भारतकोश
संग्रह पर लौटें

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

५७४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विषयपृ.विषयपृ.
वयोभेदेन भेषजमात्राभेदः३७२ओदनदोषाः३८४१२
भेषजमात्रानिर्णयेऽग्न्यृतुसात्म्यादीन्यप्यवेक्षेत३७४१४यवागूसाधनपरिभाषा३८५
योगज्ञस्य भिषजः प्रशंसा३७५यवागूदोषाः३८५
तीक्ष्णमृदुमध्यौषधयोग्या नराः३७६विविधरोगेषु यवागूविधानम्३८५
यूषनिर्देशीयाध्यायः ४ ।भोज्योपक्रमणीयाध्यायः ५ ।
आहारप्रशंसा३७७आहारगुणाः३८७
आहारभेदाः३७८भोजनविधिः३८७१२
आहारगुणः३७८आरोग्यलिङ्गानि३८८
यूषगुणाः३७९अन्नकालाः३८९
यूषनिरुक्तिः३७९भोजनविधिनोपभुञ्जतो गुणाः३८९
यूषयवाग्वोर्लक्षणम्३७९११मधुरादिरससात्म्यताया गुणा दोषाश्च३९२
यूषभेदाः३७९१३घृतक्षीरतैलमांससात्म्यताया गुणाः३९३
यूषरागखाडवपानकानां लक्षणम्३८१भोजनोपकल्पना३९३
वातरोगे हिता यूषाः३८१असम्यक्परिपाकहेतवः३९४
क्वाथकल्कयोः पर्यायाः३८१समशनस्य लक्षणम्३९५
मुद्गयूषः३८११०अध्यशनस्य लक्षणम्३९५
विरसिकायूषः३८११२प्रमृताशनस्य लक्षणम्३९५
रोचनयूषः३८११३विषमाशनस्य लक्षणम्३९५
दाडिमयूषः३८११३विरुद्धाशनस्य लक्षणम्३९५
धात्रीयूषः३८११४अजीर्णाशनस्य लक्षणम्३९५
चित्रकयूषः३८११५अत्यशनस्य लक्षणम्३९५
मूलकयूषः३८११७चतुर्विंशतिभोजनोपकल्पनाः केषु योज्याः३९५
पञ्चकोलयूषः३८२रसदोषविभागीयाध्यायः ६ ।
धान्ययूषः३८२रसदोषविभागज्ञस्य भिषजः प्रशंसा३९६
कुलत्थयूषः३८२दोषभेदतो व्याधीनां द्विषष्ठिधा कल्पना३९६
फलयूषः३८२१०रसानां त्रिषष्ठिधा कल्पना३९८
पुष्पयूषः३८२१२दोषभेदानवेक्ष्य रसा योज्याः३९९
पत्रयूषः३८३कफजे व्याधौ कटुतिक्तकषायाः क्रमशो योज्याः४००
वल्कलयूषः३८३पित्तजे व्याधौ तिक्तस्वादुकषायाः क्रमशो योज्याः४००
पल्लवयूषः३८३वातजे व्याधौ लवणाम्लकषायाः क्रमशो योज्याः४००१२
काम्बलिकयूषः३८३१०
महायूषः३८३१४
मूलकयूषः३८४
ओदनगुणाः३८४११

विषयानुक्रमणिका ५७५

पृ.पृ.
पूर्वोक्तरसप्रविचारणाया ज्वरे<br>उदाहरणरूपेण प्रयोगदर्शनम्४०१निरूहगुणाः४३०
दोषविकल्पानवेक्ष्य रसानां प्रक्षेप्रावकषौँ<br>विधेयौ४०१सम्यङ्निरूढलिङ्गानि४३०
पूर्वोक्तद्विषष्टिदोषभेदानां विस्तरतो वर्णनम्४०२निरूहायोगातियोगलिङ्गानि४३०
पूर्वोक्तद्विषष्टिरसभेदानां विस्तरतो वर्णनम्४०४१४निरूढस्यानुवासनप्रयोगः४३०
संशुद्धिविशेषणीयाध्यायः ७ ।अनुवासनगुणाः४३१
संशोधनमधिकृत्य षट्सु ऋतुषु दोषाणां<br>संचयप्रकोपोपशमवर्णनम्४०७अनुवासनार्थं फलतैलम्४३२
हेत्वीरितदोषस्य शीघ्रोपक्रमोपदेशः४०९अनुवासनार्थं एरण्डबस्तिः४३२१२
बहुदोषस्य लक्षणम्४१०अनुवासनमात्राः४३३
बहुमध्याल्पबलेषु दोषेषु चिकित्साविशेषः४१०निरूहमात्रा४३४
स्नेहनगुणाः४११प्रधानमध्यावरा मात्राः केषु योज्याः४३४
स्वेदनगुणाः४११रक्तगुल्मविनिश्चयाध्यायः ९ ।
शोधनगुणाः४११रक्तगुल्मविषये जीवकस्य प्रश्नाः४३४११
शोधनविधिः४१३कश्यपस्योत्तरम्४३५१४
शुद्धस्यान्नसंसर्जनक्रमः४१३गर्भाशयस्य रजस उत्पत्तेश्च वर्णनम्४३५१७
वमनविधिः४१४११रक्तगुल्मस्य संप्राप्ति४३६१०
विरेचनविधिः४१७रक्तगुल्मस्य लक्षणानि४३७
प्रधानमध्यमावरशुद्धिलक्षणम्४१७रक्तगुल्मस्य निरुक्तिः४३८
वमनविरेचनयोर्व्यापदस्तासां चिकित्सा च४१७११रक्तगुल्मे गर्भसमानलक्षणोत्पत्तौ हेतुः४३९
कथंभूतं भेषजं सम्यक्शुद्धिमावहति४१९१२रक्तगुल्मे कालप्रकर्षे हेतुः४३९१०
बस्तिविशेषणीयाध्यायः ८ ।रक्तगुल्मस्य दशममासात्परमुपक्रम्यत्वे हेतुः४४०
बस्तिकर्मणः प्रशंसा४२०रक्तगुल्मगर्भयोर्विशिष्टलक्षणानि४४०
बस्तिकर्मणस्त्रयो भेदास्तेषां लक्षणानि च४२१रक्तगुल्मगर्भयोर्निश्चयं विधायैव चिकित्सा<br>विधेया४४१
चतुर्भद्राख्यश्रुतार्थो बस्तिकल्पः४२३१०पूर्णे प्रसवकाले प्रवर्तमानरक्तनिवारणनिषेधः४४२
अयुग्मबस्तिदानोपदेशः४२४रक्तगुल्मे चिकित्सासूत्रम्४४२
बस्तिकर्मसाध्या रोगाः४२४१०रक्तगुल्मे वर्ज्यानि४४३
निरूहप्रणिधानविधिः४२५रक्तगुल्मोपद्रवाः४४३
निरूहबस्तिप्रमाणोत्कर्षापकर्षविधिः४२६रक्तगुल्मस्य शैथिल्यकरण- भेदनार्थं<br>चिकित्सा४४३
कथंभूतं निरूहमुपकल्पयेत्४२८अन्तर्वलीचिकित्सिताध्यायः १० ।
अतोऽन्यथाप्रयोगे व्यापदः४२८अन्तर्वत्नीचिकित्सितोपक्रमः४४५
कथंभूतो बस्तिः प्रशस्यते४२९गर्भिण्या ज्वरस्य विशेषतः कष्टकारकत्वम्४४५
गर्भिण्या ज्वरस्य निदानम्४४५

५९ का. सं.

५७६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विषयपृ.विषयपृ.
गर्भिणीज्वरस्य चिकित्सासूत्रम्४४५१०त्रिविधदेशभेदेन सूतिकोपक्रमे विशेषः४६७
तरुणे गर्भे अभ्यङ्ग-शिरोविरेक-धूमपान-स्वेद-वमन-स्रंसनास्थापनानुवासननिषेधः४४७सूतिकाज्वरस्य निदानम्५६९
गर्भिण्याः वातज्वरे हिता योगाः४४८सूतिकाज्वरस्य दुरुपक्रमत्वे हेतुः४६९
गर्भिण्या पित्तज्वरे हिता योगाः४४९१०वातजादिभेदेन सूतिकाज्वरस्य लक्षणानि४७०१०
गर्भिण्याः श्लेष्मज्वरे हिता योगाः४५०स्तन्यागमोत्थज्वरस्य लक्षणम्४७११०
गर्भिण्याः संसृष्टज्वरे हिता योगाः४५०१०सूतिकाया आगन्तुज्वरलिङ्गानि४७२
मद्यपाया गर्भिण्याश्चिकित्सा४५१सूतिकाज्वरे अवस्थाभेदेनोपक्रमः४७३
गर्भिण्या अतिसारे चिकित्सा४५१११वातजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७४११
गर्भिण्या परिकर्तिकायां चिकित्सा४५५पित्तजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७६१०
गर्भिण्या मुखपाके चिकित्सा४५६कफजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७८
गर्भिण्या आक्षेपाकपतानकयोश्चिकित्सा४५६सन्निपातजे सूतिकाज्वरे चिकित्सा४७९१४
गर्भिण्या छर्द्यां चिकित्सा४५७जातकर्मोत्तराध्यायः १२ ।
गर्भिण्या कामलायां चिकित्सा४५८प्रथमे मासि शिशोः सूर्योदयस्य दर्शनोपस्थापनं प्रदोषे चन्द्रमसश्च४८३
गर्भिण्या हृद्रोगे चिकित्सा४५८चतुर्थे मासि शिशोः अन्तर्गृहान्निष्क्रमणविधिः४८३
गर्भिण्या कासे चिकित्सा४५८११षष्ठे मासि भूमावभ्यासार्थं सकृदुपवेशनविधिः४८३१२
गर्भिण्या दोषभेदेन जायमानेषु कासेषु चिकित्सा४५८१२शिशोश्शिरोपवेशननिषेधः४८५
गर्भिण्या श्वासरोगे चिकित्सा४५९षष्ठे मासि शिशोः फलप्राशनम्४८५
गर्भिण्या ऊर्ध्ववाते चिकित्सा४५९१०जातदन्तस्य दशमे मासि अन्नप्राशनविधिः४८५
गर्भि ङ्कायां चिकित्सा४५९११बालानाम्नदानविधिः४८७
गर्भिण्या मूत्रग्रहेषु चिकित्सा४५९१४कुक्कुणकचिकित्साध्यायः १३ ।
गर्भिण्या चतुर्थादिमासेषु जायमानरोगचिकित्सा४६०कुक्कुणकस्य निदानम्४८७
गर्भिण्या विषाबाधाचिकित्सा४६१कुक्कुणकस्य लिङ्गानि४८८
गर्भिण्य अरिष्टालिङ्गानि४६११०कुक्कुणकस्य चिकित्सा४८८१२
गर्भिण्य हितो विहारः४६३१२विसर्पचिकित्सिताध्यायः १४ ।
सूतिकोपक्रमणीयाध्यायः ११ ।विसर्पविषये वृद्धजीवकस्य प्रश्नाः४९६
चतुःषष्टिर्दुब्भजातामयाः४६४११कश्यपस्योत्तरं४९७
सूतिकोपक्रमेऽप्रमत्तेन भवित यम्४६६विसर्पस्य प्रागुत्पत्तिः४९७
सूतिकाया उदरे पीडनपूर्वकं पट्टवेष्टनम्४६६विसर्पस्य निरुक्तिः४९७
सूतिकायाः स्वेदनम्४६६विसर्पस्य निदानम्४९७
सूतिकायाः धूपनम्४६७विसर्पस्य भेदाः४९८
सूतिकायाः अन्नपानविधिः४६७विसर्पे रक्तावसेकवस्य परमौषधत्वम्४९८
विसर्पस्य वातजादिभेदेन लक्षणानि४९८

विषयानुक्रमणिका

<div align="right">५७७</div>
विषयपृ.विषयपृ.
विसर्पस्य सामान्यचिकित्सा४९९शोथानां सामान्यचिकित्सा५२१
वातजविसर्पस्य चिकित्सा४९९वातिकशोथस्य चिकित्सा५२४
पैत्तिकविसर्पस्य चिकित्सा५०१पैत्तिकशोथस्य चिकित्सा५२५११
श्लैष्मिकविसर्पस्य चिकित्सा५०४११कफजशोथस्य चिकित्सा५२६१३
संसर्गजविसर्पस्य चिकित्सा५०६११आगन्तुकशोथस्य चिकित्सा५२९
चर्मदलचिकित्सिताध्यायः १५ ।शोथोपद्रवाः चिकित्सा५२९
चर्मदलविषये वृद्धजीवकस्य प्रश्नाः५०७शूलचिकित्सिताध्यायः १८ ।
कश्यपस्योत्तरम्५०८शूलस्य निदानपूर्विका संप्राप्तिः५३०
चर्मदलस्य निदानम्५०८शूलस्य वातजादिभेदेन लिङ्गानि५३०
महतां चर्मदलासंभवे हेतुः५०८वातिशूलस्य चिकित्सा५३०११
चर्मदलभेदाः५०८पैत्तिकशूलस्य चिकित्सा५३१
वातिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५०९श्लैष्मिकशूलस्य चिकित्सा५३११२
पैत्तिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५०९शूले घृततैल्योः५३३
श्लैष्मिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५१०शूले बस्तियोगाः५३४
सान्निपातिकचर्मदलस्य निदानसंप्राप्तिपूर्वकं लक्षणम्५१०अष्टज्वरचिकित्सितोत्तराध्यायः १९ ।
चर्मदलस्य साध्यासाध्यत्वविचारः५१०११वातज्वरहरा योगाः५३६
वातिकचर्मदलस्य चिकित्सा५११वातश्लेष्मज्वरहरा योगाः५३८११
पैत्तिकचर्मदलस्य चिकित्सा५१११२ज्वरे दोषविशेषेण चिकित्साविशेषः५४०
श्लैष्मिकचर्मदलस्य चिकित्सा५१२१०सन्निपातज्वरचिकित्सा५४०
अम्लपित्तचिकित्सिताध्यायः १६ ।मधुन उष्णयोगनिषेधः५४३
अम्लपित्तस्य निदानपूर्विका संप्राप्तिः५१४क्षीरगुणविशेषीयाध्यायः २० ।
अम्लपित्तस्य लक्षणम्५१५क्षीरभेदाः५४४
अम्लपित्तस्य चिकित्सा५१६क्षीरसामान्यगुणाः५४४
अम्लपित्तस्य उपद्रवाः५१८१०गोक्षीरगुणाः५४५
शोथचिकित्सिताध्यायः १७ ।महिषीक्षीरगुणाः५४६१३
शोथस्य निदानम्५१९अजाक्षीणगुणाः५४७
शोथस्य भेदाः५१९उष्ट्रीक्षीरगुण५४७
शोथानां वातजादिभेदेन लिङ्गानि५२०पानीयगुणविशेषीयाध्यायः २१ ।
शोथानां असाध्यलिङ्गानि५२१हंसोदकगुणाः५४८
ऋतुभेदेनोदकगुणाः५४८
अप्रशस्तं जलं५४९
आन्तरिक्षजलगुणाः५४९
देशभेदेन नदीगुणाः५४९

५७८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विषयपृ.विषयपृ.
औद्भित्पदिजलगुणाः५४९नानाविधपशुपक्षिणां५५४
पानार्हं जलं५५०नानाविधजलचरमांसगुणाः५५६
पानायोग्यं जलं५५०मांसवर्गेषु श्रेष्ठाः प्राणिनः५५७
भक्तादिमध्यान्तपीतजलगुणाः५५०१२शरीरावयवेषु गुरुलघुत्वम्५५७
शृतशीतजलगुणाः५५१अवस्थाविशेषेण गुरुलघुत्वम्५५८
ऋतुभेदे पेयं जलं५५१शरीर-भोजन-देशादिविशेषेण५५८
मांसगुणविशेषीयाध्यायः २२ ।देशसात्म्याध्यायः २३ ।
मांससामान्यगुणः५५२मध्यदेशः, तज्जानां सात्म्यं च५५९
मांसरसगुणाः५५२पूर्वदेशाः, तज्जानां सात्म्यं च५५९
संस्कारविशेषेण मांसगुणाः५५३दक्षिणदेशाः, तज्जानां सात्म्यं च५६०

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

॥ अन्य महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ ॥

  • अष्टाङ्गहृदयम्। अरुणदत्त कृत। सटिप्पण 'सर्वाङ्गसुन्दरी' तथा हेमाद्रिकृत 'आयुर्वेदरसायन' व्याख्या सहित। सम्पा. वैद्य हरिशास्त्र पराड़कर। (का. 315)
  • सुश्रुत संहिता। श्रीडल्हणाचार्य विरचित निबन्धसंग्रहव्याख्या सहित। सम्पादक - यादवजीत्रिक्रमजी आचार्य (का. 316)
  • चरक संहिता - महर्षि पुनर्वसुनोपदिष्टा, तच्छिष्येणाग्निवेशेन प्रणीता, चरकदृढ़बलाभ्यां प्रति संस्कृत श्री चक्रपाणिदत्त विरचितया आयुर्वेद दीपिका व्याख्या संवलिता। आचार्योपाह्वेन त्रिक्रमात्मजेन यादवशर्मणा संशोधिता (MIS 54)
  • शार्ङ्गधर संहिता। शार्ङ्गधराचार्य प्रणीत। भिषग्वर आढमल्ल विरचित 'दिपिका' प. काशीनाथ वैद्य प्रणीत 'गूढार्थदीपिका' टीका एवं पण्डित परशुराम शास्त्री संशोधित। (MIS 44)
  • माधवनिदानम्। माधवकर कृत। विजयरक्षित तथा कण्ठदत्त कृत 'मधुकोष' संस्कृत टीका तथा ब्रह्मशंकर शास्त्री कृत 'मनोरमा' हिन्दी टीका (का. 159)
  • रसरत्नसमुच्चय। श्री वाग्भट्टाचार्य कृत। संस्कृत मूल, 'रसप्रभा' हिन्दी टीका, टिप्पणीयुक्त। डॉ. इन्द्रदेव त्रिपाठी। (चौ.सं.भ. 12)
  • गदनिग्रहः। सोढ़ल कृत। इन्द्रदेव त्रिपाठी कृत 'विद्योतिनी' हिन्दी टीका। सं. गंगा सहाय पाण्डेय।
    (1-3 भाग) सम्पूर्ण (का. 182)
  • गुणरत्नमाला। भावमिश्र कृत। डॉ. कैलाशपति पाण्डेय एवम् डॉ. अनुग्रह नारायण
    सिंह कृत 'प्रकाश' हिन्दी व्याख्या व सम्पादन। प्राक्कथन आचार्य प्रियव्रत शर्मा कृत (चौ.सं.भ. 63)
  • चरक संहिता। अग्निवेश कृत। चरक एवं दृढ़बल संशोधित। 'चक्रपाणि दत्त' कृत 'आयुर्वेद दीपिका'
    टीका तथा काशीनाथ शास्त्री कृत 'विद्योतिनी' हिन्दी टीका।
    सं.-गंगासहाय पाण्डेय। प्रियव्रत शर्मा कृत भूमिका। (1-2 भाग) सम्पूर्ण (का. 194)
  • द्रव्यगुणसूत्रम्। (Aphorisms on Dravyaguna). डॉ. प्रियव्रत शर्मा कृत स्वोपज्ञभाष्य
    (With English Translation) हिन्दी अनुवाद डॉ. सत्यदेव दूबे (चौ.सं.भ. 1)
  • वनौषधि चन्द्रोदय। चन्द्रराज भण्डारी कृत। (1-10) भाग 2 जिल्द में सम्पूर्ण (का. 161)
  • सुश्रुत संहिता। महर्षि सुश्रुत कृत। अम्बिका दत्त शास्त्री आदि कृत 'आयुर्वेद तत्व
    संदीपिका' हिन्दी टीकादि। पी. एम. मेहता कृत प्रस्तावना। (1-2 भाग) सम्पूर्ण (का. 156)
  • Encyclopaedic Dictionary of Ayurveda. by Dr. Kanjiv Lochan & Dr. P.S. Byadgi (MIS 36)
  • Bhaisajya Ratnavali. Composed by Govinda Das Ji Bhisagratna. Commented upon Dr. Ambika Datta Shastri. Eng. Trans. Dr. Kanjiv lochan and Technically reviewed by Dr. Anand K. Choudhary (Vol. 1-3) Complete (C.S.B. 67)
  • Rasendra Sara Sangrah of Sri Gopala Krishna Bhatt. Text with English Translation 'Parimita Bhodhini' Commentary & Appendix Dr. P. Suresh & Dr. D. Vinaya Kumari Dhannapuneni (C.S.B. 72)
  • Vikriti Vijnana and Roga Vijnana (Ayurvediya). by P.S. Byadgi
    Vol. - I (Vikriti Vijnana) & Vol. - II (Roga Vijnana) (MIS 3)

CHAUKHAMBHA SANSKRIT SANSTHAN, VARANASI (U.P.) INDIA
E-mail : cssvns@gmail.com

ISBN : 81-86937-67-6