कामकलाविलास (पुण्यानन्दनाथ - श्रीविद्या तत्त्व-विमर्श एवं चिद्वल्ली टीका सहित)

४० कामकलाविलासः ‘स्फुरत्तामात्मनः पश्येत्…।’ इति पूर्णानन्दमयात्मावलोकनसमये परिणमेत आकारान्त- रेण, तद्देहावयवानां - तस्यास्त्रिपुरायाः देहः तेजःपुञ्जात्मकः, तथा अवयवाः किरणाः, तेषां परिणतिः अवस्थान्तरापत्तिः। इह आवरणदेवताः - वशिन्याद्यणिमाद्यनन्तशक्तिनिकुरम्बं चिदानन्दसमुद्रात्मकमेव सकाशत्वे फेन-बुद्बुद-तरङ्गादिवत् अनन्तकोटिशक्तयः प्रादुर्भावतिरोभावौ भजन्ति, इत्यर्थः। आसीनेत्यादि. विन्दुमये सर्वानन्दाख्यपरमाकाशे - ‘बैन्दवे परमाकाशे’ इत्युक्तत्वात् इत्यर्थः। चक्रे - आत्मसंक्रमविहारपीठे, आसीना उपरि प्रदेशे विराजमाना, सा देशकालाकारानवच्छिन्ना तत्स्वरूपिणी, त्रिपुरसुन्दरी सर्वकारणत्वेन स्पृहणीया स्वच्छा वा, कामेश्वराङ्कनिलया - कामेश्वरस्य श्रीनाथस्य, अङ्कं वामोरुभागः, निलयः आवासस्थानं यस्याः सा। तथोक्तं परमशिवेन ‘कला विद्या पराशक्तिः श्रीचक्राकाररूपिणी। तन्मध्ये बैन्दवं स्थानं तत्रास्ते परमेश्वरी॥ सदाशिवेन संपृक्ता सर्वतत्त्वार्थगर्भिणी।’ इत्यादि। देवी विश्वसृजनादिव्यापारविनोदिनी, पाशः

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ४१ स्वात्मभेदबन्धन इच्छाशक्तिस्वरूपः, अङ्कुशः स्वरूपभेददल- नोपायात्मकः ज्ञानशक्तिमयः, इक्षुचाप-पुष्पेषुरूपके स्वाभि- न्नाकारावर्जसाधनभूतक्रियाशक्तिस्वरूपे । अयमर्थः इच्छा- ज्ञान-क्रियाशक्तय एव तदाज्ञया पाशादिस्वरूपम् आपन्नाः तदुपासनम् आचरन्ति इत्यर्थः । तथा च ‘ इच्छाशक्तिमयं पाशं ज्ञानमङ्कुशरूपिणम् । क्रियाशक्तिमये बाणधनुषी दधदुज्ज्वलम् ॥ ’ इति ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ एतदेव दिव्यमिथुनं, दिव्यसिद्धाः – अविशेषभेदभिन्नगुरु- मण्डलस्वरूपम् उपासत इत्याह तन्मिथुनं गुणभेदाद्- आस्ते बिन्दुत्रयात्मके त्र्यश्रे । कामेश्वरिमित्रेश्वरि- प्रमुखद्वन्द्वत्रयात्मना विततम् ॥३९॥ तन्मिथुनं, तत्-सर्वातीतत्वेन सर्वोपनिषत्प्रसिद्धं कामका- मेश्वरीरूपम् । अयमर्थः – परमात्मा हि स्वात्मानमेव स्त्रीपुंस- मयं कृत्वा मिथुनरूपेण विहरते । प्रकाशविमर्शात्मना मिथुनी- 6

४२ कामकलाविलासः भूतः परमशिव एव सकलतन्त्रं समवतारयत्, इति । एवं च तत् मिथुनं कामकामेश्वरीरूपं - मित्रेश्वरी श्रीमदूर्ध्वदीपनाथः, वज्रेश्वरी ज्येष्ठनाथः, भगमालिनी मित्रदेवनाथः, एवमादि- मिथुनत्रयात्मना दिव्य-सिद्ध-मानवौघादिक्रमरूपेण विततं मिथुनत्रयं विसृतमित्यर्थः ॥ ३९ ॥ इतः परम् आवरणदेवतास्वरूपभावौ वर्णयति । वसुकोणनिवासिन्यो यास्ताः संध्यारुणा वशिन्याद्याः । पुर्यष्टकमेवेदं चक्रतनोः संविदात्मनो देव्याः ॥४०॥ वसुकोणनिवासिन्यः - सर्वरोगहराख्यचक्रनिवासशीलाः या वशिन्याद्या अष्ट शक्तयः पूर्णाहंभावानन्ददानसमर्थाः, कथमत्र रोगहरत्वं नाम पूर्णाहंभावप्रदत्वमेव 'अपूर्णमन्यता व्याधिः कार्पण्यैकनिधानभूः । ' इत्युक्तेः । एवं-भूताः ताः संध्यारुणाः अरुणाकारा भासन्ते इत्यर्थः । अत एव इदमष्टकोणचक्रं, संविदात्मनः - संवित् ज्ञानमेव आत्मा स्वरूपं यस्याः सा

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ४३ ‘ सत्यं ज्ञानमनन्तम् ’ इति श्रुतेः ‘ स्वसंविन्त्रिपुरा देवी……………।’, इत्यागमाच्च, देव्याः ‘ बहु स्यां प्रजायेय ’ इति विहरणस्वभावायाः, श्रीचक्रतनोः – चक्रात्मिकायाः सूक्ष्मपुर्यष्टकशरीरम् इत्यर्थः ॥ ४० ॥ तद्विषयवृत्तयस्ताः सर्वज्ञादिस्वरूपमापन्नाः । अन्तर्दशारनिलया लसन्ति शरदिन्दुसुन्दराकाराः ॥४१॥ तद्विषयवृत्तयः – वसुकोणनिकटवासिन्यः, ताः – वस्त्रा- द्यात्मरूपरक्षणधारित्वेन प्रसिद्धाः, सर्वज्ञादिशक्तिदशकरूपं प्राप्ताः, अन्तर्दशारनिलयाः-सर्वरक्षाकराभिधेयचक्रसमारूढाः निगर्भयोगिन्यः, शरदिन्दुसुन्दराकाराः – स्वप्रकाशधवलाकृ- तयो लसन्ति – प्रकाशन्ते ॥ ४१ ॥

४४ कामकलाविलासः तद्वाह्यपङ्क्तिकोणेषु योगिन्यः सर्वसिद्धिदाः पूर्वाः । देवीधीकर्मेन्द्रिय- विषयमय्यो विशदवेशभूषाढ्याः ॥४२॥ तद्वाह्यपङ्क्तिकोणेषु तस्य सर्वरक्षाकरचक्रस्य बाह्यभूतेषु उपरिस्थितेषु पङ्क्तिकोणेषु सर्वार्थसाधके चक्रे तस्य कोणात्मक- त्वात् स्थिताः, योगिन्यः कुलकौलनामधेयाः, सर्वसिद्धिदाः, पूर्वाः - सर्वसिद्धिप्रमुखा दश शक्तयः, देवीधीकर्मेन्द्रियविषय- मय्यः - देव्यास्त्रिपुरायाः धीकर्मेन्द्रियाणि तेषां विषयास्तन्म- य्यस्तत्स्वरूपाः, विशदवेशभूषाढ्याः - विशदाः शुभ्राकारा वेशाश्च भूषाश्च तैराढ्याः । अयमर्थः - मन्त्रदेवतात्माभेदरूप- सिद्धिदायिन्यः स्वच्छाकृतयः शुभ्राभरणा भान्ते इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ भुवनारचक्रभवना देवीमनुकरणविवरणस्फुरणाः । संध्यासवर्णवसनाः संचिन्त्याः संप्रदाययोगिन्यः ॥ ४३ ॥

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ४५ भुवनारचक्रं सर्वसौभाग्यदायकं चक्रं भवनम् आवास- स्थानं यासां ताः, देवीमनुकरणानि - चतुर्दशकरणानि, ज्ञाने- न्द्रियाणि पञ्च, कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, मनोबुद्ध्यहंकारचित्ता- ख्यानि चत्वारि तेषां विवरणं व्याख्यानभूतं स्फुरणं चतुर्द- शाररूपं यासां ताः, देवी तु स्वयमेव चतुर्दशकरणात्मकचतुर्द- शारचक्रदेवतात्मना स्थिता इत्यर्थः । संध्यायाः सवर्णं सदृशं वसनं वस्त्रं यासां ताः, संप्रदाययोगिन्यः आदिशक्तिमयत्वेन सत्संप्रदायवेद्याः सर्वसंक्षोभिणीप्रभृतयः, संचिन्त्याः सम्यक् भावनीयाः ॥ ४३ ॥ अव्यक्तमहदहंकृति- तन्मात्राभीष्टविकृताङ्गनाकाराः । द्विरदच्छदनसरोजे जयन्ति गुप्ततरयोगिनीसंज्ञाः ॥ ४४ ॥ अव्यक्तम् अव्यक्ताख्यं तत्त्वं, महत्तत्त्वम् , अहंकृतिः अहं- कारतत्त्वं, तन्मात्राः पृथिव्यादिभूततन्मात्राः पञ्च, संहत्य तु अष्ट, एतैरभीष्टं स्वीकृतमाकारं स्वरूपं यासां ताः - देव्या- त्मिका इत्यर्थः, । गुप्ततरयोगिनीसंज्ञाः भूतदेव्या अत्यन्तान्त-

४६ कामकलाविलासः रङ्गभूतत्वात् एतासामनङ्गकुसुमादीनां गुप्ततरेति संज्ञा । द्विरदच्छदनसरोजे सर्वसंक्षोभणाख्याष्टदलपद्मे, जयन्ति सर्वो- त्कर्षेण वर्तन्ते ॥ ४४ ॥ भूतानीन्द्रियदशकं मनश्च देव्या विकारषोडशकम् । कामाकर्षिण्यादि- स्वरूपतः षोडशारमध्यास्ते ॥ ४५ ॥ भूतानि पृथिव्यादीनि, इन्द्रियदशकं, मनश्च, षोडशारं - सर्वाशापरिपूरकनामधेयं चक्रं, कामाकर्पण्यादिस्वरूपतः - कामाकर्पिण्यादिषोडशशक्त्याकारेण, अध्यास्ते अधितिष्ठति । सर्वाशापरिपूरके चक्रे एताः कामाकर्पण्यादिगुप्तयोगिन्यः सर्वात्मिका निवसन्ति इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ मुद्रास्त्रिखण्डया सह संविन्मध्यः समुच्छ्रिताः सर्वाः । आदिमहीगृहवासा भासा बालार्ककान्तिभिः सदृशाः॥४६॥

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ४७ आधारनवकस्था नवचक्रत्वेन परिणतिं याताः । नवनाथशक्तयोऽपि च मुद्राकारेण ताश्चक्रे ॥ ४७ ॥ त्रिखण्डया सह त्रिखण्डाख्यमुद्रया साकं, समुच्छ्रिताः सम्यक् उच्छ्रिताः -- सर्वोत्कर्षेण वर्तमानाः, आदिमहीगृह- वासाः - आदिमचतुरश्रनिलयाः, भासा कान्त्या, बालार्क- कान्तिभिः तरुणारुणरुचिभिः, सदृशाः तुल्याः, संविन्मय्यः चिद्धननिष्ठा इत्यर्थः । एतास्तु मुद्राः चतुरश्रादिबैन्दवान्त- नवचक्राधिष्ठाननायिका इति परमशिवेन प्रपञ्चिताः । एतदेव विवृणोति आधारेत्यादि, आधारनवकं - मूलाधार-स्वाधि- ष्ठान-मणिपूरकानाहत-भ्रूमध्य-विशुद्धि-लम्बिकाज्ञा-बिन्दुरूपं यस्या उपासकरूपिण्याः संबन्धि, येन हेतुना नवचक्रत्वेन बैन्दवात्मना परिणतेन आकारेण, नवनाथशक्तयः नवमुद्रा- कारेण, परिणता जाता इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ *मोचयन्ति ग्रहादिभ्यः पाशौघान्द्रावयन्ति च । मोचनं द्रावणं यस्मान्मुद्रास्ताः परिकीर्तिताः ॥

४८ कामकालाविलासः अस्यास्त्वगादिसप्तक- माकारश्चैवमष्टकं स्पष्टम् । ब्राह्म्यादिमातृरूपं मध्यमभूबिम्बमेतदध्यास्ते ॥ ४८ ॥ अस्या देव्याः, त्वगादिसप्तकं – त्वगादिसप्तधातवः, आकारः स्वरूपं च, एवं-रूपमष्टकं – ब्राह्म्यादिमातृरूपं – ब्राह्म्याद्यष्टश- क्तिस्वरूपं दधत् , मध्यमचतुरश्रे निवसति इत्यर्थः ॥ ४८ ॥ अणिमादिभूतयोऽस्याः स्वीकृतकमनीयकामिनीरूपाः । विद्यान्तरगुणभावेन फलभूता भूनिकेतनगाः ॥ ४९ ॥ अस्याः परमेश्वर्याः, अणिमाद्यष्टशक्तयः, विद्यान्तराणां हठयोगादीनां स्वीकृतानि कमनीयानि मनोहराणि कामिनी- रूपाणि याभिस्ताः एवं-भूताः । गुणभावेन उपसर्जनीभावेन, भूनिकेतनगाः – सर्वान्तचतुरश्रे तिष्ठन्ति इत्यर्थः ॥ ४९ ॥

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ४९ इत उत्तरं गुरुक्रमो गदितः इत्यन्तेन श्लोकपञ्चकेन परम- शिवान्तगुरुमन्त्रं शिष्यानुजिघृक्षया प्रतिपादयितु परमानन्दानुभवः परमगुरुनिर्विशेषबिन्दात्मा । स पुनः क्रमेणाभिन्नः कामेशत्वं ययौ चिद्विमर्शरूपम्॥५०॥ परमः सर्वोत्कृष्टः, आनन्दः परिपूर्णांहंभावरूपोऽनुभवः ज्ञानं यस्य, परमगुरुरित्यादि – परमगुरुरादिनाथः परमशिवः, तस्मात् आदिनाथात् निर्विशेषः अभिन्नो, बिन्दुः पूर्वोक्तका- मकलारूपः स आत्मा स्वरूपं यस्य, ............................................ .......................................................................................... .......................................................................................... आसीनः श्रीपीठे कृतयुगकाले गुरुः शिवो विद्याम् । तस्यै ददौ स्वशक्त्यै कामेश्वर्यै विमर्शरूपिण्यै ॥ ५१ ॥ 4

५० कामकलाविलासः सापीशा मित्रेश- मुख्यान्स्वांशाञ्ज्येष्ठमध्यमालाख्यान् । चित्प्राणविषयरूपां- स्त्रेतादियुगादिकारणत्रिगुरून् ॥ ५२ ॥ ——— बीजत्रितयाधिपतीन् परीक्ष्य विद्यां प्रकाशयामास । एतैरौघत्रितयम् अनुग्रहीतुं गुरुक्रमो गदितः ॥ ५३ ॥ ——— उदितः पुण्यानन्दा- दिति कामकलाङ्गनाविलासोऽयम् । परमशिवभुजङ्गपाशा- कर्षितचित्ताय कल्पते नित्यम् ॥ ५४ ॥ ——— चित्तान्तरङ्गचपल- तृष्णासलिलप्रपञ्चवाराशेः ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ५१ यदनुग्रहेण तीर्ण- स्तस्मै श्रीनाथनाविकाय नमः ॥ ५५ ॥ इति श्रीपुण्यानन्दयतिविरचितः कामकलाविलासः समाप्तः ॥ सद्विद्यानां संश्रये ग्रन्थविद्वद् व्यूहे ह्रासं कालवृत्त्योपयाते । तत्तत्सद्धर्मोद्दिधीर्षैकतान- सत्प्रेक्षौजःशालिना कर्मवृत्त्यै ॥ १ ॥ श्रीमत्कश्मीराधिराजेन मुख्यै- र्धर्मोद्युक्तैर्मन्त्रिभिः स्वैर्विवेच्य । प्रत्यष्ठापि ज्ञानविज्ञानगर्भ- ग्रन्थोद्धृत्यै मुख्यकार्यालयो यः ॥ २ ॥

५२ कामकलाविलासः तत्राजीवं निर्विशद्भिर्मुकुन्द- रामाध्यक्षत्वाश्रितैः सद्भिरेषः । पूर्त्या शुद्ध्य व्याख्याया संस्कृतः स्तात्- पूर्णो ग्रन्थः श्रेयसे सज्जनानाम् ॥ ३ ॥ ॥ तिलकम् ॥ श्रीशिवार्पणमस्तु ॥ शुभमस्तु साधकपाठकश्रोतॄणाम् ॥