कामकलाविलास (पुण्यानन्दनाथ - श्रीविद्या तत्त्व-विमर्श एवं चिद्वल्ली टीका सहित)

२२ कामकलाविलासः शक्त्याख्ये तृतीयखण्डे च चत्वारः स्वराः षट् व्यञ्जनानि संहत्य दश वर्णाः । सर्वेऽपि संभूय षट्त्रिंशदक्षराणि अवयव- रूपाणि समुदायरूपाणि । विद्या सर्वतत्त्वातिक्रान्ता सर्वत्र प्रसिद्धा श्रूयते, कादेरपि विद्याया उभयात्मकत्वम् अस्त्येव, यथा नैव अनयोर्विद्ययोर्भेदः । हादौ प्रथमखण्डे पञ्च स्वराः सप्त व्यञ्जनानि संहत्य विद्याद्वयेऽपि प्रथमखण्डे द्वादशवर्णत्वं समानं, तस्मात् उभयात्मकत्वम् उभयोर्विद्ययोरस्त्येव । तदु- भयविद्योपासनप्रकारस्तु गुरुमुखादेव अवगन्तव्यः । देव- ताया अपि मन्त्रवत् उभयात्मकत्वम्, इति मन्त्रदेवतयोरैक्यम् आह - 'विद्यापि तादृगात्मा' इति - विद्या चिदानन्दस्वरू- पिणी तादृगात्मिका तदुत्तीर्णा च सूक्ष्मा परिच्छेत्तुम् अश- क्या, सा सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धा त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरा च सुन्दरी त्रिधावस्थितसमस्तवस्तुपूरणात् सर्वयोगिभिरुपा- स्यत्वेन स्पृहणीयत्वाच्च, त्रिपुराशब्दनिर्वचनं च पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । देवी स्वच्छप्रकाशरूपा विश्वस्य जननादि- क्रियारूपा परा वाक्, विद्यावेद्यात्मकयोरत्यन्ताभेदम् आम- नन्त्यार्याः परमेश्वरप्रमुखाः सर्वयोगिन इत्यर्थः ॥ १९ ॥ एवं विद्यादेवतयोरभेदम् उक्त्वा, चक्रदेवतयोरैक्यं वक्तुं चक्रोत्पत्तिप्रकारम् आह

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २३ या सान्तरोहरूपा परा महेशी त्रिभाविता सैव । स्पष्टा पश्यन्त्यादि- त्रिमातृकात्मा चक्रतां याता ॥२०॥ चक्रस्यापि महेश्या न भेदलेशोऽपि भाव्यते विबुधैः । अनयोः सूक्ष्माकारा परैव स्थूलयोश्च न कापि भिदा ॥२१॥ या सान्तरोहरूपा इति - अन्तरम् अन्तःकरणं तस्मिन् ऊहः वितर्कः इत्थमिति परिच्छेदरहितः तेन सहितं रूपं यस्याः सा । अयमर्थः - अवाङ्मनसगोचरत्वात् सर्ववेदान्तै- रपरिच्छेद्या सर्वकारणभूता शिवादि-धरण्यन्ततत्त्वसंघाता- विर्भावभूमिः महेश्वरी परा सर्वोत्कृष्टा इत्युच्यते । श्रुतिश्च परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविके ज्ञानबलं क्रिया च । एवंभूतलक्षणा सैव - पराशक्तिरेव, त्रिभाविता त्रिप्रकारत्वेन

२४ कामकलाविलासः भाविता संजायमाना, एतदेवाह - स्पष्टा पश्यन्त्यादित्रिमातृ- कात्मा इति, स्पष्टा प्रथमोत्पन्नत्वेन विवक्षिता विषयिणी पश्यन्तीति उच्यते आदिशब्देन मध्यमा वैखरी च, सैव वैखरी नाम अभिलापरूपिणी पञ्चदशाक्षरराशिवमयी सर्ववै- दिकलौकिकशब्दात्मिका शक्तिरित्युच्यते । तथा च सुभ- गोदयवासनायाम् ‘परा भूर्जन्म पश्यन्ती वल्लीगुच्छसमुद्भवा । मध्यमा सौरभा वैखर्यक्षमाला जयत्यसौ ॥’ एवंरूपत्रिमातृकात्मिका सैव चक्रतां याता - त्रिखण्डात्मकच- क्रकमयित्राता इत्यर्थः । एतदेवाह - चक्रस्य इति, चक्रस्य त्रैलोक्यमोहनादि-बैन्दवान्तनवावरणात्मकस्य सुन्दर्यधिष्ठा- नभूतस्य, महेश्वर्यास्तदधिष्ठात्र्याः सुन्दर्याश्च भेदलेशः ईषद्भे- दोऽपि बुधैर्महेश्वरैर्न भाव्यते न अनुभूयते, कुतः ? - श्रीसु- न्दरीरूपत्वात् श्रीचक्रस्य । पुनरपि अनयोस्तादृग्भेदम् आचष्टे - अनयोः सूक्ष्माकारा इत्यादिना, अनयोः सूक्ष्म- रूपयोश्चक्रदेवतयोः - सूक्ष्मरूपत्वं नाम अपरिच्छिन्नत्वमेव, तत्र श्रीचक्रस्य सूक्ष्मरूपेण अवस्थानं बिन्दात्मना, बिन्दोश्च अपरिच्छिन्नत्वं ‘बैन्दवे परमाकाशे’ इत्यादिना प्रपञ्चित- मेव । देवताया अपि ‘विद्यापि तादृगात्मा’ इत्यादिना अभिहितमेव । तथा स्थूलयोश्चक्रदेवतयोश्च, अत्र स्थूलत्वं

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २५ नाम चक्रस्य त्रिकोणादिचतुरश्रपर्यन्तं विजृम्भणम्, देव- ताया अपि त्रिपुराम्बिकादि-त्रिपुराशक्त्यन्तरूपेण मननम्, एवंविधयोश्चक्रदेवतयोः, भिदा - भेदः कारणादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह - परैव सूक्ष्माकारा इति, सा पूर्वोक्तलक्षणा परैव आदिशक्तिरेव सूक्ष्माकारा सूक्ष्मभूत आकारः स्वरूपमनयो रित्यर्थः ॥ २० ॥ २१ ॥ देवतारूपस्य चक्रस्य इतः परं परा-पश्यन्त्यादिशक्तित्रि- कासरूपं नवयोन्यात्मकं श्रीचक्रं वक्तुम् आदौ बैन्दवं सर्वान- न्दमयाख्यचक्रं पराशक्तिमयम्, इत्याह मध्यं चक्रस्य स्यात् परामयं बिन्दुतत्त्वमेवेदम् । उच्छूनं तच्च यदा त्रिकोणरूपेण परिणतं स्पष्टम् ॥२२॥ एतत्पश्यन्त्यादि- त्रितयनिदानं त्रिबीजरूपं च ।

२६ कामकलाविलासः चक्रस्य नवयोन्यात्मकस्य, मध्यं मध्येभवं, बिन्दुतत्त्वं बिन्दुस्वरूपं पूर्वमेव व्याख्यातम् । इदं स्वसाक्षात्कृतं पराम- यमेव पराशक्तिस्वरूपमेव इत्यर्थः । एतदेव बिन्दुतत्त्वं यदा विकासभावम् एति तदा त्रिकोणचक्रम् उदेति इत्याह-उच्छूनं तच्च यदा इति, यदा यस्मिन् काले प्राणिनाम् अदृष्टवशात् उच्छूनं, तच्च - बैन्दवमपि उच्छूनं संजातविकासं भवति, तदा त्रिकोणरूपेण - अनुत्तरानन्देच्छासंघट्टरूपेण परिणतं, त्रिको- णाकारं भवति इत्यर्थः । एतत् - त्रिकोणचक्रं, पश्यन्त्यादि- त्रितयनिदानं - पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीप्रमुखशक्तित्रयोत्प- त्तिकारणमित्यर्थः । तथाह ' इच्छाशक्तिस्तथा वामा पश्यन्तीवपुषा स्थिता । ज्ञानशक्तिस्तथा ज्येष्ठा मध्यमा वागुदीरिता ॥ ऋजुरेखामयी विश्वस्थिता प्रथितविग्रहा । तत्संसृतिदशायां तु बैन्दवं रूपमास्थिता ॥ प्रत्यावृत्तिक्रमेणैव शृङ्गाटवपुरुज्ज्वला । क्रियाशक्तिस्तु रौद्रीयं वैखरी विश्वविग्रहा ॥' इति । त्रिबीजरूपं च इति, - त्रिबीजानि त्रिखण्डात्मकानि वाग्भव-कामराज-शक्तिबीजानां रूपं यस्य तत् ॥ २२ ॥ ततः श्रीभट्टारिकायामेव बिन्दुतत्त्वम् ऊर्ध्वाधोमुखनव- योन्यात्मकश्रीचक्रमभवत्, इत्याह

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २७ वामा ज्येष्ठा रौद्री चाम्बिका चानुत्तरांशभूताः स्युः॥२३॥ इच्छा-ज्ञान-क्रिया- शान्ताश्चैतास्तथोत्तरावयवाः । व्यस्ताव्यस्तं तदर्ण- द्वयमिदमेकादशात्म पश्यन्ती ॥२४॥ वामा ज्येष्ठा रौद्री अम्बिका चकारात् पराशक्तिश्च इमाः पञ्चशक्तयः, अनुत्तरांशभूताः – अनुत्तरांशत्वेन श्रीचक्रान्त- र्गताधोमुखपञ्च-त्रिकोणाकृतित्वेन भूता जाता इत्यर्थः । इच्छा- ज्ञान-क्रिया-शान्ताः एताश्चतस्रः शक्तयः उत्तरावयवाः ऊर्ध्व- मुखत्रिकोणचतुष्टयरूपाः । अयं भावः-पराविलसनरूपा एताः रौद्री-वामा-ज्येष्ठा-अम्बिकाः, इच्छा-ज्ञान-क्रिया-शान्ताश्चैता- स्तथोत्तरावयवाश्च इति, एतच्छक्तिनवकमयं नवत्रिकोणं चक्र- मिति । व्यस्ताव्यस्तं तदर्णद्वयं – व्यस्तं व्यष्टिरूपम् अव्यस्तं समष्टिरूपं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धमर्णद्वयं संदंशन्यायेन अखि- लाक्षरात्मकमन्त्रमयप्रकाशविमर्शरूपपूर्णाहन्ताभावगर्भकाम- कलाक्षरात्मबिन्दुतत्त्वमित्यर्थः । एवंभूतं तदर्णद्वयम् एका-

२८ कामकलाविलासः दशात्म, मत्या विचार्यमाणमेकादशविधं भवति इत्यर्थः । परादि-शान्तान्तं शक्तिदशकं व्यष्टिरूपं सर्वसमष्टिरूपत्वेन चैकं, तेन एकादशात्मकम् इदं बिन्दुतत्त्वमेव पश्यन्तीकारणम् ॥ २३ ॥ २४ ॥ इतः परं वसुकोण-दशारादिसृष्टिचक्रप्रकारम् अभिधातुं परमप्रकृतत्रिकोणचक्रक्रमं निगमयति एवं कामकलात्मा त्रिबिन्दुतत्त्वस्वरूपवर्णमयी । सेयं त्रिकोणरूपं याता त्रिगुणस्वरूपिणी माता ॥२५॥ एका परा................... एवं - पूर्वोक्तप्रकारेण, कामकलात्मा - कामः प्रकाशैक- स्वभावोऽनुत्तराक्षरात्मा परमशिवः कला तु अखिलवाणी- रूपपरमाहम्-अक्षरमयी विमर्शविग्रहा, एवं तदुभयात्मकत्वं नाम स्वाभाविकपरिपूर्णांहंभावशालित्वम् । एतच्च 'बिन्दुरहं- कारात्मा' इत्यत्र स्पष्टम् अभिहितम्, एवंरूपा कामकलात्मा त्रिबिन्दुतत्त्वस्वरूपवर्णमयी - बिन्दवः पूर्वोक्तरक्त-शुक्ल-मिश्रा-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २९ त्मानः तेषां भावः तत्त्वं तत्स्वरूपा ये वर्णा वाग्भवादय- स्तदात्मिका । तथा रहस्याम्नाये ' बिन्दुत्रयात्मकं स्वात्मशृङ्गाटं विद्धि सुन्दरम् । मिश्रं शुक्लं च रक्तं च पुराणं प्रणवात्मकम् ॥ रेखात्रयावगन्तव्यं संविन्मात्रं शिवात्मकम् । ' सेयं त्रिकोणरूपम् आपन्ना चिदानन्दघनरसपरमार्था सक- लाम्नायसारभूता, विश्वाहंभावभावनाशालिभिर्महायोगिवरै- रात्मसाक्षात्त्वेन अनुभूयमाना, त्रिगुणा इच्छा-ज्ञान-क्रिया- शक्तिमयी, एवं तथा, अत एव सर्वजगन्निर्मात्री एका । तथा च वचनम् ' अनुत्तरानन्दचिती इच्छाशक्तौ नियोजिते । त्रिकोणमिति तत्प्राहुर्विसर्गामोदसुन्दरम् ॥ ' इति ॥ २६ ॥ इतः परं विलसनरूपायाः पश्यन्त्या अपि नवयोनिच- क्रात्मना नवात्मकत्वमाह ———————————— ............'तदन्या वामादिव्यष्टिमातृसृष्ट्यात्मा ।

३० कामकलाविलासः तेन नवात्मा जाता माता.................. ॥ तदन्या पराविकासभूता पश्यन्ती, वामादिव्यष्टिमात्रसृ- ष्ट्यात्मा - वामादि-शान्तादिशक्तिनवकमयी, यतः तेन कार- णेन सा, माता - पश्यन्ती नाम जननी, नवात्मा -- वामादि- शान्तान्तशक्तिकदम्बकाविर्भावकारणनवयोनिचक्रात्मिका, जाता प्रादुर्भूता इत्यर्थः । अत्र वामादिशक्तीनां प्रसङ्गात् किंचित् उच्यते, - तत्र वामा नाम शृङ्गाटान्तःस्थितप्रपञ्चवम- नात् विश्वजनयित्रीत्यभिधीयते, ज्येष्ठा सर्वमङ्गलकारिणी, रौद्री सर्वरोगविद्राविणी, समस्तेष्टप्रदा शक्तिरम्बिका च ‘सा स्फुरत्ता महासत्ता’ इति प्रत्यभिज्ञास्थित्या सर्वातिशायिनी परावाक् परिपूर्णस्व- रूपस्वात्मस्फुरणावलोकनचतुरा, इच्छा-ज्ञान-क्रियाशक्तयस्तु पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीरूपाः, आह चतुर्थी शान्ता, चतुःशत्यां, ‘शान्ता च निष्कलं शान्तम्’ इत्यादिश्रुत्या ॥ २६ ॥ अनन्तरं मध्यमाया अपि प्रकारान्तरेण नवात्मकत्वं ब्रूते

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३१ सा मध्यमाभिधानाभ्याम् ॥२६॥ द्विविधा मध्यमा सा सूक्ष्म-स्थूलाकृतिः स्थिता सूक्ष्मा । नवनादमयी स्थूला नववर्णात्मा च भूतलिप्याख्या॥२७॥ आद्या कारणमन्या कार्यं त्वनयोर्यतस्ततो हेतोः । सैवेयं नहि भेद- स्तादात्म्यं हेतुहेतुमदभीष्टम् ॥ २८ ॥ मध्यमा परापश्यन्त्योः समरसावस्थे, अभिधानाभ्यां नामधेयाभ्यां सा, अतः सुखं परमयोगिभिर्द्दश्या मध्यमा नाम शक्तिः द्विविधा द्विमकारा – स्थूल-सूक्ष्मभावात् , तत्र सूक्ष्मा समाधिबलेन अनुभूयमाना, स्थूलाकृतिः पण्डितपामराद्यभि- लपनयोग्या वर्णावल्यास्थिता सर्वदा वर्तमाना । एतदेव व्याचष्टे 'सूक्ष्मा नवनादमयी स्थूला नववर्णात्मा' इति ।

३२ कामकलाविलासः अयमर्थः - मित्रावरुणसदनात् वायुनिरोधनेन स्वाधिष्ठाना- दिकमलभेदपुरःसरं द्वादशान्तारविन्दासनस्थपरमशिवाङ्कम् उपसर्पन्ती महामातृका कुण्डलिनी बहुविधनादात्मिका या अनुभूयते, सा समाधिसमधिगतसर्वार्थैर्महामाहेश्वरैः स्वात्म- त्वेन मन्यते । नवनादमयी इति, - चिणीति प्रथमः, चिणि- चिणीति द्वितीयः, घण्टानादस्तृतीयः, शङ्खनादश्चतुर्थः, पञ्चमस्तन्त्रीनादः, षष्ठस्तालनादः, सप्तमो वेणुनादः, अष्टमो भेरीनादः, नवमो मृदङ्गनादः । भूतलिप्याख्या - भूताश्च ते लिपयश्च भूतलिपयः, अत्र लिपीनां भूतत्वम् चेष्टाविशेषाक्ष- रन्यासाभिव्यङ्ग्यत्वम्, तच्च कल्पनामात्रमेव - अक्षराणां तेजोरूपशक्त्यात्मकत्वात् तेषामाख्या अभिधा यस्याः, सूक्ष्म- रूपा हि मध्यमा स्थूलरूपायाः कारणभावम् आपन्ना एका एव, इत्यत आह - आद्या कारणमित्यादि, आद्या पूर्वोक्ता सूक्ष्मा कारणं - प्रथमोद्भवात्, अन्या स्थूला कार्यं - तज्जन्य- त्वात्, यतः तस्मात् कारणात् अनयोः सूक्ष्म-स्थूलयोः कार्यकारणभावः, ततो हेतोः - तेन कारणेन, इयं स्थूला सैव सूक्ष्मा शक्तिरेव, नहि भेदः - भेदो नास्त्येव । ननु कथम् अभेदे कार्यकारणभावः ? इत्यत्राह - तादात्म्यमिति, तादा- त्म्यं - भेदाभेदरूपं, हेतुहेतुमत् - जन्यजनकरूपम्, अभी-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३३ ष्टम् – मृद्धटवत् वाचारम्भणमात्रत्वात् एकमेव वस्तु उभय- विधं भवति सर्ववेदान्तसंमतमित्यर्थः ॥ २७ ॥ २८ ॥ अनन्तरं मध्यशृङ्गाटतेजःप्रसरणात्मकवसुकोणादिचक्रनि- रूपणद्वारा वैखरीशक्त्याविर्भावम् आह श-ष-स-पवर्गमयं तद्वसुकोणं मध्यकोणविस्तारः । नवकोणं मध्यं चे- त्यस्मिंश्चिद्दीपदीपिके दशके ॥२९॥ श-ष-स-पवर्गमयं,-श-प-स-पवर्गात्मकाष्टकोणस्य विस्तारो विकासभूतः, तत्तादृशमध्यत्रिकोणसहितं नवकोणं मध्यं च बैन्दवाख्यं संहत्य दशके अस्मिंस्त्रिकोण-वसुकोणचिद्दीपदीपिके ‘बैन्दवासनसंरूढसंवर्तनलचिद्घनम् ।’ इत्युक्तरीत्या बिन्दुचक्राधिरूढायास्तेजोभूते-त्रिपुरायाः प्रभा- पटलमकाशिते इत्यर्थः ॥ २९ ॥ तच्छायाद्वितयमिदं दशारचक्रद्वयात्मना विततम् । 5

३४ कामकलाविलासः तस्य पूर्वोक्तस्य तेजोराशिमयस्य चक्रत्रितयस्य, च्छाया- द्वितयं कान्तिद्वितयं – सर्वरक्षाकर-सर्वार्थसाधकाभिधचक्रद्वया- त्मना परिणतम् इत्यर्थः । तथा च उक्तम् ‘ नवत्रिकोणस्फुरितप्रभारूपदशारकम् । ’ इति ॥ तच्चक्रद्वयस्वरूपं व्याचष्टे त-ट-च-कवर्गचतुष्टय- विलसनविस्पष्टकोणविस्तारम् ॥ ३० ॥ तवर्ग-टवर्गात्माक्षरदशकरूपम् अन्तर्दशारम्, चवर्ग-कव- र्गात्मकाक्षरदशाररूपम् बहिर्दशारमित्यर्थः ॥ ३० ॥ एतच्चतुष्कप्रभया समुपेतं दशारपरिणामः । एतच्चक्रचतुष्कस्य – बिन्दु-त्रिकोण-वसुकोणान्तर्दशारात्म- कचक्रचतुष्कस्य प्रभा कान्तिस्तया, समुपेतं संयुक्तं, दशारप- रिणामः – बहिर्दशारचक्रमिति यावत्, बहिर्दशारचक्रस्य बै-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३६ न्द्वादिचक्रचतुष्टयसंनिधानादेव तात्पर्यं, तत्तत्प्रभा व्याप्नोति इत्यर्थः। तथा च उक्तम् ‘ चतुश्चक्रप्रभारूपसंयुक्तपरिणामतः । ’ इति ॥ अथ एतच्चक्रचतुष्कस्य त्रिकोण-वसुकोण-दशारद्वयरूपस्य स्वरूपमाह आदिस्वरचतुर्दश- वर्णमयाश्रं चतुर्दशारमभूत् ॥ ३१ ॥ अकारादिचतुर्दशवर्णात्मचतुर्दशकोणसहितं सर्वसौभाग्य- दायकाभिधं चक्रमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ एवं बैन्दवादिमनुकोणान्तपर्यन्तचक्रवर्णनद्वारा वैखरीश- क्तिराविर्भूता इत्याह परया पश्यन्त्यापि च मध्यमया स्थूलवर्णरूपिण्या । आभिरेकोनपञ्चा- शदक्षरात्मा वैखरी जाता ॥ ३२ ॥

३६ कामकालाविलासः अयमर्थः – आदि-क्षान्ताक्षरराशिमयाखिलप्रपञ्चनिर्मात्री सर्वशब्दात्मिका वैखरी इति ॥ ३२ ॥ इतः परं सर्वसंक्षोभण-सर्वाशापरिपूरकाभिधचक्रद्वयं वैख- रीवर्णात्मकमेव, - इत्याह कादिभिरष्टभिरुपचित- मष्टदलाब्जं च वैखरीवर्गैः ॥ स्वरगणसमुदितमेतद् द्व्यष्टदलाम्भोरुहं च संचिन्त्यम् ॥ ३३॥ वैखरीवर्गैः – वैखरीशक्तिस्वरूपैः, अष्टभिः कादिभिः, उपचितं – सम्यक् प्रोतम्, अष्टदलाब्जं च – सर्वसंक्षोभणच- क्रम् । तथा स्वरगणसमुदितम् – स्वरगणैः अकारादिषोडश- वर्णैः, समुदितं सम्यक् भावितम्, एतत् – परिदृश्यमानं, द्व्यष्टदलाम्भोरुहं – सर्वाशापरिपूरकचक्रम्, संचिन्त्यम् – सदा भावनीयम् इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ बिन्दुत्रयमयतेज- स्त्रितयविकारं च तानि वृत्तानि ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३७ भूबिम्बत्रयमेतत् पश्यन्त्यादित्रिमातृविश्रान्ति ॥ ३४ ॥ तानि वृत्तानि - मन्वश्रोपरि अष्टदलपद्मोपरि षोडशदल- पद्मोपरि च स्थितानि, बिन्दुत्रयं - पूर्वोक्तरक्तशुक्रमिश्रात्मकं, तन्मयं यत् तेजस्त्रितयं - सोम-सूर्याग्निरूपं, तद्विकारस्तन्मयानि इत्यर्थः । तत्र वृत्तस्थतेजस्त्रयात्मकत्वकथनेन सोमसूर्यानलत्रि- खण्डमयत्वं चक्रस्योक्तं, तद्विकारश्चेति तानि वृत्तानि, 'वेदाः प्रमाणम्' इति-वत् द्रष्टव्यम् । भूबिम्बत्रयम् - अणिमादि- ब्राह्म्यादि-सर्वसंक्षोभिणीमुद्रादिशक्तिकदम्बकवासनाभूतं, पश्यन्त्यादित्रिमातृविश्रान्ति - पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीशक्तय एतावत्पर्यन्तं विजृम्भमाणाः त्रिकोणादि-भूपुरपर्यन्तश्री- चक्रात्मना चकासत इत्यर्थः । एतच्च 'आत्मनः स्फुरणम्' इत्यारभ्य 'वैखरी विश्वविग्रहा' इत्यन्तेन ग्रन्थजालेन सम्यक् ईरितम् ॥ ३४ ॥ एवं 'मध्यं चक्रस्य स्यात्' इत्यादि उपक्रम्य 'पश्यन्त्या- दित्रिमातृविश्रान्ति' इत्यन्तं श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः श्रीचक्रं सम्यक् निरूप्य, अनन्तरं 'अणिमादिभूतयोऽस्याः' इत्यन्तं तस्या आवरणचक्रान्तर्गतशक्तिनिकुरम्ब-तन्निकटस्थितश्रीगु- रुमण्डलमपि श्रीदेव्यवयवपरिणतिरूपमेव, इत्याह

३८ कामकलाविलासः क्र Towक्रमणं पदविक्षेपः क्रमोदयस्तेन कथ्यते द्वेधा । आवरणं गुरुपङ्क्ति- द्वयमिदमम्वापदाम्बुजप्रसरम् ॥ ३५ ॥ क्र Towक्रमणं पदक्रमः, स च द्विविधः – पदविक्षेपरूपः क्रमोदय- रूपश्च, तत्र पदविक्षेपो नाम सुन्दर्यश्रानन्तकोटिकिरणात्मका- नन्तशक्तिजननसामर्थ्यं, क्रमोदयो नाम दिव्य-सिद्ध-मानवौ- घरूपानन्तप्रकाशात्मकश्रीगुरुमण्डलात्मकतया प्रसरणम् । एतद्द्वन्द्वचक्रद्वयं विवृणोति – आवरणमिति, आवरणचक्रस्थित- शक्तिनिकुरुम्बं 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इतिवत् । गुरुपङ्क्तिः – गुरुमण्डलम्, इदं द्वयम्, अम्वापादाम्बुजप्रसरम् – अम्वाया- स्त्रिपुरायाः पादाम्बुजस्य श्रीपादयुगस्य प्रसरः प्रसरणं विजृ- म्भणम् इति यावत् ॥ ३५ ॥ तत्प्रसारसरणीं क्रमशॊ विवृणोति सेयं परा महेशी चक्राकारेण परिणमेत यदा ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३९ तद्देहावयवानां परिणतिरावरणदेवताः सर्वाः ॥ ३६ ॥ आसीना बिन्दुमये चक्रे सा त्रिपुरसुन्दरी देवी । कामेश्वराङ्कनिलया कलया चन्द्रस्य कल्पितोत्तंसा ॥३७॥ पाशाङ्कुशेशुचाप- प्रसूनशरपञ्चकाञ्चितस्वकरा । बालारुणारुणाङ्गी शशिभानुकृशानुलोचनत्रितया ॥ ३८ ॥ सेयम् अपरिच्छिन्नानन्ततेजोराशिमयी परा सर्वोत्कृष्टा अनन्तकोटियोगिनीवृन्दसमाराधितनित्यनिरवधिकातिशया- नन्दमयात्मसाम्राज्यसंपदभिमानशालिनी चक्राकारेण ‘चक्रं नवात्मकमिदं नवधा भिन्नमञ्चकम् ।’ इति बैन्दवादित्रैलोक्यमोहनान्तचक्रनवकात्मना,

४० कामकलाविलासः ‘स्फुरत्तामात्मनः पश्येत्…।’ इति पूर्णानन्दमयात्मावलोकनसमये परिणमेत आकारान्त- रेण, तद्देहावयवानां - तस्यास्त्रिपुरायाः देहः तेजःपुञ्जात्मकः, तथा अवयवाः किरणाः, तेषां परिणतिः अवस्थान्तरापत्तिः। इह आवरणदेवताः - वशिन्याद्यणिमाद्यनन्तशक्तिनिकुरम्बं चिदानन्दसमुद्रात्मकमेव सकाशत्वे फेन-बुद्बुद-तरङ्गादिवत् अनन्तकोटिशक्तयः प्रादुर्भावतिरोभावौ भजन्ति, इत्यर्थः। आसीनेत्यादि. विन्दुमये सर्वानन्दाख्यपरमाकाशे - ‘बैन्दवे परमाकाशे’ इत्युक्तत्वात् इत्यर्थः। चक्रे - आत्मसंक्रमविहारपीठे, आसीना उपरि प्रदेशे विराजमाना, सा देशकालाकारानवच्छिन्ना तत्स्वरूपिणी, त्रिपुरसुन्दरी सर्वकारणत्वेन स्पृहणीया स्वच्छा वा, कामेश्वराङ्कनिलया - कामेश्वरस्य श्रीनाथस्य, अङ्कं वामोरुभागः, निलयः आवासस्थानं यस्याः सा। तथोक्तं परमशिवेन ‘कला विद्या पराशक्तिः श्रीचक्राकाररूपिणी। तन्मध्ये बैन्दवं स्थानं तत्रास्ते परमेश्वरी॥ सदाशिवेन संपृक्ता सर्वतत्त्वार्थगर्भिणी।’ इत्यादि। देवी विश्वसृजनादिव्यापारविनोदिनी, पाशः

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ४१ स्वात्मभेदबन्धन इच्छाशक्तिस्वरूपः, अङ्कुशः स्वरूपभेददल- नोपायात्मकः ज्ञानशक्तिमयः, इक्षुचाप-पुष्पेषुरूपके स्वाभि- न्नाकारावर्जसाधनभूतक्रियाशक्तिस्वरूपे । अयमर्थः इच्छा- ज्ञान-क्रियाशक्तय एव तदाज्ञया पाशादिस्वरूपम् आपन्नाः तदुपासनम् आचरन्ति इत्यर्थः । तथा च ‘ इच्छाशक्तिमयं पाशं ज्ञानमङ्कुशरूपिणम् । क्रियाशक्तिमये बाणधनुषी दधदुज्ज्वलम् ॥ ’ इति ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ एतदेव दिव्यमिथुनं, दिव्यसिद्धाः – अविशेषभेदभिन्नगुरु- मण्डलस्वरूपम् उपासत इत्याह तन्मिथुनं गुणभेदाद्- आस्ते बिन्दुत्रयात्मके त्र्यश्रे । कामेश्वरिमित्रेश्वरि- प्रमुखद्वन्द्वत्रयात्मना विततम् ॥३९॥ तन्मिथुनं, तत्-सर्वातीतत्वेन सर्वोपनिषत्प्रसिद्धं कामका- मेश्वरीरूपम् । अयमर्थः – परमात्मा हि स्वात्मानमेव स्त्रीपुंस- मयं कृत्वा मिथुनरूपेण विहरते । प्रकाशविमर्शात्मना मिथुनी- 6