादाने पू १, २७ ४६ उद् गा आजदङ्गिरो उ ५, १३ ४८३ ओं भुवोजनत् उ २, १४ ३४० उद् घेदभि श्रुता उ ३, १४ ३६१ ओं मूर्जनत् उ २, १४ ३४० उद्बुध्यस्वाग्ने उ १, ४ २७० ओं भूर्भुवः स्वर्जनत उ २, १४ ३४१ उपद्रष्ट्रे नमः उ २, १६ ३४७ ओं स्वर्जनत् उ २, १४ ३४० उपनीय तु यः शिष्यं पू २, १ ७७ क उपश्रोत्रे नमः उ २, १६ ३४८ कः सप्त खानि पू १, ३६ ७४ उपास्मै गायता नरः उ ३, १२ ३८५ कथं गायत्री त्रिवृ पू १, २१ ३६ उभा जिरयथुनं परा उ ४, १७ ४४८ कथा महामवृधत् उ ६, १ ४६२ उरुं नो लोकमनुनेषि उ ६, ४ ५०४ कद्रव्यो अतसीनां उ ६, ३ ५०१ उशन्नु षु णः उ ४, १ ४१२ कदू न्वस्याकृत उ ६, ३ ५०१ उशिगसि उ २, १३ ३३७ कया त्वं न ऊत्या उ ४, १ ४१२ ऋ कया नश्चित्र उ ४, १ ४११ कस्तमिन्द्र त्वा उ ४, १ ४१२ ऋचो अक्षरे परमे पू १, २२ ३६ कस्तमिन्द्र त्वा उ ६, ३ ५०१ ऋजीषी वज्री वृप उ ४, २ ४१६ किमित्ते विष्णो परि उ ५, ८ ४७३ ऋजुनीती नो वरुणो उ ५, १२ ४८० कुह स्विद् दोषा पू ३, १२ १५६ ऋतुर्जनित्री तस्या उ ४, १७ ४४७ को अद्य नर्यो दे उ ६, २ ४६७ ए ग एकपाद् द्विपदो भूयो पू २, ६ ६६ गोमूत्रं गोमयं पू २, २२ १२६ एतन्नो गोपाय उ ४, ६ ४२८ च एना वो अग्निं नमसो उ ५, ३ ४५६ एवा त्वामिन्द्र वज्रि उ ४, १ ४१२ चक्षुः श्रोत्रं यशो पू २, ८ ६२ एवा त्वामिन्द्र वज्रि उ ४, २ ५०३ चत्वारि शृङ्गा पू २, १६ १०६ एवा त्वामिन्द्र वज्रि उ ६, १ ४२२ चन्द्रमा अप्स्वन्त पू २, ६ ६७
कण्डिका कण्डिका
चन्द्रमा मनसो जातः ( ५५४ ) परोक्षेण परोक्षप्रिया भाग, भाग, मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ कण्डिका कण्डिका चन्द्रमा मनसो जातः पू १, १२ २५ दिवि त्वात्तिरधार पू २, १७ १११ चर्षणीधृतं मघवा उ ४, १५ ४३६ दिवो न तुभ्यमन्वि उ ६, ६ ५२० ज दिवो नु मां बृहतो पू २, ७ ८६ देव संस्फान सह उ ४, ६ ४२६ जीवा स्थ जीव्यासं पू १, ३६ ७४ देव सवितः प्रसुव उ १, ४ २७१ जीवेम शरदः शतम् पू २, ८ ६२ जुष्टो वाचे भूयासं उ २, १७ ३४४ देवस्य त्वा सवितुः उ १, २ २६६ देवस्य त्वा सवितुः उ १, २ २६६ त देवस्य त्वा सवितुः उ २, १० ३३० तं वो दस्ममृती उ ४, २ ४१५ देवाः पितरः पितरो पू ५, २१ २४६ तत् त्वा यामि उ ४, २ ४१५ देवा ददत्वासुरं उ ६, १४ ५४३ तत् सवितुर्वरेण्यं पू १, ३२ ७१ देवानामेतत् परि पू २, ७ ८६ तदण्डमभवद् घैमं पू १, ३ ६ द्यौर्नय इन्द्राभि उ ६, ६ ५२० तदेवाग्निस्तदादि पू १, ६ १४ द्रप्सश्चस्कन्द उ २, १२ ३३४ तन्तुरसि प्रजा उ २, १३ ३३७ द्रप्सश्चस्कन्द उ ४, ७ ४२४ तं त्वा समिद्भिर उ १, ४ २७० ध तरणिरित् सिषा उ ४, ३ ४१८ धृष्णोऽसि उ २, १४ ३३६ तवायं सोमस्त्वमे उ २, २१ ३५४ तस्माद् यज्ञात् सर्वं पू १, ६ १४ न तस्मिन्नण्डे स भगवा पू १, ३ ६ न ते गिरो अपि मृ उ ६, १ ४६४ तां ह जरितर्नः प्र उ ६, १४ ५४२ नमोऽस्तु सर्पेभ्य पू १, १० २३ तानि कल्पद् ब्रह्मचारी पू २, ८ ६२ नहि ते पूर्तंममक्षि उ ४, ११ ४३४ ताभ्यां स शकलाभ्यां पू १, ३ ६ नाके राजन् प्रति पू ५, २१ २४६ तरोभिर्बो विद उ ४, ३ ४१७ नामुरसि उ २, १३ ३३५ तुभ्यं हिन्वानो वसिष्ठ उ ६, १० ५२१ नूनं सा ते प्रतिवरं उ ६, ५ ५०६ ते स्याम देव वरुण उ ५, १३ ४८२ नू मर्तो दयते सनि उ ४, १७ ४४८ तोशा वृत्रहणा हुवे उ ३, १५ ३६३ नू ष्टुत इन्द्र नू गृ उ ६, ५ ५०६ त्रिवृदसि उ २, १४ ३३६ प त्रीणि त आहुर्दिवि पू २, २१ १२५ त्वं नो नमसस्प उ ४, ६ ४२८ पञ्चभूतात्मके देहे उ ६, २ ४६६ त्वमिन्द्र शर्म रि उ ६, १४ ५४३ परोक्षेण परोक्षप्रिया पू १, १ १ त्वं सोम प्र चिकितो उ ४, ७ ४२४ परोक्षेण परोक्षप्रिया पू १, ७ १६ परोक्षेण परोक्षप्रिया पू १, ७ १६ द परोक्षेण परोक्षप्रिया पू १, ७ १६ दधिक्राव्णो अकारि उ ६, १६ ५४६ परोक्षेण परोक्षप्रिया पू १, ३६ ७२
परोक्षेण परोक्षप्रिया ( ५५५ ) यमेन दत्तं त्रित एनमा मन्त्र आदि भाग, प्रपाठक, कण्डिका पृष्ठ मन्त्र आदि भाग, प्रपाठक, कण्डिका पृष्ठ परोक्षेण परोक्षप्रिया पू २, २१ १२४ भ परोक्षेण परोक्षप्रिया पू ३, १६ १७१ भुगित्यभिगतः उ ६, १३ ५३६ परोक्षेण परोक्षप्रिया पू ४, २३ २०८ भूय इदद् वावृधे उ ४, ३ ४१८ पिबा वर्धस्व तव उ ४, ३ ४१६ भूयसीः शरदः श पू २, ८ ६२ पिबा सोममभि उ २, २१ ३५३ भूर्भुवः स्वद्यौरिच उ १, ४ २७० पूर्णात् पूर्णमुदचति पू १, ७ १७ म पृतनाषाडसि उ २, १३ ३३८ पृथिव्यै श्रोत्राय पू १, १४ २६ मरुतां मन्वे अधि मे उ २, ८ ४७२ प्रकेतो ऽसि उ २, १३ ३३७ मरुता मा गणैर उ ५, ८ ४७२ प्रतिधिरसि उ २, १३ ३३७ मरुतो यस्य हि उ २, २० ३५१ प्रतीपं प्राति सुत्वनम् उ ६, १३ ५३६ मित्रं वयं हवामहे उ २, २० ३५१ प्रत्ययलोपे प्रत्यय पू १, २६ ४५ प्रत्यु अदश्ययित्यु उ ५, १ ४५६ य प्र मंहिष्ठाय बृहते उ ४, १६ ४४४ यः सभेयो विदथ्यः उ ६, १२ ५३२ प्र मित्रयोर्वरुणयोः उ ३, १३ ३८६ य एक इद् धव्यश्च उ ६, १ ४६३ प्ररोहो ऽसि उ २, १४ ३३६ यच् चिद्धि सत्य उ ६, १ ४६४ प्रवृदसि उ २, १४ ३३६ यजामह इन्द्रं उ ६, १ ४९४ प्र वो महे मतयो य उ ६, ७ ५१२ यजूंषि यज्ञे समिधः उ २, ११ ३३२ प्र वो मित्राय गायत उ ३, १३ ३८८ यज्ञकर्मण्यजप उ ६, १ ४६४ प्राणापानौ जनयन् पू २, ८ ६२ यज्ञेन यज्ञमयजन्त उ २, ११ ३३२ प्रातर्यावभिरागंतं उ २, २१ ३६३ यत्र क्व च ते उ ४, ११ ४३४ प्रातर्यावभिरागंतं उ ३, १५ ३५२ यत् ते अन्नं भुवस्प उ ५, ८ ४७१ प्रावोस्यह्वां१३सीति उ २, १३ ३३५ यत् सोम आ सुते नर उ ५, १२ ४८० प्रेतिरसि उ २, १३ ३३६ यदक्रन्दः प्रथमं पू २, १८ ११४ प्रेन्द्रस्य वोचं प्र उ ३, २३ ४१० यदक्रन्द; प्रथमं पू २, २१ १२५ ब यदस्य कर्मणोऽत्य उ ३, १ ३६२ बृहस्पतिर्नः परिपातु उ ४, १६ ४४४ यदस्य कर्मणोऽत्य उ ३, १६ ३६५ बृहस्पते युवमिन्द्रश्च उ ४, १६ ४४५ यदस्य कर्मणोऽत्य उ ४, १८ ४५० बृहस्पतये स्तुत उ २, १४ ३३६ यदस्य अंहुभेद्याः उ ६, १५ ५४५ ब्रह्मचर्यंप्रतिष्ठायां पू २, १ ७७ यदिन्द्रादो दाश उ ६, १२ ५३२ ब्रह्मचारीष्णं पू २, १ ७६ यद् गायत्रे अधि उ ३, १० ३८२ ब्रह्मचार्येति समिधा पू २, १ ७७ यन्न इन्द्रो जुजुपे उ ६, १ ४६२ ब्रह्म जज्ञानं प्रथमम् उ २, ६ ३२० यमेन दत्तं त्रित एनमा पू २, २१ १२५ ब्रह्मणा ते ब्रह्मायुजा उ ६, ४ ५०३ ब्रह्मा स्यात् स्तुते उ २, १५ ३४१
यस्तिग्म शृङ्गो ( ५५६ ) सद्यो ह जातो वृषभः भाग, भाग, मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ कण्डिका कण्डिका यस्तिग्म शृङ्गो उ ६, १ ४६३ वि हि सोतोरसृक्षत उ ६, १२ ५३१ यस्ते द्रप्स स्कन्दति उ २, १२ ३३५ वीमे देवा अक्रंसत उ ६, १३ ५३७ या ते अग्नेऽयः शया उ २, ७ ३३२ वेषश्रीरसि उ २, १४ ३३८ या ते अग्नेर्यज्ञिया उ ४, ६ ४२६ वो वसून् वो दे उ २, १५ ३४१ युवं चित्रं ददथुः उ ५, ३ ४६० व्य॑न्तरिक्षमतिरन्म उ ५, १३ ४८३ ये अग्नयो अप्स्व१न्त उ २, १२ ३३५ व्य॑न्तरिक्षमतिरन्म उ ६, ५ ५०६ ये यज्ञेन दक्षिणया उ ६, ७ ५१२ योजनाक्ताक्षो अनभ्य उ ६, १२ ५३२ यो न इदमिदं पुरा उ ४, १६ ४४३ श यो विद्यात् सप्त पू २, १६ ११० र शतमिन्नु शरदो पू ४, १७ २०१ शं नो देवः सविता उ ५, १० ४७६ रश्मिरसि क्षयाय उ २, १३ ३३५ शन्नो देवीरभिष्टये पू १, १४ २६ राज्ञो विश्वजनीनस्य उ ६, १२ ५३१ शन्नो देवीरभिष्टये पू १, २६ ५२ रेवदस्योषधी उ २, १३ ३३५ शं नो भव हृद उ ३, ६ ३६६ शासद् वह्निर्दु॑हितु उ ५, १५ ४८५ व शासद् वह्निर्दु॑हितु उ ६, १ ४६४ वर्चस्व रम वर्चस्व उ ६, १२ ५३१ शुनं हुवेम मघवान उ ६, ४ ५०४ वनस्पते वीड्वङ्गो पू २, २१ १२५ श्येनोऽसि पू ५, १२ ५३५ वने न वा योन्यधा उ ६, २ ४६८ वयमु त्वामपूर्वयं उ ४, १६ ४४३ स वयोधा असि उ २, १४ ३३८ वसन्त इन्धु रत्न्यो पू ४, २४ २११ संरोहो ऽसि उ २, १४ ३३८ वसन्तेन ऋतुना उ ३, ७ ३७२ सं वां कर्मणा समि उ ४, १७ ४४८ वसुकोऽसि उ २, १४ ३३८ सं वां कर्मणा समि उ ६, २ ४४८ वस्यष्टिरसि उ २, १४ ३३८ सध॑स॒र्पो ऽसि उ २, १४ ३३८ वषट्कारमा मां प्रमृ उ ३, ५ ३६८ सं सं स्रवन्तु पशवः उ ५, ८ ४७२ वागोजः सह ओज उ ३, ६ ३६६ स ईं पाहि य ऋञ्जी उ २, २१ ३५४ वायवा याहि दर्शते उ ३, १२ ३८६ सङ्क्रमोऽसि उ २, १४ ३३८ वायो शुक्रो अयामि उ ५, ८ ४७१ सजूरृतुभिः सजूः उ ३, ७ ३७२ विततौ किरणो द्वौ उ ६, १३ ५३६ सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु पू १, २६ ४६ विश्वमित् सवनं सुत उ ३, १६ ३६६ सद्योह जातो वृषभः उ ४, १ ४१२ विष्टम्भोऽसि उ २, १३ ३३५ सद्यो ह जातो वृषभः उ ६, १ ४६३ वि हि सोतोरसृक्षत उ ६, ७ ५१२ सद्यो ह जातो वृषभः उ ६, २ ४६८
स नः पितेव सूनवे ( ५५७ ) होता यक्षदिन्द्रम् भाग, भाग, मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ मन्त्र आदि प्रपाठक, पृष्ठ कण्डिका कण्डिका स नः पितेव सूनवे उ १, ४ २७० सरस्वत्यनुमन्यस्व उ १, ४ २७० सं ते पयांसि समु उ ३, ६ ३७० सविता प्रसवा उ २, ६ ३२० सन्चिरसि उ २, १३ ३३५ सुतासो मधुमत्तमाः उ ६, १६ ५४६ स पचामि स ददामि पू ५, २१ २४६ सुदितिरसि उ २, १३ ३३५ सप्तास्यासन् परि पू १, १२ २५ सुसमिद्धाय शोचिषे उ १, ४ २७० सप्त ऋषयः प्रतिहिताः पू ३, १२ १५७ सोऽभिध्याय शरीरात् पू १, ३ ६ सप्त ऋषयः प्रतिहिताः उ २, १३ ३३६ सोमः पवते जनिता उ ५, ४ ४६३ सप्त ऋषयः प्रतिहिताः उ ३, ८ ३७६ सोमं मन्यते पपिवान् पू २, ६ ६७ स बृहतीं दिश पू १, १० २२ स्रुताद् यमत्ति पू २, १७ १११ समं ज्योतिः सूर्येण उ ३, १६ ३६५ स्वरादिनिपातम पू १, २६ ४५ समं ज्योतिः सूर्येण उ ४, ४ ४२० स्ववृदसि उ २, १४ ३३६ समं ज्योतिः सूर्येण उ ४, १८ ४५० ह समिधार्गिंन दुवस्यत उ १, ४ २७० हलोऽनन्तराः संयोगः पू १, २७ ४७ समिधार्गिंन दुवस्यत उ ३, १२ ३८५ हिरण्यगर्भः समवर्त्तत पू १, २ ४ सम्राडसि पू ४, १३ ३४८ होता यक्षत् समिधा उ ३, ८ ३७६ स योजते अरुषा उ ५, ३ ४५६ होता यक्षदिन्द्रम् उ ६, १० ५२०
॥ ओ३म् ॥ प्रियं मा कृणु देवेषु प्रियं राजसु मा कृणु । प्रियं सर्वस्य पश्यत उत शूद्र उतार्ये ॥ १ ॥ अथर्व० १९।६२।१ ॥ प्रिय मोहि करौ देव तथा राज समाज में। प्रिय सब दृष्टि वाले औ शूद्र और अर्य में ॥ Make me beloved the Gods, beloved among the princes, make. Me dear to every one who sees, To sudra and to Aryanman, Griffith's Trans, Atharva 19. 62. 1
संकेत सूची
सङ्केत सङ्केत विषय अ० अथर्व० अथर्ववेद, काण्ड, सूक्त, मन्त्र अष्टा० अष्टाध्यायी अध्याय, पाद, सूत्र उ० उणादिकोष, पाद सूत्र (स्वामी दयानन्द सरस्वती संशोधित) ऋ० ऋग्० ऋग्वेद, मण्डल, सूक्त, मन्त्र ऐ० ब्रा० ऐतरेय ब्राह्मण, पञ्चिका, कण्डिका गो० ब्रा० उ० गोपथ ब्राह्मण उत्तरभाग प्रपाठक कण्डिका गो० ब्रा० पू० गोपथ ब्राह्मण पूर्वभाग प्रपाठक कण्डिका ज०सं० जर्मनसंस्करण निघ० निघण्टु, अध्याय, खण्ड (यास्क मुनिकृत) निरु० निरुक्त अध्याय खण्ड (यास्क मुनिकृत) पा० पाणिनि व्याकरण-अष्टाध्यायी, अध्याय पाद सूत्र पू० सं० पूर्व संस्करण य० यजु० यजुर्वेद अध्याय मन्त्र वा० वार्त्तिक श० क० द्रु० शब्दकल्पद्रुम कोष (राजा राधाकान्त देव बहादुर विरचित) सा० वे० उ० सामवेद, उत्तरार्चिक, प्रपाठक, अर्धप्रपाठक, सूक्त वा तृच सा० वे० पू० सामवेद, पूर्वार्चिक, प्रपाठक, दशति, मन्त्र ( ) इस कोष्ठ में मूल ग्रन्थ के पद हैं। [ ] ऐसे कोष्ठ के शब्द व्याख्या वा अध्याहार हैं।
इस पृष्ठ पर केवल पिछले पृष्ठ की धुंधली/उल्टी (bleed-through/ghost impression) छपाई दिखाई दे रही है, जो पठनीय नहीं है।