भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation

महर्षि मनु द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished649 पृष्ठ

[Page Header] विषयों का संकलन । १३१

श्लो० १० अ० । १०१-१०४ श्लो० १० अ० । ( अजीगर्त, वामदेव, भरद्वाज, और विश्वामित्र का दृष्टान्त ) १६-१७ श्लो० ११ अ० । ब्राह्मण के भक्ष्याभक्ष्य=मत्त २०७-२२२ श्लो० ४ अ० । ६६ श्लो० ११ अ० । अयोग्य ब्राह्मण=न तिष्ठति १०३ श्लो० २ अ० । ११८ श्लो० २ अ० । १६८ श्लो० २ अ० । ३६-३७ श्लो० ११ अ० । मूर्ख ब्राह्मण=यथा १५७-१५८ श्लो० २ अ० । १३२-१३३ श्लो० ३ अ० । १८८-१६१ श्लो० ४ अ० । क्षत्रियजाति=प्रजानां ८६ श्लो० १ अ० । ७७ श्लो० १० अ० । ७९-८० श्लो० १० अ० । ११७ श्लो० १० अ० । वश्यजाति=पशूनां ६० श्लो० १ अ० । ३२६-३३३ श्लो० ६ अ० । ७८ श्लो० १० अ० । ६८ श्लो० १० अ० । शूद्रजाति=एकमेव ६१ श्लो० १ अ० । १३६-१४० श्लो० ५ अ० । ३३४-३३५ श्लो० ६ अ० । ६६-१०० श्लो० १० अ० । १२१-१३१ श्लो० १० अ० । २५३-२५६ श्लो० ४ अ० । ब्रह्मचारी=उप ६६ श्लो० २ अ० । १०६-११६ श्लो० २ अ० । ( योग्य को पढ़ाना ) १४०-१४४ श्लो० २ अ० । ( आचार्य आदि नाम ) १४७-१४६ श्लो० २ अ० । ब्रह्मचारी के धर्म=अध्येष्य ७०-८७ श्लो० २ अ० । ( गायत्री के बिना ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यों की निन्दा ) १०१- १०८ श्लो० २ अ० । १५६-१६१ श्लो० २ अ० ।

१३२ मनुस्मृति । १६४-१६६ श्लो० २ अ० । १६६-२२३ श्लो० २ अ० । १-३ श्लो० ३ अ० । ६५-१२७ श्लो० ४ अ० । ८८ श्लो० ५ अ० । १५६ श्लो० ५ अ० । गृहस्थ=यथा ७७-८० श्लो० ३ अ० । ८७-६० श्लो० ६ अ० । ६३-६६ श्लो० ३ अ० । १-२ श्लो० १० अ० । ११५-११६ श्लो० १० अ० । २८-३० श्लो० ११ अ० । वर्णधर्म ( संस्कार ) =वैदिकैः २६-६८ श्लो० २ अ० । आह्निक ( दिनचर्या ) =वैवाहिके ६७-७६ श्लो० ३ अ० । ८१-१२१ श्लो० ३ अ० । ४५-५२ श्लो० ४ अ० । ६२-६४ श्लो० ४ अ० । २०१-२०३ श्लो० ४ अ० । १३२-१३६ श्लो० ५ अ० । स्नातक और गृहस्थ के धर्म=धर्मार्था २२४-२४० श्लो० २ अ० । ४५-५० श्लो० ३ अ० । १८-३२ श्लो० ४ अ० । ३७-४४ श्लो० ४ अ० । ५३-७६ श्लो० ४ अ० । ८२-८३ श्लो० ४ अ० । १२८-१५३ श्लो० ४ अ० । १५६-१६६ श्लो० ४ अ० । १७५- १८५ श्लो० ४ अ० । १६२-२०४ श्लो० ४ अ० । २२४-२३७ श्लो० ४ अ० । २४४-२४६ श्लो० ४ अ० । २५७-२६० श्लो० ४ अ० । ६-१० श्लो० ११ अ० । सन्मान=लौकिकं ११७ श्लो० २ अ० । ११६-१३६ श्लो० २ अ० । १४५-१४६ श्लो० २ अ० । १५४ श्लो० ४ अ० । आपत्काल=शस्त्रं ३४८-३५१ श्लो० ८ अ० । ३१-३४ श्लो०

विषयों का संकलन । १३३ ११ अ० । ( खुशामद से आपद् को दूर करना ब्राह्मण के लिये मना है ) विवाह = चतुर्णां २०-२१ श्लो० ३ अ० । २२-४४ श्लो० ३ अ० । ५१-५४ श्लो० ३ अ० । ४७ श्लो० ६ अ० । वर के धर्म = गुरुणा ४-१६ श्लो० ३ अ० । कन्या के धर्म = त्रीणि ६०-६२ श्लो० ६ अ० । विवाह के नियम = दारा १७१-१७२ श्लो० ३ अ० । १६७-१६६ श्लो० ५ अ० । २०४-२०५ श्लो० ८ अ० । २२४-२२७ श्लो० ८ अ० । ( वेदमन्त्र से कन्याही की विवाहविधि है-अकन्या की नहीं ) ६६-७३ श्लो० ६ अ० । ८८-८६ श्लो० ६ अ० । ६३-१०० श्लो० ६ अ० । ८०-८३ श्लो० ६ अ० । १७५-१७६ श्लो० ६ अ० । ५ श्लो० ११ अ० । पुत्रिकाकरण = अपुत्रो १२७-१२६ श्लो० ६ अ० । ( दक्षका दृष्टान्त ) १३६-१४० श्लो० ६ अ० । स्त्री = पितृभिः ५५-६२ श्लो० ३ अ० । १-२५ श्लो० ६ अ० । ( वसिष्ठ, अक्षमाला का और मन्दपाल, शारङ्गी का दृष्टान्त ) २६-४६ श्लो० ६ अ० । ४८-५६ श्लो० ६ अ० । ( बीज और योनि ) ७४-७६ श्लो० ६ अ० । १७७-१७८ श्लो० ११ अ० । स्त्री के धर्म = बालया १४६-१५८ श्लो० ५ अ० । १६०-१६६ श्लो० ५ अ० । ८४-८७ श्लो० ६ अ० । स्त्री पुरुष के धर्म = अन्यो १०१-१०२ श्लो० ६ अ० । स्त्री का नियोग = भ्रातुः ५७-६८ श्लो० ६ अ० । ( ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यों में नियोग का निषेध )

१३४ मनुस्मृति। पुत्र=पुत्रेण १३७-१३८ श्लो० ९ अ० । १८२-१८३ श्लो० ९ अ० । १५८-१८१ श्लो० ९ अ० । जाति और जीवन=ब्राह्मणः ४-६२ श्लो० १० अ० । ६४-७३ श्लो० १० अ० । (बीज और क्षेत्र) श्राद्ध=पितृयज्ञं १२२-२८६ श्लो० ३ अ० । द्विजातियों के भक्ष्याभक्ष्य=श्रुत्वैता १-२५ श्लो० ५ अ० (अगस्त्य का दृष्टान्त) मांस का निषेध=एतदुक्तं २६-५६ श्लो० ५ अ० । पदार्थों की शुद्धि=तैजसानां ११०-१३१ श्लो० ५ अ० । धर्मभिक्षुक=सांतानिकं १-४ श्लो० ११ अ० । ११-१६ श्लो० ११ अ० । १८-२३ श्लो० ११ अ० । २। व्यवहारकाण्ड- राजा का महत्त्व=राज १-१३ श्लो० ७ अ०। ३०१-३०२ श्लो० ९ अ० । राजा के धर्म=तस्या २६-४० श्लो० ७ अ० । ४१-४२ श्लो० ७ अ० । (राजाओं के दृष्टान्त) ४३-५३ श्लो० ७ अ० । ७७-८६ श्लो० ७ अ० । ९६-११२ श्लो० ७ अ० । १४५-१६६ श्लो० ७ अ० । २१२-२२६ श्लो० ७ अ० । १७२-१७५ श्लो० ८ अ० । ३६५ श्लो० ८ अ० । ३०० श्लो० ९ अ० । ३०३-३१२ श्लो० ९ अ० । ३२२-३२५ श्लो० ९ अ० । राज्यप्रबन्ध=मौलान् ५४-७६ श्लो० ७ अ० । १४१-१४४ श्लो० ७ अ० । ११३-१२६ श्लो० ७ अ० । २७-४१ श्लो० ८ अ० । ३८६-३८७ श्लो० ८ अ०। २६४-२६९ श्लो० ९ अ० ।

[Header] विषयों का संकलन । १३५ राज्यकर=क्रय १२७-१४० श्लो० ७ अ० । ३६४ श्लो० ८ अ० । ४०४-४०६ श्लो० ८ अ० । ११८-१२० श्लो० १० अ० । संग्राम=समो ८७-६८ श्लो० ७ अ० । १७०-२११ श्लो० ७ अ०। ऋण=व्यवहारान् १-१४ श्लो० ८ अ० । ( व्यवहार के १८ स्थान ) १८-२६ श्लो० ८ अ० । ४२-११२ श्लो० ८ अ० । ( राजा पैजवन के पास वसिष्ठ का शपथ ) ११३-१२३ श्लो० ७ अ० । ( वत्स का शपथ ) १४०-१७१ श्लो० ८ अ० । १७६-१७८ श्लो० ८ अ० । निक्षेप=कुलजे १७६-१८६ श्लो० ८ अ० । परधनविक्रय=विक्रीणीते १६७-२०३ श्लो० ८ अ० । संभूयकर्मकारी (साझेदार)=ऋत्विक २०६-२१३ श्लो० ८ अ० । वेतन=दत्तस्यै २१४-२१७ श्लो० ८ अ० । मर्यादाभेदन=एष २१८-२२१ श्लो० ८ अ० । क्रीतपरावर्तन=क्रीत्वा २२२-२२३ श्लो० ८ अ० । २२८ श्लो० ८ अ० । पशुस्वामिपाल=पशुषु २२६-२४४ श्लो० ८ अ० । सीमा ( हद ) = सीमा २४५-२६५ श्लो० ८ अ० । वाक्पारुष्य (कठोर वचन)=एषो २६६-२७७ श्लो० ८ अ० । दण्डपारुष्य ( प्रहार ) = एष २७८-३०० श्लो० ८ अ० । चौर्य ( चोरी ) = एषो ३०१-३३१ श्लो० ८ अ० । ३३३- ३४७ श्लो० ८ अ० । ( अपराधी पिता आचार्य आदि भी दण्ड्य कहे हैं ) साहस ( डकैती आदि ) = स्यात् ३३२ श्लो० ८ अ० । व्यभिचार=पर ३५२-३८५ श्लो० ८ अ० ।

१३६ मनुस्मृति । द्यूत ( जुआ )=अथ २२०-२२८ श्लो० ८ अ० । दण्ड का महत्त्व और विधान=ब्रह्म १४-२५ श्लो० ७ अ०। १२४-१३६ श्लो० ८ अ० । ३८८-३६३ श्लो०- ८ अ० । ३६६-४०३ श्लो० ८ अ० । ४१०-४२० श्लो० ८ अ० । २२६-२६३ श्लो० ९ अ० । ६६ श्लो० १० अ० । भ्रातृभाग=एष १०३-११७ श्लो० ९ अ० । ११९-१२६ श्लो० ९ अ० । २०४-२१६ श्लो० ९ अ० । २१८-२१६ श्लो० ९ अ० । पुत्रभाग=पुत्रिकायां १३४-१३६ श्लो० ९ अ० । १४१-१४२ श्लो० ९ अ० । १४५-१४७ श्लो० ९ अ० । १८४ श्लो० ९ अ० । एकयोनिजपुत्रभाग=एतद्विधानं १४८-१५७ श्लो० ९ अ० । भगिनीभाग=स्वेभ्यो ११८ श्लो० ९ अ० । निरंश=अनियुक्ता १४३-१४४ श्लो० ९ अ० । २०१-२०३ श्लो० ९ अ० । अपुत्रधनभाग=यथैवात्मा १३०-१३३ श्लो० ९ अ० । १८५-१६१ श्लो० ९ अ० । २१७ श्लो० ९ अ० । स्त्रीधनभाग=जनन्यां १६२-२०० श्लो० ९ अ० । ३ । प्रायश्चित्तकाण्ड- प्रेतशुद्धि=प्रेत ५७-६० श्लो० ५ अ० । ६४-७३श्लो० ५ अ० । वैदेशिक प्रेतशुद्धि=संनिधा ७४-७८ श्लो० ५ अ० । जन्मशुद्धि=यथेदं ६१-६३ श्लो० ५ अ० । जन्म-मरणशुद्धि=अन्तः ७९ श्लो० ५ अ० । आचार्यादिमरणशुद्धि=त्रिरात्र ८०-८२ श्लो० ५ अ० ।

विषयों का संकलन । १३७ शुद्धिदिन=शुद्धयेत् ८३ श्लो० ५ अ० । ( वर्तमानकाल में वर्णानुसार शुद्धि की व्यवस्था न रहने से दूसरी जाति में घुसने के लिये बड़ी सुविधा हुई ) शुद्धिविशेष=न ८४-८८ श्लो० ५ अ० । ६१ श्लो० ५अ०। प्रेतक्रियानिषेध=वृथा ८९-९० श्लो० ५ अ० । शवनिर्हरणद्वार=दक्षिणेन ९२ श्लो० ५ अ० । सद्यः शौच=न ९३-९६ श्लो० ५ अ० । असपिण्ड-प्रेतशुद्धि=एतद्भो १००-१०४ श्लो० ५ अ० । शुद्धि-हेतु=ज्ञानं १०५ श्लो० ५अ०। १०७-१०९ श्लो० ५अ०। अर्थशौच=सर्वेषा १०६ श्लो० ५.अ० । नानाविधशौच=१४१-१४५ श्लो० ५ अ० । प्रायश्चित्त=अकुर्वन् ४४-४७ श्लो० ११ अ० । महापातकादि=ब्रह्म ५५-७२ श्लो० ११ अ० । महापातकादिप्रायश्चित्त=ब्रह्महा ७३-१३१ श्लो० ११अ०। नानाविधहिंसाप्रायश्चित्त=मार्जारं १३२-१४६श्लो०११अ० अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्त=अज्ञानाद् १४७-१६२श्लो०११अ० नानाविधस्तेयप्रायश्चित्त=धान्यान्नं १६३-१७०श्लो०११अ० अगम्यागमनप्रायश्चित्त=गुरु १७१-१७६श्लो० ११ अ० । १७६-१८० श्लो० ११ अ० । संसर्गप्रायश्चित्त=संवत्सरेण १८१-१८६ श्लो० ११अ० । ग्राह्याग्राह्यव्यवस्था=एन १९०-१९१ श्लो० ११ अ० । नानाविधप्रायश्चित्त=येषां १९२-२०६ श्लो० ११ अ० । प्रायश्चित्तकल्पना=अनुक्त २१० श्लो० ११ अ० । देवब्राह्मणस्वहरणप्रायश्चित्त=देवस्वं २६-२७श्लो०११अ०। गुप्तप्रायश्चित्त=अतः २४८-२६६ श्लो० ११ अ० ।

१३८ मनुस्मृति । प्राजापत्यादिव्रत=यै २११-२२७ श्लो० ११ अ० । पश्चात्ताप और तप=ख्यापनेना २२८-२४७ श्लो० ११ अ०। ( प्रजापति का दृष्टान्त ) पापचिह्न=इह ४८-५३ श्लो० ११ अ० । १-६ श्लो० १२ अ० । ५२-८१ श्लो० १२ अ० । वानप्रस्थ=एवं १-३२ श्लो० ६ अ० । संन्यास=चतुर्थ ३३-८६ श्लो० ६ अ० । ६४-६७ श्लो० ६ अ० । ८८-१०० श्लो० २ अ० । १०-५१ श्लो० १२ अ० । ८२-६४ श्लो० १२ अ० । ६७-१०४ श्लो० १२ अ० । ११६-१२६ श्लो० १२ अ० । मनुस्मृति के श्लोकों की संख्या— १=११६ २=२४६ ३=२८६ ४=२६० ५=१६६ ६= ९७ ७=२२६ ८=४२० ९=३३६ १०=१३१ ११=२६६ १२=१२६ पूर्णसंख्या=२६८५

पहला अध्याय ।

श्रीगणेशाय नमः । मनुस्मृति । पहला अध्याय । मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् ॥ १ ॥ भगवन् सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः । अन्तरप्रभवानाञ्च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥ त्वमेको ह्यस्य सर्वस्य विधानस्य स्वयंभुवः । अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य कार्यतत्त्वार्थवित्प्रभो ॥ ३ ॥ स तैः पृष्टस्तथा सम्यगमितौजा महात्मभिः । प्रत्युवाचार्च्य तान्सर्वान्महर्षीञ्छ्रूयतामिति ॥ ४ ॥ ॐ नमः शिवाय । पहला अध्याय । महर्षियों ने एकाग्रचित्त बैठे हुए मनु महाराज के पास जाकर और उनका पूजन करके, विधिपूर्वक यह प्रश्न किया—हे भगवन् ! आप सब ब्राह्मण आदि वर्णों के और सङ्कीर्ण जातियों के वर्णाश्रम- धर्म क्रम से कहने में समर्थ हैं, इस लिये हमलोगों को उपदेश क- रिए । आप सब वैदिक श्रौत-स्मार्त्त कर्मों के अगाध और अनन्त विषयों के एकही जानने वाले हैं ॥ १-३ ॥ इस प्रकार महर्षियों के विनयपूर्वक प्रश्नों को सुनकर, महात्मा मनु ने, सब का आदर करके कहा-अच्छा सुनो ॥ ४ ॥

२ मनुस्मृति। आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः॥ ५॥ ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम्। महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुदः॥ ६॥ योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः। सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्बभौ॥ ७॥ सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत्॥ ८॥ तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्। तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः॥ ६॥ जगत् की सृष्टि। यह संसार अपनी उत्पत्ति के पूर्व अन्धकारमय था † अज्ञात था, इसका कोई लक्षण न था *। किसी अनुमान से जानने लायक़ न था। चारों तरफ़ से मानो सोया हुआ था। इस महाप्रलय स्थिति के अनन्तर, सृष्टि के आरम्भ में, पृथिवी, जल, तेज, वायु, आकाश आदि विश्वको सूक्ष्मरूप से, स्थूलरूप में प्रकट करनेकी इच्छा से अतीन्द्रिय, महासूक्ष्म, नित्य, विश्वव्यापक, अचिन्त्य परमात्मा ने, अपने को जाहिर किया। अर्थात् महत्तत्त्व आदि की उत्पत्ति द्वारा अपनी शक्ति को संसार में प्रकट किया। उसके बाद नानाविध प्रजासृष्टिकी इच्छा से, पूर्व जलसृष्टि करके, उसमें अपना शक्ति- रूप बीज स्थापित किया॥ ५-८॥ वह बीज ईश्वरेच्छा से, सूर्य के समान चमकीला सुवर्ण कासा गोला ‡ होगया। उसमें संपूर्ण विश्व के पितामह स्वयं ब्रह्मा का प्रादुर्भाव हुआ॥ ६॥ † श्रुति है 'तम आसीत् तमसा गूढमग्रे इति।'

  • श्रुति है 'तद्धीदन्तर्ह्यव्याकृतमासीत्।' छान्दोग्य श्रुति है 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्।' ‡ इसी अण्ड से हिरण्यगर्भ नामसे परमात्मा का प्रादुर्भाव हुआ है। वैदिक श्रुतीभी है:- 'हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। सदाधारपृथिवीं द्यामुतेमाम्।'

पहला अध्याय । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ १० ॥ यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥ ११ ॥ तस्मिन्नण्डे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदण्डमकरोद्द्विधा ॥ १२ ॥ ताभ्यां स शकलाभ्यां च दिवं भूमिं च निर्ममे । मध्ये व्योम दिशश्चाष्टावपां स्थानं च शाश्वतम् ॥ १३ ॥ जल को नार कहते हैं क्योंकि वे नर नामक परमात्मा से पैदा हुए हैं। जल में ही परमात्मा ने ब्रह्मरूप से पहले स्थिति की है* । इसलिये परमात्मा को नारायण कहते हैं। जो सारे जगत् का उपादान कारण है, अप्रकट है, सनातन है, सत्-असत् पदार्थों का प्रकृतिभूत है, उसी से उत्पन्न वह पुरुष, संसार में ब्रह्मा नाम से कहा जाता है। ब्रह्मा ने उस अण्ड में ब्राह्ममान से एक वर्ष रहकर, अपनी इच्छा से उसका दो टुकड़ा किया। ऊपर के भाग से स्वर्लोक, नीचे से भूलोक और दोनों के बीच आकाश बनाकर, आठों दिशा और जल का स्थिर स्थान-समुद्र को बनाया ॥१०-१३॥

  • तैत्तिरीय-आरण्यक में, जल से प्रजापति की उत्पत्ति का वर्णन है । 'आपो वै इदमासन् सलिलमेव । स प्रजापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत् । तस्यान्तर्मनसि कामः समवर्तत, 'इदं सृजेयम्' इति । 'आपो ह वा इदमग्रे, सलिलमेवास ।' शतपथब्राह्मण १० । १ । ६ 'तस्याप एव प्रतिष्ठा । अप्सु हि इमे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।' शतपथ-ब्राह्मण, ६ । ७ । १ । १७ इस प्रकार कई श्रुति हैं। तैत्तिरीय आरण्यक के प्रथम भाग में, सृष्टिवर्णन विस्तारपूर्वक किया गया है ।

४ मनुस्मृति । उद्बबर्हात्मनश्चैव मनः सदसदात्मकम् । मनसश्चाप्यहङ्कारमभिमन्तारमीश्वरम् ॥ १४ ॥ महान्तमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । विषयाणां ग्रहीतॄणि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १५ ॥ तेषां त्ववयवान्त्सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसाम् । सन्निवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे ॥ १६ ॥ यन्मूर्त्यवयवाः सूक्ष्मास्तस्येमान्याश्रयन्ति यत् । तस्माच्छरीरमित्याहुस्तस्य मूर्त्तिं मनीषिणः ॥ १७ ॥ अब सृष्टिक्रम कहते हैं:— ब्रह्मा ने उस परमात्मा (प्रकृति) से मन और मन से अहङ्कार, उससे महत्तत्त्व, सत्त्व, रज, तम तीनों गुण और शब्द, स्पर्श, रूप आदि विषयों के ग्राहक पांच ज्ञानेन्द्रिय और अहङ्कार इन छ के सूक्ष्म अवयवों को अपनी अपनी मात्राओं में अर्थात् शब्द, स्पर्शादिकों में मिलाकर सब स्थावर, जङ्गम रूप विश्व की रचना की । शरीर के सूक्ष्म छ अवयव अर्थात् अहङ्कार और पञ्च- महाभूत सब कार्यों के आश्रय होने से उस ब्रह्मा की मूर्त्ति को शरीर कहते हैं ॥ १४-१७ ॥ तदा विशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मभिः । मनश्चावयवैः सूक्ष्मैः सर्वभूतकृदव्ययम् ॥ १८ ॥ तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् । सूक्ष्माभ्यो मूर्त्तिमात्राभ्यः सम्भवत्यव्ययाद्व्ययम् ॥१९॥ आद्याद्यस्य गुणन्त्वेषामवाप्नोति परः परः । यो यो यावतिथश्चैषां स स तावद्गुणः स्मृतः ॥ २० ॥

पहला अध्याय। ५

पहला अध्याय। ५ सर्वेषान्तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥ २१ ॥ पञ्चमहाभूत और मन अपने कार्यों और सूक्ष्म अवयवों के द्वारा सब भूतों की उत्पत्ति के लिये अविनाशी ब्रह्म में प्रविष्ट होते हैं। उन सात प्रकृतियों अर्थात् महत्तत्त्व, अहङ्कार और पञ्चमहाभूत की सूक्ष्म मात्राओं से पञ्चतन्मात्रा से अविनाशी परमात्मा नाशवान् जगत् को उत्पन्न किया करता है। इन पञ्चमहाभूतों में पहले पहले का गुण दूसरा दूसरा पाता है। जैसा, आकाश का गुण शब्द आगे के वायु में व्याप्त हुआ। वायु का गुण स्पर्श अग्नि में, अग्नि का रूप जल में इत्यादि। इनमें जिसमें जितने गुण हैं वह उतने गुणोंवाला है। जैसे आकाश में एक गुण शब्द है। वायु में शब्द और स्पर्श दो गुण हैं इसलिये आकाश एक गुणवाला और वायु दो गुणवाला कहलाया। यों आगे भी जानना चाहिए। परमात्मा ने वेदानुसार ही सबके नाम और कर्म अलग अलग बांट दिये हैं, जैसा गोजाति का नाम गो, अश्व का अश्व और कर्म जैसा ब्राह्मणों का वेदाध्ययन आदि, क्षत्रियों का प्रजारक्षा आदि जैसा पूर्वकल्प में था * वैसा ही रचा गया है ॥ १८-२१ ॥ कर्मात्मनां च देवानां सोऽसृजत्प्राणिनां प्रभुः । साध्यानाञ्च गणं सूक्ष्मं यज्ञं चैव सनातनम् ॥ २२ ॥ अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ २३ ॥ कालङ्कालविभक्तीश्च नक्षत्राणिग्रहांस्त था । सरितः सागरान् शैलान् समानि विषमाणि च ॥ २४ ॥ फिर परमात्मा ने, यज्ञादि में जिनको भाग दिया जाता है, ऐसे प्राणवाले इन्द्रादि देवता; वनस्पति आदि के स्वामी देवता, साध्य-

  • वेद में लिखा है-'धाता यथापूर्वमकल्पयत् ... ।'

इन तीनों से क्रम से यज्ञकर्म संपादन के लिये, ऋक्, यजु, साम

६ मनुस्मृति ।

नामक सूक्ष्म देवगण और यज्ञों को रचा। अग्नि, वायु और सूर्य इन तीनों से क्रम से यज्ञकर्म संपादन के लिये, ऋक्, यजु, साम इस त्रयी विद्या को उत्पन्न किया *। काल और काल का विभाग वर्ष, मास, पक्ष, तिथि, प्रहर, घटिका, पल, विपल आदि नक्षत्र, ग्रह, नदी, समुद्र, पर्वत और ऊंची, नीची भूमि की सृष्टि हुई ॥ २२–२४ ॥ तपो वाचं रतिं चैव कामं च क्रोधमेव च । सृष्टिं ससर्ज चैवेमां स्रष्टुमिच्छन्निमाः प्रजाः ॥ २५ ॥ कर्मणां च विवेकर्थं धर्माधर्मौ व्यवेचयत् । द्वन्द्वैरयोजयच्चेमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः ॥ २६ ॥ अण्व्यो मात्राविनाशिन्यो दशार्द्धानां तु याः स्मृताः । ताभिः सार्द्धमिदं सर्वं सम्भवत्यनुपूर्वशः ॥ २७ ॥ यस्तु कर्मणि यस्मिन् स न्ययुङ्क्त प्रथमं प्रभुः । स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः ॥ २८ ॥

  • अग्नि, वायु और रवि से वेदत्रयी की उत्पत्ति, छान्दोग्य-उपनिषद् में इसी प्रकार है । जैसा—‘प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत् । तेषां तप्यमानानां रसान् प्रावृृहत् । अग्निं पृथिव्या, वायुमन्तरिक्षात्, आदित्यं दिवः । स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत् । तासां तप्यमानानां रसान् प्रावृृहत् । अग्नेर्ऋचो, वायोर्यजूंषि, सांम आदित्यात् । स एतां त्रयीं विद्यां अभ्यतपत् । तस्या तप्यमानाया रसान् प्रावृृहत् । भूरिति ऋग्भ्यो, भुवरिति यजुर्भ्यः, स्वरिति सामभ्यः ।’ तैत्तिरीय ब्राह्मण ( २ । ३ । १० ) में, ‘प्रजापतिः सोमं राजानमसृजत । तं त्रयो वेदा अन्वसृज्यन्त ।’ 'प्राजापत्यो वेदः ।' इत्यादि लेखों से और शतपथ-ब्राह्मण की श्रुतियों से, वेद की उत्पत्ति प्रजापति से सिद्ध होती है । इसके सिवा कई प्रकार के लेख मिलते हैं । परन्तु मूलभाव में भेद नहीं है । अग्नि, वायु और रवि से वेदोत्पत्ति होने से ही, ऋग्वेद का पहला मंत्र अग्निस्तुति है । यजु का वायु और साम का सूर्यस्तुति विषय का है ।

पहला अध्याय । ७

पहला अध्याय । ७ हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । यद्यस्य सोऽदधात्सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् ॥ २६ ॥ सृष्टि की इच्छा करके ब्रह्मा ने तप, वाणी, रति, काम और क्रोध को उत्पन्न किया । भले और बुरे कर्मों के विचार के लिये धर्म और अधर्म को बनाया । सुख, दुःख, काम, क्रोध आदि द्वन्द्वधर्मों के अधीन संसार के प्राणियों को किया । पञ्चमहाभूतों की सूक्ष्ममात्रा-पञ्चतन्मात्राओं के साथ यह सारी सृष्टि क्रम से पैदा हुई है । सृष्टि के आदि में उस प्रभु ने, जिस स्वाभाविक कर्म में, जिसकी योजना की उसका जब जब जन्म हुआ उसी कर्म को उसने स्वयं किया। हिंस्रकर्म-अहिंस्रकर्म, मृदु-दया, क्रूर-कठोरता, धर्म-ब्रह्मचर्य, गुरुसेवा, अधर्म-झूठ बोलना आदि जो पूर्वकल्प में जिसका था वही सृष्टि के समय उसमें प्रविष्ट होगया ॥ २५-२६ ॥ यथर्तुलिङ्गान्यृतवः स्वयमेवर्तुपर्यये । स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः ॥ ३० ॥ लोकानां तु विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्त्तयत् ॥ ३१ ॥ द्विधाकृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोभवत् । अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत्प्रभुः ॥ ३२ ॥ तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट् । तं मां वित्तस्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमाः ॥ ३३ ॥ अहं प्रजाः सिसृक्षुस्तु तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । पतीन्प्रजानामसृजं महर्षीनादितो दश ॥ ३४ ॥ मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रचेतसं वशिष्ठं च भृगुं नारदमेव च ॥ ३५ ॥

८ मनुस्मृति। जिस प्रकार वसन्त आदि ऋतु अपने स्वाभाविक चिह्नों को जैसे आम की मञ्जरी (बौर) धारण करते हैं, उसी प्रकार मनुष्य अपने अपने पूर्व कर्मों को प्राप्त होते हैं। परमात्मा ने लोक की वृद्धि के लिये, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र इन चार वर्णों को पैदा किया। इनमें विराट्‌रूप परमात्मा के मुख से ब्राह्मण, भुजा से क्षत्रिय, ऊरु से वैश्य और पैर से शूद्र उत्पन्न हुए। इस संसार के दो भाग करके एक पुरुष और दूसरा स्त्री बनाया।* स्त्रीभाग से विराट्‌पुरुष पैदा किया। उस विराट्‌पुरुषरूप प्रजापति ने तप करके जिस पुरुष को उत्पन्न किया वही मैं, सारे विश्व का बनानेवाला हूं-ऐसा आपलोग जानिये। मैंने प्रजासृष्टि की इच्छा से कठिन तप करके पहले दश महर्षियों को उत्पन्न किया। उनके नाम इस प्रकार हैं-मरीचि, अत्रि, अङ्गिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रचेतस, वशिष्ठ, भृगु और नारद ॥ ३०-३५ ॥ एते मनूंस्तु सप्तान्यानसृजन् भूरितेजसः । देवान् देवनिकायांश्च महर्षींश्चामितौजसः ॥ ३६ ॥ यक्षरक्षःपिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान् । नागान्सर्पान्सुपर्णांश्च पितॄणां च पृथग्गणान् ॥ ३७ ॥ विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतींष्युच्चावचानि च ॥ ३८ ॥ किन्नरान्वानरान्मत्स्यान् विविधांश्च विहंगमान् । पशून्मृगान्मनुष्यांश्च व्यालांश्चोभयतोदतः ॥ ३९ ॥

  • शुक्लयजुर्वेदीय वाजसनेयीसंहिता के पुरुषसूक्त में लिखा है-'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्यः कृतः । ऊरू यदस्य तद्वैश्यः पद्भ्यां २४ शूद्रो अजायत ।' तैत्तिरीयब्राह्मण में लिखा हैः-'अथो अर्धो वै एष आत्मनो यत्पत्नी । अयज्ञो वै एष योऽपत्नीकः ।' ३ । ३ । ३ । ५ । शतपथब्राह्मण में, प्रजापति द्वारा सृष्टि- प्रक्रिया का विवरण विस्तारपूर्वक है । मनुकी सृष्टिप्रक्रिया उससे मिलती है ।

पहला अध्याय । ६

पहला अध्याय । ६ कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकामक्षिकमत्कुणम् । सर्वञ्च दंशमशकं स्थावरञ्च पृथग्विधम् ॥ ४० ॥ एवमेतैरिदं सर्वं मन्नियोगान्महात्मभिः । यथाकर्म तपोयोगात् सृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ ४१ ॥ इन दश प्रजापतियों ने दूसरे प्रकाशमान सात मनुओं को, देवता और उनके निवासस्थानों को, ब्रह्मर्षियों को पैदा किया । और यक्ष, राक्षस, पिशाच, गन्धर्व, अप्सरा, असुर, नाग, सर्प, सुपर्ण- गरुड़ादि, और पितरों को * उत्पन्न किया । विद्युत्-बिजली, अशनि- एक तरह की बिजली, मेघ, रोहित-एक विचित्र वर्ण दण्डाकार आकाश का चिह्न, इन्द्रधनुष, उल्का जो आकाश से रेखाकार ज्योति गिरती है, निर्घात-उत्पातशब्द, केतु-पूंछदार तारा, और नाना भांति के ज्योति ध्रुव, अगस्त्य आदि को उत्पन्न किया । किं- नर-अश्वमुख-नरदेह, वानर, मत्स्य, तरह तरह के पक्षिगण, पशु, मृग, मनुष्य, सर्प, ऊपर, नीचे दांतवाले जीव, कृमि, कीट, पतङ्ग, जूका, मक्खी, खटमल और संपूर्ण काटनेवाले छोटे जीव मच्छर आदि, मेरी आज्ञा और अपनी तपस्या से मरीचि आदि महात्माओं ने इस स्थावर, जङ्गम विश्व को कर्मानुसार रचा है ॥ ३६-४१ ॥ येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम् । तत्तथा वोऽभिधास्यामि क्रमयोगं च जन्मनि ॥ ४२ ॥ पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतोदतः । रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरायुजाः ॥ ४३ ॥

  • तैत्तिरीय ब्राह्मण में लिखा है-प्रजापति ने अपने निश्वास-असुसे असुरों की सृष्टि करके, क्रमसे पितृगण, देवगण आदिकी सृष्टि की है । 'प्रजातिरकामयत 'प्रजायेय' इति । स 'तपोऽम्यतप्यत । तेनासून्रा असुगनसृ- जत । तदनु पितॄनसृजत । तदनु मनुष्यानसृजत । तदनु देवानसृजत ।' तैत्तिरीय ब्राह्मण, २ । ३ । = । २

उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः ।

० मनुस्मृतिः। अण्डजाः पक्षिणः सर्पा नक्रा मत्स्याश्च कच्छपाः । यानि चैवं प्रकाराणि स्थलजान्यौदकानि च ॥ ४४ ॥ स्वेदजं दंशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् । ऊष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् ॥ ४५ ॥ उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः । ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः ॥ ४६ ॥ अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः । पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥ ४७ ॥ गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च ॥ ४८ ॥ इस जगत् में जिन प्राणियों का जो कर्म कहा है वैसा ही हम कहेंगे और उनके जन्म का क्रम भी वर्णन करेंगे । सृष्टि चार प्रकार की है, उनको क्रम से कहते हैं-पशु, सिंह, ऊपर नीचे दाँतवाले, सब राक्षस, पिशाच और मनुष्य ये सब 'जरायुज' कहलाते हैं। पक्षी, साँप, नाक, मच्छली, कछुआ और जो ऐसेही भूमि या जल में पैदा होनेवाले जीव हैं वे सब 'अण्डज' हैं । मच्छर, दंश, जूँ, मक्खी, खटमल आदि पसीने की गर्मी से पैदा होनेवाले 'स्वेदज' होते हैं। वृक्ष आदि को 'उद्भिज्ज' कहते हैं। ये दो तरहके हैं, बीज से पैदा होनेवाले और शाखा से पैदा होनेवाले। जो वृक्ष फलोंके पकजाने पर सूख जाते हैं और जो बहुत फल, फूलवाले होते हैं उनको 'ओषधि' कहते हैं। जिन में फल आवें पर फूल नहीं उनको 'वनस्पति' कहते हैं। और जो फल, फूलवाले हैं वे 'वृक्ष' कहे जाते हैं। जिस में जड़ से ही लता का मूलहो, शाखा न हो उसको 'गुच्छ' कहते हैं। गुल्म-ईख वगैरह, तृणजाति-कई भांति के बीज और शाखा से पैदा होनेवाले, प्रतान-जिस में सूतला निकले और वल्ली- गुर्च आदि सब 'उद्भिज्ज' हैं ॥ ४२-४८ ॥

पहला अध्याय । ११

पहला अध्याय । ११ तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना । अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः ॥ ४६ ॥ एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः । घोरेऽस्मिन् भूतसंसारे नित्यं सततयायिनि ॥ ५० ॥ एवं सर्वं स सृष्ट्वेदं मां चाचिन्त्यपराक्रमः । आत्मन्यन्तर्दधे भूयः कालं कालेन पीडयन् ॥ ५१ ॥ यदा स देवो जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति ॥ ५२ ॥ तस्मिन् स्वपति तु स्वस्थे कर्मात्मानः शरीरिणः । स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति ॥ ५३ ॥ युगपत्तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन्महात्मनि । तदायं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति निर्वृतः ॥ ५४ ॥ ये सब वृक्ष अज्ञानवश अपने पूर्व जन्म के बुरे कर्मों से घिरे हुए हैं। इनके भीतर छिपा हुआ ज्ञानहै और इनको सुख दुःख भी होता है। इस नाशवान् संसार में ब्रह्मासे लेकर स्थावर तक यही उत्पत्ति का नियम कहा गया है। उस अचिन्त्य प्रभावशाली परमात्मा ने यह विश्व और मेरे को उत्पन्न करके सृष्टिकाल को प्रलयकाल में मिलाकर अपने में लीन करलिया। अर्थात् प्राणियों के कर्मवश बार बार सृष्टि और प्रलय किया करता है। जब परमात्मा जागता है अर्थात् सृष्टि की इच्छा करता है उस समय यह सारा जगत् चेष्टायुक्त होजाता है और जब सोता है याने प्रलय इच्छा करता है, तब विश्व का लय होजाता है। यही परमात्मा का जागना और सोना है। जब वह सोता है-निर्व्यापार रहता है तब कर्मात्मा प्राणी अपने अपने कर्मों से निवृत्त होजाते हैं और मन भी सब इन्द्रियों सहित शान्तभाव को पा जाता है। एकही काल में, जब सारे प्राणी परमात्मा में लय को पाते हैं, तब यह सुख से शयन करता हुआ कहा जाता है ॥ ४६-५४ ॥

१२ मनुस्मृति। तमोऽयं तु समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः । न च स्वं कुरुते कर्म तदोत्क्रामति मूर्त्तितः ॥ ५५ ॥ यदाणुमात्रिको भूत्वा बीजं स्थास्नु चरिष्णु च । समाविशति संसृष्टस्तदा मूर्त्तिं विमुञ्चति ॥ ५६ ॥ एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्वं चराचरम् । संजीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः ॥ ५७ ॥ उस दशा में यह जीव इन्द्रियों के साथ बहुतकाल तक तम (सु- षुप्ति) को आश्रय करके रहता है। और अपना कर्म नहीं करता, किंतु पूर्व देहसे जुदा रहा करताहै। फिर अणुमात्रिक-शरीर बनने की आठ सामग्री हैं-जीव, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, वासना, कर्म, वायु, अविद्या-इन को शास्त्र में 'पुर्यष्टक' कहते हैं * यों पहले अणु- मात्रिक अचर और चर के हेतुभूत बीजमें प्रविष्ट होकर पुर्यष्टक में मिलकर शरीर को धारण करता है। इसप्रकार अविनाशी परमात्मा जागरण और शयन से, इस चराचर जगत् को उत्पन्न और नष्ट किया करता है ॥ ५५-५७ ॥ इदं शास्त्रं तु कृत्वासौ मामेव स्वयमादितः । विधिवद्ग्राहयामास मरीच्यादींस्त्वहं मुनीन् ॥५८॥ एतद्वोऽयं भृगुः शास्त्रं श्रावयिष्यत्यशेषतः । एतद्धि मत्तोऽधिजगे सर्वमेषोऽखिलं मुनिः ॥ ५६ ॥ ततस्तथा स तेनोक्तो महर्षिर्मनुना भृगुः । तानब्रवीदृषीन्सर्वान् प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ६० ॥

  • सनन्दन ने कहा है— 'भूतेन्द्रियमनोबुद्धिवासनाकर्मवायवः । अविद्या चाष्टकं प्रोक्तं पुर्यष्टमृषिसत्तमैः ॥' गरुडपुराण में लिखा है— 'पुर्यष्टकेन लिङ्गेन प्राणाद्येन स युज्यते । तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन तु ॥'