संक्षिप्त नृसिंह पुराण (सचित्र हिन्दी अनुवाद सहित)
Sankshipta Narasimha Purana Gita Press
महर्षि व्यास द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)
अध्याय ३६ ] अवतार-कथाका उपक्रम १२९
अध्याय ३६ ] अवतार-कथाका उपक्रम १२९ ततो व्याहृतिभिः पश्चाज्जुहुयाच्च तिलान्वितम्। केवल गायत्रीसे हवन कर लेनेके पश्चात् ['भूर्भुवः यावत्प्रपूर्यते संख्या लक्षं वा कोटिरेव वा ॥ १९ स्वः'-इन ] तीन व्याहृतियोंसहित गायत्री-मन्त्रसे केवल तिलका हवन करे। जबतक हवनकी संख्या एक लाख तावद्धोमं तिलैः कुर्यादच्युतार्चनपूर्वकम्। या एक करोड़ न हो जाय, तबतक भगवान् विष्णुके दीनानाथजनेभ्यस्तु यजमानः प्रयत्नतः ॥ २० पूजनपूर्वक तिलद्वारा हवन करते रहना चाहिये और तावच्च भोजनं दद्याद् यावद्धोमं समाचरेत्। जबतक हवन करे, तबतक यजमानको चाहिये कि वह समाप्ते दक्षिणां दद्याद् ऋत्विग्भ्यः श्रद्धयान्वितः ॥ २१ यत्नपूर्वक दीनों और अनाथोंको भोजन दे। हवन समाप्त होनेपर ऋत्विजोंको श्रद्धापूर्वक लोभ त्यागकर यथोचित यथार्हता न लोभेन ततः शान्त्युदकेन च। दक्षिणा दे। तत्पश्चात् [प्रथम स्थापित किये हुए] शान्ति- प्रोक्षयेद् ग्राममध्ये तु व्याधितांस्तु विशेषतः ॥ २२ कलशके जलसे उस ग्राममें रहनेवाले सभी मनुष्यों- एवं कृते तु होमस्य पुरस्य नगरस्य च। विशेषतः रोगियोंको अभिषेक करे। महाभाग ! इस प्रकार विधिवत् होमका अनुष्ठान करनेपर पुर (गाँव), नगर, राष्ट्रस्य च महाभाग राज्ञो जनपदस्य च। जनपद (प्रान्त) और समस्त राष्ट्रकी सारी बाधाको दूर सर्वबाधाप्रशमनी शान्तिर्भवति सर्वदा ॥ २३ करनेवाली शान्ति निरन्तर बनी रहती है ॥ १९-२३ ॥ मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी बोले- नृपनन्दन ! इस प्रकार शौनक इत्येतच्छौनकोक्तं कथितं नृपनन्दन। मुनिका बताया हुआ लक्षहोम-विधिका अनुष्ठान जो लक्षहोमादिकविधिं कार्यं राष्ट्रे सुशान्तिदम् ॥ २४ समस्त राष्ट्रमें शुभ शान्ति प्रदान करनेवाला है, मैंने तुम्हें ग्रामे गृहे वा पुरबाह्यदेशे बताया। यदि ब्राह्मणोंद्वारा यह पूर्वोक्त होम-विधि ग्राममें, द्विजैरयं यत्नकृतः पुरोविधिः। घरमें अथवा पुरके बाहर प्रयत्नपूर्वक करायी जाय तो तत्रापि शान्तिर्भविता नराणां वहाँ भी मनुष्योंको, गौओंको और अनुचरोंसहित राजाको गवां च भृत्यैः सह भूपतेश्च ॥ २५ पूर्णतया शान्ति प्राप्त हो सकती है ॥ २४-२५ ॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे लक्षहोमविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'लक्षहोमविधिका वर्णन' नामक पैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३५ ॥ छतीसवाँ अध्याय अवतार-कथाका उपक्रम मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी बोले-महीपाल! अब मैं देवदेव अवतारानहं वक्ष्ये देवदेवस्य चक्रिणः। भगवान् विष्णुके पवित्र एवं पापनाशक अवतारोंका ताञ्शृणुष्व महीपाल पवित्रान् पापनाशनान् ॥ १ वर्णन करूँगा; उन्हें सुनो ॥ १ ॥ महात्मा भगवान् विष्णुने जिस प्रकार मत्स्यरूप यथा मत्स्येन रूपेण दत्ता वेदाः स्वयम्भुवे। धारणकर [प्रलयकालीन समुद्रमें खोये हुए] वेद लाकर मधुकैटभौ च निधनं प्रापितौ च महात्मना ॥ २ ब्रह्माजीको अर्पित किये और मधु तथा कैटभ नामक यथा कौर्मेण रूपेण विष्णुना मन्दरो धृतः। दैत्योंको मौतके घाट उतारा; फिर उन भगवान् विष्णुने तथा पृथ्वी धृता राजन् वाराहेण महात्मना ॥ ३ जिस प्रकार कूर्मरूपसे मन्दराचल पर्वत धारण किया और 1113 Narsingpuran_Section_6_1_Front In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१३० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ३७
१३० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ३७ तेनैव निधनं प्राप्तो यथा राजन् महाबलः। महाकाय वराह-अवतार लेकर [अपनी दाढ़ोंपर] इस हिरण्याक्षो महावीर्यो दितिपुत्रो महातनुः॥ ४ पृथ्वीको उठाया तथा राजन्! उन्हींके हाथसे जिस प्रकार महाबली, महापराक्रमी और महाकाय दितिकुमार हिरण्याक्ष यथा हिरण्यकशिपुस्त्रिदशानामरिः पुरा। मारा गया; राजन्! फिर उन भगवान्ने नृसिंहरूप धारणकर नरसिंहेन देवेन प्रापितो निधनं नृप॥ ५ पूर्वकालमें जिस प्रकार देवताओंके शत्रु हिरण्यकशिपुका वध किया; और राजकुमार! जिस प्रकार उन महात्माने यथा बद्धो बलिः पूर्वं वामनेन महात्मना। वामनरूप होकर पूर्वकालमें राजा बलिको बाँधा तथा इन्द्रस्त्रिभुवनाध्यक्षः कृतस्तेन नृपात्मज॥ ६ इन्द्रको (फिरसे) त्रिभुवनका अधीश्वर बना दिया; और राजन्! भगवान् विष्णुने श्रीरामचन्द्रका अवतार धारणकर रामेण भूत्वा च यथा विष्णुना रावणो हतः। जिस प्रकार रावणको मारा एवं देवताओंके लिये कण्टकरूप सगणाश्चाद्भुता राजन् राक्षसा देवकण्टकाः॥ ७ अद्भुत राक्षसोंका उनके गणोंसहित संहार कर दिया; फिर पूर्वकालमें परशुराम-अवतार ले, जिस प्रकार क्षत्रियकुलका यथा परशुरामेण क्षत्रमुत्सादितं पुरा। उच्छेद किया तथा बलभद्ररूपसे जिस प्रकार प्रलम्बादि बलभद्रेण रामेण यथा दैत्यः पुरा हतः॥ ८ दैत्योंका वध किया; कृष्णरूप होकर कंस आदि देवशत्रु दैत्योंका जिस तरह संहार किया; इसी प्रकार कलियुग यथा कृष्णेन कंसाद्या हता दैत्याः सुरद्विषः। प्राप्त होनेपर जिस प्रकार भगवान् नारायण बुद्धरूप धारण कलौ प्राप्ते यथा बुद्धो भवेन्नारायणः प्रभुः॥ ९ करेंगे; फिर कलियुग समाप्त होनेपर जिस प्रकार वे कल्किरूप धारणकर म्लेच्छोंका नाश करेंगे, वह सब कल्किरूपं समास्थाय यथा म्लेच्छा निपातिताः। वृत्तान्त उसी प्रकार मैं तुमसे कहूँगा॥ २-१०॥ समाप्ते तु कलौ भूयस्तथा ते कथयाम्यहम्॥ १० हरेरनन्तस्य पराक्रमं यः भूपाल! जो एकाग्रचित्त होकर मेरे द्वारा बताये शृणोति भूपाल समाहितात्मा। जानेवाले अनन्त भगवान् विष्णुके इन पराक्रमोंका श्रवण मयोच्यमानं स विमुच्य पापं करेगा, वह सब पापोंसे मुक्त होकर भगवान्के अत्यन्त प्रयाति विष्णोः पदमत्युदारम्॥ ११ उदार परमपदको प्राप्त होगा॥ ११॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे हरेः प्रादुर्भावानुक्रमणे षट्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३६॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'श्रीहरिके अवतारोंकी अनुक्रमणिका' (गणना) विषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ॥ ३६॥ सैंतीसवाँ अध्याय मत्स्यावतार तथा मधु-कैटभ-वध मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी बोले—महात्मा भगवान् अच्युतके बहुत- नानात्वादवताराणामच्युतस्य महात्मनः। से अवतार हैं, सुतरां उनका विस्तारपूर्वक वर्णन नहीं न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तान् ब्रवीमि समासतः॥ १ किया जा सकता; इसलिये मैं उन्हें संक्षेपसे ही कहता हूँ। पुरा किल जगत्स्रष्टा भगवान् पुरुषोत्तमः। यह प्रसिद्ध है कि पूर्वकालमें जगत्की सृष्टि करनेवाले अनन्तभोगशयने योगनिद्रां समागतः॥ २ भगवान् पुरुषोत्तम 'अनन्त' नामक शेषनागके शरीरकी 1113 Narsingpuran_Section_6_1_Back In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth
अध्याय ३७ ] मत्स्यावतार तथा मधु-कैटभ-वध १३१
अध्याय ३७ ] मत्स्यावतार तथा मधु-कैटभ-वध १३१ अथ तस्य प्रसुप्तस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणः। | शय्यापर योगनिद्राका आश्रय लेकर सोये हुए थे। नृप! श्रोत्राभ्यामपतत् तोये स्वेदबिन्दुद्वयं नृप॥ ३ | कुछ कालके बाद उन गहरी नींदमें सोये हुए देवदेव मधुकैटभनामानौ तस्माज्जातौ महाबलौ। | शार्ङ्गधन्वा विष्णुके कानोंसे पसीनेकी दो बूँदें निकलकर महाकायौ महावीर्यौ महाबलपराक्रमौ॥ ४ | जलमें गिरीं। उन दोनों बूँदोंसे मधु और कैटभ नामके अच्युतस्य प्रसुप्तस्य महत्पद्ममजायत। | दो दैत्य उत्पन्न हुए, जो महाबली, महान् शक्तिशाली, नाभिमध्ये नृपश्रेष्ठ तस्मिन् ब्रह्माभ्यजायत॥ ५ | महापराक्रमी और महाकाय थे। नृपश्रेष्ठ! इसी समय उन स चोक्तो विष्णुना राजन् प्रजाः सृज महामते। | सोये हुए भगवान्की नाभिके बीचमें महान् कमल प्रकट तथेत्युक्त्वा जगन्नाथं ब्रह्मापि कमलोद्भवः॥ ६ | हुआ और उससे ब्रह्माजी उत्पन्न हुए॥ १-५॥ वेदशास्त्रावशाद्यावत् प्रजाः स्रष्टुं समुद्यतः। | राजन्! भगवान् विष्णुने ब्रह्माजीसे कहा—'महामते ! तावत्तत्र समायातौ तावुभौ मधुकैटभौ॥ ७ | तुम प्रजाजनोंकी सृष्टि करो।' यह सुन उन कमलोद्भव आगत्य वेदशास्त्रार्थविज्ञानं ब्रह्मणः क्षणात्। | ब्रह्माजीने 'तथास्तु' कहकर भगवान् जगन्नाथकी आज्ञा अपहृत्य गतौ घोरौ दानवौ बलदर्पितौ॥ ८ | स्वीकार कर ली तथा वेदों और शास्त्रोंकी सहायतासे ततः पद्मोद्भवो राजन् ज्ञानहीनोऽभवत् क्षणात्। | वे ज्यों ही सृष्टि-रचनाके लिये उद्यत हुए, त्यों ही उनके दुःखितश्चिन्तयामास कथं स्रक्ष्यामि वै प्रजाः॥ ९ | पास वे दोनों दैत्य—मधु और कैटभ आये। आते ही चोदितस्त्वं सृजस्वेति प्रजा देवेन तत्कथम्। | वे बलाभिमानी घोर दानव क्षणभरमें ब्रह्माजीके वेद और स्रक्ष्येऽहं ज्ञानहीनस्तु अहो कष्टमुपस्थितम्॥ १० | शास्त्र-ज्ञानको लेकर चले गये। राजन्! तब ब्रह्माजी एक इति संचिन्त्य दुःखार्तो ब्रह्मा लोकपितामहः। | ही क्षणमें ज्ञानशून्य हो दुःखी हो गये और सोचने यत्नतो वेदशास्त्राणि स्मरन्नपि न दृष्टवान्॥ ११ | लगे—"हाय! अब मैं कैसे प्रजाकी सृष्टि करूँगा? ततो विषण्णचित्तस्तु तं देवं पुरुषोत्तमम्। | भगवान्ने मुझे आज्ञा दी कि 'तुम प्रजाकी सृष्टि करो।' एकाग्रमनसा सम्यक् शास्त्रेण स्तोतुमारभत्॥ १२ | परंतु अब तो मैं सृष्टिविज्ञानसे रहित हो गया, अतः ब्रह्मोवाच | किस प्रकार सृष्टिरचना करूँगा? अहो! मुझपर यह ॐ नमो वेदनिधये शास्त्राणां निधये नमः। | बहुत बड़ा कष्ट आ पहुँचा।" लोकपितामह ब्रह्माजी इस विज्ञाननिधये नित्यं कर्मणां निधये नमः॥ १३ | प्रकार चिन्ता करते-करते शोकसे कातर हो गये। वे विद्याधराय देवाय वागीशाय नमो नमः। | प्रयत्नपूर्वक वेद-शास्त्रोंका स्मरण करने लगे, तथापि अचिन्त्याय नमो नित्यं सर्वज्ञाय नमो नमः॥ १४ | उन्हें उनकी स्मृति नहीं हुई। तब वे मन-ही-मन अमूर्तिस्त्वं महाबाहो यज्ञमूर्तिरधोक्षज। | अत्यन्त दुःखी हो, एकाग्रचित्तसे भगवान् पुरुषोत्तमकी साम्नां मूर्तिस्त्वमेवाद्य सर्वदा सर्वरूपवान्॥ १५ | शास्त्रानुकूल विधिसे स्तुति करने लगे॥ ६-१२॥ सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं हृदि ज्ञानमयोऽच्युत। | ब्रह्माजी बोले—जो वेद, शास्त्र, विज्ञान और कर्मोंकी देहि मे त्वं सर्वज्ञानं देवदेव नमो नमः॥ १६ | निधि हैं, उन ॐकार-प्रतिपाद्य परमेश्वरको मेरा बार- | बार नमस्कार है। समस्त विद्याओंको धारण करनेवाले | वाणीपति भगवान्को प्रणाम है। अचिन्त्य एवं सर्वज्ञ | परमेश्वरको नित्य बारंबार नमस्कार है। महाबाहो! | अधोक्षज! आप निराकार एवं यज्ञस्वरूप हैं। आप ही | साममूर्ति एवं सदा सर्वरूपधारी हैं। अच्युत! आप | सर्वज्ञानमय हैं; आप सबके हृदयमें ज्ञानरूपसे विराजमान | हैं। देवदेव! आप मुझे सब प्रकारका ज्ञान दीजिये; | आपको बारंबार नमस्कार है॥ १३-१६॥ 1113 Narsingpuran_Section_6_2_Front In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१३२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ३७
[संस्कृत मूल पाठ]
मार्कण्डेय उवाच इत्थं स्तुतस्तदा तेन शङ्खचक्रगदाधरः। ब्रह्माणमाह देवेशो दास्ये ते ज्ञानमुत्तमम् ॥ १७ इत्युक्त्वा तु तदा विष्णुश्चिन्तयामास पार्थिव । केनास्य नीतं विज्ञानं केन रूपेण चादधे ॥ १८ मधुकैटभकृतं सर्वमिति ज्ञात्वा जनार्दनः । मात्स्यं रूपं समास्थाय बहुयोजनमायतम्। बहुयोजनविस्तीर्णं सर्वज्ञानमयं नृप ॥ १९ स प्रविश्य जलं तूर्णं क्षोभयामास तद्धरिः । प्रविश्य च स पातालं दृष्टवान्मधुकैटभौ ॥ २० तौ मोहयित्वा तुमुलं तज्ज्ञानं जगृहे हरिः । वेदशास्त्राणि मुनिभिः संस्तुतो मधुसूदनः ॥ २१ आनीय ब्रह्मणे दत्त्वा त्यक्त्वा तन्मात्स्यकं नृप। जगद्धिताय स पुनर्योगनिद्रावशं गतः ॥ २२ ततः प्रबुद्धौ संक्रुद्धौ तावुभौ मधुकैटभौ । आगत्य ददृशाते तु शयानं देवमव्ययम् ॥ २३ अयं स पुरुषो धूर्त्त आवां सम्मोह्य मायया । आनीय वेदशास्त्राणि दत्त्वा शेतेऽत्र साधुवत् ॥ २४ इत्युक्त्वा तौ महाघोरौ दानवौ मधुकैटभौ । बोधयामासतुस्तूर्णं शयानं केशवं नृप ॥ २५ युद्धार्थमागतावत्र त्वया सह महामते। आवयोर्देहि संग्रामं युध्यस्वोत्थाय साम्प्रतम् ॥ २६ इत्युक्तो भगवांस्ताभ्यां देवदेवो नृपोत्तम। तथेति चोक्त्वा तौ देवः शाङ्गं सज्यमथाकरोत् ॥ २७ ज्याघोषतलघोषेण शङ्खशब्देन माधवः । खं दिशः प्रदिशश्चैव पूरयामास लीलया ॥ २८ तौ च राजन् महावीर्यौ ज्याघोषं चक्रतुस्तदा । युयुधाते महाघोरौ हरिणा मधुकैटभौ ॥ २९ कृष्णश्च युयुधे ताभ्यां लीलया जगतः पतिः। समं युद्धमभूद्देवं तेषामस्त्राणि मुञ्चताम् ॥ ३०
[हिन्दी अनुवाद]
**मार्कण्डेयजी बोले—**ब्रह्माजीके इस प्रकार स्तुति करनेपर शङ्ख, चक्र और गदा धारण करनेवाले देवेश्वर विष्णुने उनसे कहा—'मैं तुम्हें उत्तम ज्ञान प्रदान करूँगा।' राजन्! भगवान् विष्णु यों कहकर तब सोचने लगे— 'कौन इसका विज्ञान हर ले गया और किस रूपसे उसने उसे धारण कर रखा है?' भूपाल! अन्तमें यह जानकर कि यह सब मधु और कैटभकी करतूत है, भगवान् जनार्दनने अनेकों योजन लंबा-चौड़ा पूर्णज्ञानमय मत्स्यरूप धारण किया। फिर मत्स्यरूपधारी हरिने तुरंत ही जलमें प्रविष्ट होकर उसे क्षुब्ध कर डाला और भीतर-ही-भीतर पाताललोकमें पहुँचकर मधु तथा कैटभको देखा। तब मुनियोंद्वारा स्तवन किये जानेपर भगवान् मधुसूदनने मधु और कैटभ—दोनोंको मोहितकर वह वेदशास्त्रमय ज्ञान ले लिया और उसे ले आकर ब्रह्माजीको दे दिया। राजन् ! तत्पश्चात् वे भगवान् उस मत्स्यरूपको त्यागकर जगत्के हितके लिये पुनः योगनिद्रामें स्थित हो गये॥ १७—२२ ॥
तदनन्तर मोह निवृत्त होनेपर [वेद-शास्त्रको न देख] मधु तथा कैटभ—दोनों ही बहुत कुपित हुए और वहाँसे आकर उन्होंने अविनाशी भगवान् विष्णुको सोते देखा। तब वे परस्पर कहने लगे—'यह वही धूर्त पुरुष है, जिसने हम दोनोंको मायासे मोहित करके वेद-शास्त्रोंको ले आकर ब्रह्माको दे दिया और अब यहाँ साधुकी भाँति सो रहा है।' राजन्! यों कहकर उन महाघोर दानव मधु और कैटभने वहाँ सोये हुए भगवान् केशवको तत्काल जगाया और कहा—'महामते! हम दोनों यहाँ तुम्हारे साथ युद्ध करने आये हैं; तुम हमें संग्रामकी भिक्षा दो और अभी उठकर हमसे युद्ध करो'॥ २३—२६ ॥
नृपवर ! उनके इस प्रकार कहनेपर देवदेव भगवान्ने 'बहुत अच्छा' कहकर अपने शार्ङ्ग धनुषपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी। उस समय भगवान् माधवने लीलापूर्वक धनुषकी टंकार और शङ्खनादसे आकाश, दिशाओं और अवान्तर-दिशाओं (कोणों)-को भर दिया ॥ २७-२८ ॥
राजन्! फिर उन महापराक्रमी महाभयानक मधु और कैटभने भी उस समय अपनी प्रत्यञ्चाको टंकार दी और वे भगवान् विष्णुके साथ युद्ध करने लगे। जगत्पति भगवान् विष्णु भी लीलासे ही उनके साथ युद्ध करने
1113 Narsingpuran_Section_6_2_Back In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth
अध्याय ३८ ] कूर्मावतार; समुद्रमन्थन और मोहिनी-अवतार १३३
अध्याय ३८ ] कूर्मावतार; समुद्रमन्थन और मोहिनी-अवतार १३३ केशवः शार्ङ्गनिर्मुक्तैः शरैराशीविषोपमैः। लगे। इस प्रकार परस्पर अस्त्र-शस्त्रका प्रहार करते हुए तानि शस्त्राणि सर्वाणि चिच्छेद तिलशस्तदा ॥ ३१ उन दोनों पक्षोंमें समानरूपसे युद्ध हुआ। भगवान् विष्णुने अपने शार्ङ्ग धनुषद्वारा छोड़े हुए सर्पके समान तीखे तौ युद्ध्वा सुचिरं तेन दानवौ मधुकैटभौ। बाणोंसे उन दैत्योंके समस्त अस्त्र-शस्त्र तिलकी भाँति हतौ शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैः कृष्णेन दुर्मदौ ॥ ३२ टुकड़े-टुकड़े कर डाले। वे दोनों उन्मत्त दानव-मधु और कैटभ चिरकालतक भगवान्के साथ लड़कर अन्तमें तयोस्तु मेदसा राजन् विष्णुना कल्पिता मही। उनके शार्ङ्ग धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा मारे गये। राजन्! मेदिनीति ततः संज्ञामवापेयं वसुंधरा ॥ ३३ तब श्रीविष्णुभगवान्ने उन दोनों दैत्योंके मेदेसे इस पृथ्वीका निर्माण किया। इसीसे इस वसुंधराका नाम एवं कृष्णप्रसादेन वेदाँल्लब्ध्वा प्रजापतिः। 'मेदिनी' हुआ ॥ २९-३३ ॥ प्रजाः ससर्ज भूपाल वेददृष्टेन कर्मणा ॥ ३४ भूपाल ! इस प्रकार भगवान् विष्णुकी कृपासे वेदोंको प्राप्तकर प्रजापति ब्रह्माजीने वेदोक्त विधिसे प्रजाकी सृष्टि य इदं शृणुयान्नित्यं प्रादुर्भावं हरेर्नृप। की। नृप ! जो भगवान्की इस अवतार-कथाका प्रतिदिन उषित्वा चन्द्रसदने वेदविद्ब्राह्मणो भवेत् ॥ ३५ श्रवण करता है, वह [शरीर-त्यागके बाद] चन्द्रलोकमें निवास करके [पुनः इस लोकमें] वेदवेत्ता ब्राह्मण होता मात्स्यं वपुस्तन्महदद्रितुल्यं है। भूमिपाल! जो भगवान् विष्णु लोकहितके लिये विद्यामयं लोकहिताय विष्णुः। पर्वतके समान भीमकाय मत्स्यरूप धारणकर जनलोक- आस्थाय भीमं जनलोकसंस्थैः निवासियोंद्वारा स्तुत हुए थे, उनका ही तुम सदा स्मरण स्तुतोऽथ यस्तं स्मर भूमिपाल ॥ ३६ करो ॥ ३४-३६ ॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे मत्स्यप्रादुर्भावो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥ ३७॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'मत्स्यावतार' नामक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३७॥
अड़तीसवाँ अध्याय कूर्मावतार; समुद्रमन्थन और मोहिनी-अवतार
मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी बोले- पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पुरा देवासुरे युद्धे देवा दैत्यैः पराजिताः। जब देवगण दैत्योंद्वारा पराजित हो गये, तब वे सभी सर्वे ते शरणं जग्मुः क्षीराब्धितनयापतिम् ॥ १ मिलकर क्षीरसागरनन्दिनी श्रीलक्ष्मीजीके पति भगवान् विष्णुकी शरणमें गये। राजन्! वहाँ ब्रह्मा आदि सभी स्तोत्रेण तुष्टुवुः सर्वे समाराध्य जगत्पतिम्। देवता जगदीश्वरकी आराधना करके हाथ जोड़ निम्नाङ्कित कृताञ्जलिपुटा राजन् ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ २ स्तोत्रसे उनकी स्तुति करने लगे ॥ १-२ ॥ देवा ऊचुः देवगण बोले- जिनकी नाभिसे कमल प्रकट नमस्ते पद्मनाभाय लोकनाथाय शार्ङ्गिणे। हुआ है, जो समस्त लोकोंके स्वामी हैं, उन नमस्ते पद्मनाभाय सर्वदुःखापहारिणे ॥ ३ शार्ङ्ग धनुषधारी आप परमेश्वरको नमस्कार है।
In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१३४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ३८
१३४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ३८
[बायाँ स्तम्भ - संस्कृत मूल] नमस्ते विश्वरूपाय सर्वदेवमयाय च। मधुकैटभनाशाय केशवाय नमो नमः॥ ४ दैत्यैः पराजिता देव वयं युद्धे बलान्वितैः। जयोपायं हि नो ब्रूहि करुणाकर ते नमः॥ ५ मार्कण्डेय उवाच इति स्तुतो तदा देवैर्देवदेवो जनार्दनः। तानब्रवीद्धरिर्देवांस्तेषामेवाग्रतः स्थितः॥ ६ श्रीभगवानुवाच गत्वा तत्र सुराः सर्वे संधिं कुरुत दानवैः। मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम्॥ ७ सर्वौषधीः समानीय प्रक्षिप्याब्धौ त्वरान्विताः। दानवैः सहिता भूत्वा मथ्नध्वं क्षीरसागरम्॥ ८ अहं च तत्र साहाय्यं करिष्यामि दिवौकसः। भविष्यत्यमृतं तत्र तत्पानाद्बलवत्तराः॥ ९ भविष्यन्ति क्षणाद्देवा अमृतस्य प्रभावतः। यूयं सर्वे महाभागास्तेजिष्ठा रणविक्रमाः॥ १० इन्द्राद्यास्तु महोत्साहास्तल्लब्ध्वामृतमुत्तमम्। ततो हि दानवाञ्जेतुं समर्था नात्र संशयः॥ ११ इत्युक्ता देवदेवेन देवाः सर्वे जगत्पतिम्। प्रणम्यागत्य निलयं संधिं कृत्वाथ दानवैः॥ १२ क्षीराब्धेर्मन्थने सर्वे चक्रुरुद्योगमुत्तमम्। बलिना चोद्धृतो राजन् मन्दराख्यो महागिरिः॥ १३ क्षीराब्धौ क्षेपितश्चैव तेनैकेन नृपोत्तम। सर्वौषधींश्च प्रक्षिप्य देवदैत्यैः पयोनिधौ॥ १४ वासुकिश्चागतस्तत्र राजन्नारायणाज्ञया। सर्वदेवहितार्थाय विष्णुश्च स्वयमागतः॥ १५ तत्र विष्णुं समासाद्य ततः सर्वे सुरासुराः। सर्वे ते मैत्रभावेन क्षीराब्धेस्तटमाश्रिताः॥ १६ मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वाथ वासुकिम्। ततो मथितुमारब्धं नृपते तरसामृतम्॥ १७
[दायाँ स्तम्भ - हिन्दी अनुवाद] सम्पूर्ण विश्व और सारे देवता जिनके स्वरूप हैं, उन मधुकैटभनाशक केशवको बारंबार प्रणाम है। करुणाकर! भगवन्! हम सभी देवता बलवान् दैत्योंद्वारा युद्धमें हरा दिये गये हैं, हमें विजय प्राप्त करनेका कोई उपाय बतलाइये; आपको नमस्कार है॥ ३-५॥ **मार्कण्डेयजी बोले—**देवताओंद्वारा इस प्रकार स्तवन किये जानेपर देवदेव भगवान् जनार्दनने उनके समक्ष प्रकट होकर कहा॥ ६॥ **श्रीभगवान् बोले—**देवगण! तुम सब लोग वहाँ (समुद्र-तटपर) जाकर दानवोंके साथ संधि कर लो और मन्दराचलको मथानी बनाकर वासुकि नागसे रस्सीका काम लो। फिर शीघ्रतापूर्वक समस्त ओषधियोंको लाकर समुद्रमें डालो और दानवोंके साथ मिलकर ही क्षीरसागरका मन्थ्न करो। देवताओ! इस कार्यमें मैं भी तुम लोगोंकी सहायता करूँगा। समुद्रसे अमृत प्रकट होगा, जिसको पान करके उसके प्रभावसे देवता क्षणभरमें ही अत्यन्त बलशाली हो जायेंगे। महाभागो! उस उत्तम अमृतको प्राप्तकर इन्द्रादि तुम सभी देवता अत्यन्त तेजस्वी, रणमें पराक्रम दिखानेवाले और महान् उत्साहसे सम्पन्न हो जाओगे। तदनन्तर तुम लोग दानवोंको जीतनेमें समर्थ हो सकोगे—इसमें संशय नहीं है॥ ७-११॥ देवदेव भगवान्के द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर सभी देवता उन जगदीशवरको प्रणाम करके अपने स्थानपर आये और दानवोंके साथ संधि करके क्षीरसागरके मन्थनके लिये उत्तम उद्योग करने लगे। राजन्! बलिने अकेले ही 'मन्दर' नामक महान् पर्वतको उखाड़कर समुद्रमें डाल दिया तथा नृपोत्तम! देवता और दैत्योंने समस्त ओषधियोंको लाकर समुद्रमें डाला। राजन्! भगवान् नारायणकी आज्ञासे वासुकि नाग वहाँ आये और समस्त देवताओंका हित-साधन करनेके लिये स्वयं भगवान् विष्णु भी वहाँ पधारे॥ १२-१५॥ तदनन्तर सभी देवता और असुरगण वहाँ भगवान् विष्णुके पास आये और सब लोग मित्रभावसे एकत्र होकर क्षीरसागरके तटपर उपस्थित हुए। नृप! उस समय मन्दराचलको मथानी और वासुकि नागको रस्सी बनाकर अमृत निकालनेके उद्देश्यसे अत्यन्त वेगपूर्वक समुद्रका मन्थन आरम्भ
In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
अध्याय ३८ ] कूर्मावतार; समुद्रमन्थन और मोहिनी-अवतार १३५
अध्याय ३८ ] कूर्मावतार; समुद्रमन्थन और मोहिनी-अवतार १३५ विष्णुना मुखभागे तु योजिता दानवास्तदा। देवताः पुच्छभागे तु मथनाय नियोजिताः ॥ १८ एवं च मथनात्तत्र मन्दरोऽधः प्रविश्य च। आधारेण विना राजन् तं दृष्ट्वा सहसा हरिः ॥ १९ सर्वलोकहितार्थाय कूर्मरूपमधारयत्। आत्मानं सम्प्रवेश्याथ मन्दरस्य गिरेरधः ॥ २० प्रविश्य धृतवान् शैलं मन्दरं मधुसूदनः। उपर्याक्रान्तवाञ्शैलं पृथग्रूपेण केशवः ॥ २१ चकर्ष नागराजं च देवैः सार्धं जनार्दनः। ततस्ते त्वरया युक्ता ममन्थुः क्षीरसागरम् ॥ २२ यावच्छक्त्या नृपश्रेष्ठ बलवन्तः सुरासुराः। मथ्यमानात्ततस्तस्मात् क्षीराब्धेरभवन्नृप ॥ २३ कालकूटमिति ख्यातं विषमत्यन्तदुस्सहम्। तं नागा जगृहुः सर्वे तच्छेषं शङ्करोऽग्रहीत् ॥ २४ नारायणाज्ञया तेन नीलकण्ठत्वमाप्तवान्। ऐरावतश्च नागेन्द्रो हरिश्चोच्चैःश्रवाः पुनः ॥ २५ द्वितीयावर्तनाद्राजन्नुत्पन्नाविति नः श्रुतम्। तृतीयावर्तनाद् राजन्नप्सराश्च सुशोभना ॥ २६ चतुर्थात् पारिजातश्च उत्पन्नः स महाद्रुमः। पञ्चमाद्धि हिमांशुस्तु प्रोत्थितः क्षीरसागरात् ॥ २७ तं भवः शिरसा धत्ते नारीवत् स्वस्तिकं नृप। नानाविधानि दिव्यानि रत्नान्याभरणानि च ॥ २८ क्षीरोदधेरुत्थिताश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः। एतान् दृष्ट्वा तथोत्पन्नानत्याश्चर्यसमन्वितान् ॥ २९ अभवञ्जातहर्षास्ते तत्र सर्वे सुरासुराः। देवपक्षे ततो मेघाः स्वल्पं वर्षन्ति संस्थिताः ॥ ३० कृष्णाज्ञया च वायुश्च सुखं वाति सुरान् प्रति। विर्षनिःश्वासवातेन वासुकेश्चापरे हताः ॥ ३१ हुआ। भगवान् विष्णुने उस समय समुद्रमन्थनके लिये दानवोंको वासुकिके मुखकी ओर और देवताओंको पुच्छ भागकी ओर नियुक्त किया। राजन्! इस प्रकार मन्थन आरम्भ होनेपर नीचे कोई आधार न होनेके कारण मन्दराचल जलके भीतर प्रविष्ट होकर डूब गया। पर्वतको डूबा देख भगवान् मधुसूदन विष्णुने समस्त लोकोंके हितके लिये सहसा कूर्मरूप धारण किया और उस रूपमें अपनेको मन्दराचलके नीचे प्रविष्ट करके, आधाररूप हो, उस मन्दर पर्वतको धारण किया तथा दूसरे रूपसे वे भगवान् केशव पर्वतको ऊपरसे भी दबाये रहे और एक अन्यरूपसे वे भगवान् जनार्दन देवताओंके साथ रहकर नागराज वासुकिको खींचते भी रहे। तब वे बलवान् देवता तथा असुर पूर्णशक्ति लगाकर बड़े वेगसे क्षीरसागरका मन्थन करने लगे ॥ १६-२२१/२ ॥ नृपश्रेष्ठ! तदनन्तर उस मथे जाते हुए क्षीरसागरसे अत्यन्त दुस्सह 'कालकूट' नामक विष प्रकट हुआ। उस विषको सभी सर्पोंने ग्रहण कर लिया। उनसे बचे हुए विषको भगवान् विष्णुकी आज्ञासे शङ्करजीने पी लिया। इससे कण्ठमें काला दाग पड़ जानेके कारण उनकी 'नीलकण्ठ' संज्ञा हुई। इसके बाद द्वितीय बारके मन्थनसे ऐरावत गजराज और उच्चैःश्रवा घोड़ा-ये दोनों प्रकट हुए, यह बात हमारे सुननेमें आयी है। तृतीय आवृत्तिसे परमसुन्दरी अप्सरा (उर्वशी)-का आविर्भाव हुआ और चौथी बार महान् वृक्ष पारिजात प्रकट हुआ। पाँचवीं आवृत्तिमें क्षीरसागरसे चन्द्रमा प्रकट हुए। नरेश्वर! चन्द्रमाको भगवान् शिव अपने मस्तकपर धारण करते हैं; ठीक उसी तरह जैसे नारी ललाटमें स्वस्तिक (बेंदी या आभूषण) धारण करती है। इसी प्रकार क्षीरसागरसे नाना प्रकारके दिव्य रत्न, आभूषण और हजारों गन्धर्व प्रकट हुए। इन अत्यन्त विस्मयजनक वस्तुओंको उस प्रकार उत्पन्न देख सभी देवता और असुर बहुत प्रसन्न हुए ॥ २३-२९१/२ ॥ तदनन्तर भगवान् विष्णुकी आज्ञासे मेघगण देवताओंके दलमें स्थित हो मन्द-मन्द वर्षा करने लगे और देव-वृन्दको सुख देनेवाली वायु बहने लगी। [इस कारण देवता थके नहीं।] किंतु महामते! वासुकिके विषमिश्रित श्वासकी वायुसे कितने ही दैत्य मर गये और जो बचे, In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१३६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ३८
यहाँ पृष्ठ का सम्पूर्ण पाठ प्रस्तुत है:
१३६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ३८ निस्तेजसोऽभवन् दैत्या निर्वीर्याश्च महामते। वे भी तेज एवं पराक्रमसे हीन हो गये ॥ ३०-३११/२॥ ततः श्रीरुत्थिता तस्मात् क्षीरोदाद्धृतपङ्कजा ॥ ३२ तत्पश्चात् उस समुद्रसे हाथमें कमल धारण किये हुए विभ्राजमाना राजेन्द्र दिशः सर्वाः स्वतेजसा। श्रीलक्ष्मीजी प्रकट हुईं। राजेन्द्र! वे अपने तेजसे सम्पूर्ण ततस्तीर्थोदकैः स्नाता दिव्यवस्त्रैरलंकृता ॥ ३३ दिशाओंको प्रकाशमान कर रही थीं। शत्रुसूदन! उन्होंने तीर्थके जलसे स्नान किया, शरीरमें दिव्य गन्धका अनुलेप दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गी सुमनोभिः सुभूषणैः। लगाया और वे कमलालया लक्ष्मी दिव्य वस्त्र, पुष्पहार देवपक्षं समासाद्य स्थित्वा क्षणमरिंदम ॥ ३४ और सुन्दर भूषणोंसे विभूषित हो देवपक्षमें जाकर क्षणभर खड़ी रहीं; फिर भगवान् विष्णुके वक्षःस्थलमें विराजमान हरिवक्षःस्थलं प्राप्ता ततः सा कमलालया। हुईं ॥ ३२-३४१/२॥ ततोऽमृतघटं पूर्णं दुग्ध्वा तु पयसो निधेः ॥ ३५ नरेश्वर! इसके बाद क्षीरसागरसे अमृतपूर्ण घटका धन्वन्तरिः समुत्तस्थौ ततः प्रीताः सुरा नृप। दोहन करके हाथमें लिये भगवान् धन्वन्तरि प्रकट हुए। दैत्याः श्रिया परित्यक्ता दुःखितास्तेऽभवन्नृप ॥ ३६ उनके प्राकट्यसे देवता बहुत प्रसन्न हुए। किंतु राजन्! नीत्वामृतघटं पूर्णं ते च जग्मुर्यथासुखम्। लक्ष्मीद्वारा त्याग दिये जानेके कारण असुरगण बहुत ततः स्त्रीरूपमकरोद् विष्णुर्देवहिताय वै ॥ ३७ दुःखी हुए और उस भरे हुए अमृतघटको लेकर इच्छानुसार आत्मानं नृपशार्दूल सर्वलक्षणसंयुतम्। चल दिये। नृपवर! तब भगवान् विष्णुने देवताओंका हित ततो जगाम भगवान् स्त्रीरूपेणासुरान् प्रति ॥ ३८ करनेके लिये अपनेको सम्पूर्ण शुभ लक्षणोंसे युक्त स्त्रीरूपमें दिव्यरूपं तु तां दृष्ट्वा मोहितास्ते सुरद्विषः। प्रकट किया। इसके बाद भगवान् उस नारीरूपसे ही असुरोंकी ओर गये। उस दिव्य रूपवाली नारीको देख सुधापूर्णघटं ते तु मोहैः संस्थाप्य सत्तम ॥ ३९ दैत्यगण मोहित हो गये। साधुशिरोमणे! वे असुर तत्काल कामेन पीडिता ह्यासन्नसुरास्तत्र तत्क्षणात्। मोहके वशीभूत हो कामपीड़ित हो गये और उन्होंने मोहयित्वा तु तानेवमसुरानवनीपते ॥ ४० मोहवश वह अमृतका घड़ा भूमिपर रख दिया। अवनीपते! अमृतं तु समादाय देवेभ्यः प्रददौ हरिः। इस प्रकार असुरोंको मोहित करके भगवान्ने वह अमृत तत्पीत्वा तु ततो देवा देवदेवप्रसादतः ॥ ४१ ले देवताओंको दे दिया। देवदेव भगवान्की कृपासे अमृत बलवन्तो महावीर्या रणे जग्मुस्ततोऽसुरान्। पीकर बली और महावीर्यवान् हो देवता संग्राममें आ डटे जित्वा रणेऽसुरान् देवाः स्वानि राज्यानि चक्रिरे ॥ ४२ और असुरोंको युद्धमें जीतकर उन्होंने अपने राज्यपर एतत्ते कथितं राजन् प्रादुर्भावो हरेरयम्। अधिकार कर लिया। राजन्! भगवान्के इस 'कूर्म' नामक कूर्माख्यः पुण्यदो नॄणां शृण्वतां पठतामपि ॥ ४३ अवतारकी कथा मैंने तुमसे कह दी। यह पढ़ने और सुननेवाले मनुष्योंको पुण्य देनेवाली है ॥ ३५-४३ ॥ आविष्कृतं कौर्ममनन्तवर्चसं अद्भुत कर्म करनेवाले भगवान् नारायणने केवल नारायणेनाद्भुतकर्मकारिणा । देवताओंके हितके लिये अनन्त तेजस्वी परमपावन दिवौकसानां तु हिताय केवलं कूर्मरूप प्रकट किया था, सो इस प्रसङ्गका वर्णन मैंने रूपं परं पावनमेव कीर्तितम् ॥ ४४ तुमसे कर दिया ॥ ४४ ॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे कूर्मप्रादुर्भावो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'कूर्मावतार' नामक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३८ ॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
उन्तालीसवाँ अध्याय
अध्याय ३९ ] वाराह-अवतार; हिरण्याक्षवध १३७ उन्तालीसवाँ अध्याय वाराह-अवतार; हिरण्याक्षवध मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी कहते हैं—नरेश्वर! इसके बाद मैं अतः परं हरेः पुण्यं प्रादुर्भावं नराधिप। भगवान् विष्णुके 'वराह' नामक पावन अवतारका वर्णन वाराहं ते प्रवक्ष्यामि समाहितमनाः शृणु॥ १ करूँगा—तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो॥ १॥ अवान्तरलये प्राप्ते ब्रह्मणस्तु दिनक्षये। सत्तम! ब्रह्माजीका दिन बीत जानेपर जब अवान्तर त्रैलोक्यमखिलं व्याप्य तिष्ठन्त्यम्भांसि सत्तम ॥ २ प्रलय होता है, तब सम्पूर्ण त्रिलोकीको व्याप्त करके त्रैलोक्येऽखिलसत्त्वानि यानि राजेन्द्र तानि वै। केवल जल-ही-जल रह जाता है। राजेन्द्र! उस समय ग्रस्त्वा विष्णुस्ततः शेते तस्मिन्नेकार्णवे जले॥ ३ त्रिभुवनमें जो भी प्राणी हैं, उन सबका ग्रास करके अनन्तभोगशयने सहस्रफणशोभिते। ब्रह्मस्वरूप जगदीश्वर भगवान् विष्णु उस एकार्णव जलके रात्रिं युगसहस्रान्तां ब्रह्मरूपी जगत्पतिः॥ ४ भीतर सहस्रों फणोंसे सुशोभित शेषनागकी शय्यापर सहस्र दितेः पुत्रो महानासीत् कश्यपादिति नः श्रुतम्। युगोंतक चलनेवाली रात्रिमें शयन करते हैं। पूर्वकालमें हिरण्याक्ष इति ख्यातो महाबलपराक्रमः॥ ५ कश्यपजीसे दितिके पुत्ररूपमें 'हिरण्याक्ष' नामक महान् पाताले निवसन् दैत्यो देवानुपुरुरोध सः। दैत्य उत्पन्न हुआ था, ऐसी बात हमने सुनी है। वह महान् यज्ञ्विनामपकाराय यतते स तु भूतले॥ ६ बलवान् और पराक्रमी था। वह दैत्य पातालमें निवास करता था और स्वर्गके देवताओंपर आक्रमण करके अथ भूम्युपरि स्थित्वा मर्त्या यक्ष्यन्ति देवताः। उनकी पुरीपर घेरा डाल देता था। इतना ही नहीं, वह तेन तेषां बलं वीर्यं तेजश्चापि भविष्यति ॥ ७ पृथ्वीपर यज्ञ करनेवाले मनुष्योंका भी अपकार करनेके लिये सदा प्रयत्नशील रहता था॥ २–६॥ इति मत्वा हिरण्याक्षः कृते सर्गे तु ब्रह्मणा। एक बार उसने सोचा—'मर्त्यलोकमें रहनेवाले पुरुष भूम्येर्या धारणाशक्तिस्तां नीत्वा स महासुरः॥ ८ पृथ्वीपर रहकर देवताओंका यजन करेंगे, इससे उनका बल, वीर्य और तेज बढ़ जायगा।' यह सोचकर महान् विवेश तोयमध्ये तु रसातलतलं नृप। असुर हिरण्याक्षने ब्रह्माजीद्वारा सृष्टि-रचना की जानेपर विना शक्त्या च जगती प्रविवेश रसातलम् ॥ ९ उसे धारण करनेके लिये भूमिकी जो धारणा-शक्ति थी, उसे लेकर जलके भीतर-ही-भीतर रसातलमें चला निद्रावसाने सर्वात्मा क्व स्थिता मेदिनीति वै। गया। आधारशक्तिसे रहित होकर यह पृथ्वी भी रसातलमें संचिन्त्य ज्ञात्वा योगेन रसातलतलं गताम् ॥ १० ही चली गयी॥ ७–९॥ योगनिद्राका अन्त होनेपर जब सर्वात्मा श्रीहरिने अथ वेदमयं रूपं वाराहं वपुरास्थितम्। विचार किया कि 'पृथ्वी कहाँ है?', तब उन्होंने वेदपादं यूपदंष्ट्रं चितिवक्त्रं नराधिप ॥ ११ योगबलसे यह जान लिया कि 'वह रसातलको चली गयी है'। नराधिप! तब उन्होंने वेदमय लम्बा-चौड़ा दिव्य वराह-शरीर धारण किया, जिसके चारों वेद ही चरण थे, यूप (पशु-बन्धनके लिये बना हुआ काष्ठस्तम्भ) ही दाढ़ था और चिति (श्येनचित् आदि) मुख। In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१३८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४०
१३८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४० व्यूढोरस्कं महाबाहुं पृथुवक्त्रं नराधिप। अग्निजिह्वं स्रुचं तुण्डं चन्द्रार्कनयनं महत्॥ १२ पूर्तेष्टधर्मश्रवणं दिव्यं तं सामनिःस्वनम्। प्राग्वंशकायं हविर्नासं कुशदर्भतनूरुहम्॥ १३ सर्वं वेदमयं तच्च पुण्यसूक्तमहासटम्। नक्षत्रताराहारं च प्रलयावर्तभूषणम्॥ १४ इत्थं कृत्वा तु वाराहं प्रविवेश वृषाकपिः। रसातलं नृपश्रेष्ठ सनकाद्यैरभिष्टुतः॥ १५ प्रविश्य च हिरण्याक्षं युद्धे जित्वा वृषाकपिः। दंष्ट्राग्रेण ततः पृथ्वीं समुद्धृत्य रसातलात्॥ १६ स्तूयमानोऽमरगणैः स्थापयामास पूर्ववत्। संस्थाप्य पर्वतान् सर्वान् यथास्थानमकल्पयत्॥ १७ विहाय रूपं वाराहं तीर्थे कोकेतिविश्रुते। वैष्णवानां हितार्थाय क्षेत्रं तद्गुह्यमुत्तमम्॥ १८ ब्रह्मरूपं समास्थाय पुनः सृष्टिं चकार सः। विष्णुः पाति जगत्सर्वमेवम्भूतो युगे युगे। हन्ति चान्ते जगत्सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः॥ १९ वेदान्तवेद्यस्य हरेर्वृषाकपेः कथामिमां यश्च शृणोति मानवः। दृढां मतिं यज्ञतनौ विवेश्य वै विहाय पापं च नरो हरिं व्रजेत्॥ २० मुखमण्डल स्थूल और छाती चौड़ी थी, भुजाएँ बड़ी-बड़ी थीं, अग्नि ही जिह्वा और स्रुक् (स्रुवा) ही थुथुन थी। चन्द्रमा और सूर्य विशाल नेत्र थे, पूर्त (बावली आदि खुदवाना) और इष्ट-धर्म (यज्ञ-यागादि) उनके कान थे, साम ही स्वर था। प्राग्वंश (पत्नीशाला या यजमान-गृह) ही शरीर था, हवि ही नासिका था, कुश-दर्भ ही रोमावलियाँ थे। इस प्रकार उनका सम्पूर्ण शरीर वेदमय था, पवित्र वैदिक सूक्त ही उनके बड़े-बड़े अयाल थे। नक्षत्र और तारे उनके हार थे तथा प्रलयकालीन आवर्त (भँवरें) ही उनके लिये भूषणका काम दे रहे थे॥ १०-१४ १/२ ॥ नृपश्रेष्ठ! भगवान् विष्णुने ऐसे वाराहरूपको धारणकर रसातलमें प्रवेश किया। उस समय सनकादि योगीजन उनकी स्तुति करते थे। वहाँ जाकर भगवान्ने युद्धमें हिरण्याक्षको मारकर उसपर विजय पायी और अपनी दाढ़ोंके अग्रभागसे पृथ्वीको उठाकर वे रसातलसे ऊपर ले आये। फिर देवगण उनकी स्तुति करने लगे और उन्होंने पूर्ववत् पृथ्वीको स्थापित किया। पृथ्वीको स्थिर करनेके पश्चात् उसपर यथास्थान पर्वतोंका संनिवेश किया। तदनन्तर वैष्णवोंके हितके लिये कोकामुख तीर्थमें वाराहरूपका त्याग किया। वह वाराह-क्षेत्र उत्तम एवं गुह्य तीर्थ है। फिर ब्रह्माजीका रूप धारणकर उन्होंने सृष्टि-रचना की। इस प्रकार भगवान् विष्णु युग-युगमें अवतार लेकर सम्पूर्ण जगत्की रक्षा करते हैं। फिर वे जनार्दन रुद्ररूप धारणकर अन्तकालमें समस्त लोकोंका संहार करते हैं॥ १५-१९॥ जो मनुष्य वेदान्तवेद्य भगवान् विष्णुकी इस कथाको श्रवण करता है, वह भगवान् यज्ञमूर्तिमें अपनी सुदृढ़ बुद्धि लगाकर समस्त पापोंसे मुक्त हो, उन भगवान् हरिको ही प्राप्त करता है॥ २०॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे वाराहप्रादुर्भावो नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ३९॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'वाराहावतार' नामक उन्तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ॥ ३९॥ चालीसवाँ अध्याय नृसिंहावतार; हिरण्यकशिपुकी वरदान-प्राप्ति और उससे सताये हुए देवोंद्वारा भगवान्की स्तुति मार्कण्डेय उवाच वाराहः कथितो ह्येवं प्रादुर्भावो हरेस्तव। साम्प्रतं नारसिंहं तु प्रवक्ष्यामि निबोध मे॥ १ मार्कण्डेयजी बोले-राजन्! इस प्रकार मैंने तुमसे भगवान् विष्णुके वराह-अवतारका वर्णन किया। अब 'नृसिंहावतार' का वर्णन करूँगा; सुनो॥ १॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
अध्याय ४० ] नृसिंहावतार; हिरण्यकशिपुकी वरदान-प्राप्ति १३९ दितेः पुत्रो महानासीद्धिरण्यकशिपुः पुरा। | पूर्वकालमें दितिका पुत्र हिरण्यकशिपु महान् प्रतापी तपस्तेपे निराहारो बहुवर्षसहस्रकम्॥ २ | हुआ। उसने अनेक सहस्र वर्षोंतक निराहार रहते हुए तपतस्तस्य संतुष्टो ब्रह्मा तं प्राह दानवम्। | तपस्या की। उसकी तपस्यासे संतुष्ट हो ब्रह्माजीने उस वरं वरय दैत्येन्द्र यस्ते मनसि वर्तते॥ ३ | दानवसे कहा—'दैत्येन्द्र! तुम्हारे मनको जो प्रिय लगे, इत्युक्तो ब्रह्मणा दैत्यो हिरण्यकशिपुः पुरा। | वही वर माँग लो।' दैत्य हिरण्यकशिपुने ब्रह्माजीके इस उवाच नत्वा देवेशं ब्रह्माणं विनयान्वितः॥ ४ | प्रकार कहनेपर उन देवेश्वरसे विनयपूर्वक प्रणाम करके | कहा॥ २-४॥ हिरण्यकशिपुरुवाच | यदि त्वं वरदानाय प्रवृत्तो भगवन्मम। | हिरण्यकशिपु बोला—ब्रह्मन्! भगवन्! यदि आप यद्यद्वृणोम्यहं ब्रह्मांस्तत्तन्मे दातुमर्हसि॥ ५ | मुझे वर देनेको उद्यत हैं तो मैं जो-जो माँगता हूँ, न शुष्केण न चार्द्रेण न जलेन न वह्निना। | वह सब देनेकी कृपा करें। मैं न सूखी वस्तुसे मरूँ न न काष्ठेन न कीटेन पाषाणेन न वायुना॥ ६ | गीलीसे; न जलसे न आगसे; न काठसे न कीड़ेसे और नायुधेन न शूलेन न शैलेन न मानुषैः। | न पत्थर या हवासे ही मेरी मृत्यु हो। न शूल अथवा न सुरैरसुरैर्वापि न गन्धर्वैर्न राक्षसैः॥ ७ | किसी और शस्त्रसे न पर्वतसे; न मनुष्योंसे न देवता, न किन्नरैर्न यक्षैस्तु विद्याधरभुजंगमैः। | असुर, गन्धर्व अथवा राक्षसोंसे ही मरूँ। न किंनरोंसे न न वानरैर्मृगैर्वापि नैव मातृगणैरपि॥ ८ | यक्ष, विद्याधर अथवा भुजंगोंसे; न वानर तथा अन्य नाभ्यन्तरे न बाह्ये तु नान्यैर्मरणहेतुभिः। | पशुओंसे और न दुर्गा आदि मातृगणोंसे ही मेरी मृत्यु न दिने न च नक्तं मे त्वत्प्रसादाद् भवेन्मृतिः॥ ९ | हो। मैं न घरके भीतर मरूँ न बाहर; न दिनमें मरूँ न इति वै देवदेवेशं वरं त्वत्तो वृणोम्यहम्। | रातमें तथा आपकी कृपासे मृत्युके हेतुभूत अन्य कारणोंसे | भी मेरी मृत्यु न हो। देवदेवेश्वर! मैं आपसे यही वर मार्कण्डेय उवाच | माँगता हूँ॥ ५-९ १/२॥ इत्युक्तो दैत्यराजेन ब्रह्मा तं प्राह पार्थिव॥ १० | मार्कण्डेयजी कहते हैं—राजन्! दैत्यराज तपसा तव तुष्टोऽहं महता तु वरानिमान्। | हिरण्यकशिपुके यों कहनेपर ब्रह्माजीने उससे कहा— दुर्लभानपि दैत्येन्द्र ददामि परमाद्भुतान्॥ ११ | 'दैत्येन्द्र! तुम्हारे महान् तपसे संतुष्ट होकर मैं इन परम अन्येषां नेदृशं दत्तं न तैरित्थं तपः कृतम्। | अद्भुत वरोंको दुर्लभ होनेपर भी तुम्हें दे रहा हूँ। दूसरे त्वत्प्रार्थितं मया दत्तं सर्वं ते चास्तु दैत्यप॥ १२ | किसीको मैंने ऐसा वर नहीं दिया है और न दूसरोंने गच्छ भुङ्क्ष्व महाबाहो तपसामूर्जितं फलम्। | ऐसी तपस्या ही की है। दैत्यपते! तुम्हारे माँगे हुए सभी इत्येवं दैत्यराजस्य हिरण्यकशिपोः पुरा॥ १३ | वर मैंने तुम्हें दे दिये; वे सब तुम्हें प्राप्त हों। महाबाहो! दत्त्वा वरान् ययौ ब्रह्मा ब्रह्मलोकमनुत्तमम्। | अब जाओ और अपने तपके बढ़े हुए उत्कृष्ट फलको सोऽपि लब्धवरो दैत्यो बलवान् बलदर्पितः॥ १४ | भोगो।' इस प्रकार पूर्वकालमें दैत्यराज हिरण्यकशिपुको देवान् सिंहान् रणे जित्वा दिवः प्राच्यावयद् भुवि। | अभीष्ट वर देकर ब्रह्माजी अपने परम उत्तम लोकको दिवि राज्यं स्वयं चक्रे सर्वशक्तिसमन्वितम्॥ १५ | चले गये। उस बलवान् दैत्यने भी वर पाकर बलसे | उन्मत्त हो श्रेष्ठ देवताओंको युद्धमें जीतकर उन्हें स्वर्गसे | पृथ्वीपर गिरा दिया तथा वह स्वयं स्वर्गलोकमें रहकर | वहाँका सर्वशक्तिसम्पन्न राज्य भोगने लगा॥ १०-१५॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१४० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४०
१४० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४०
देवा अपि भयात्तस्य रुद्राश्चैवर्षयो नृप। विचेरुरवनौ सर्वे बिभ्राणा मानुषीं तनुम्॥ १६ प्राप्तत्रैलोक्यराज्योऽसौ हिरण्यकशिपुः प्रजाः। आहूय सर्वा राजेन्द्र वाक्यं चेदमभाषत॥ १७ न यष्टव्यं न होतव्यं न दातव्यं सुरान् प्रति। युष्माभिरहमेवाद्य त्रैलोक्याधिपतिः प्रजाः॥ १८ ममैव पूजां कुरुत यज्ञदानादिकर्मणा। ताश्च सर्वास्तथा चक्रुर्दैत्येन्द्रस्य भयान्नृप॥ १९ यत्रैवं क्रियमाणेषु त्रैलोक्यं सचराचरम्। अधर्मयुक्तं सकलं बभूव नृपसत्तम॥ २० स्वधर्मलोपात् सर्वेषां पापे मतिरजायत। गते काले तु महति देवाः सेन्द्रा बृहस्पतिम्॥ २१ नीतिज्ञं सर्वशास्त्रज्ञं पप्रच्छुर्वि नयान्विताः। हिरण्यकशिपोरेस्य विनाशं मुनिसत्तम॥ २२ त्रैलोक्यहारिणः शीघ्रं वधोपायं वदस्व नः।
बृहस्पतिरुवाच शृणुध्वं मम वाक्यानि स्वपदप्राप्तये सुराः॥ २३ प्रायो हिरण्यकशिपुः क्षीणभागो महासुरः। शोको नाशयति प्रज्ञां शोको नाशयति श्रुतम्॥ २४ शोको मतिं नाशयति नास्ति शोकसमो रिपुः। सोढुं शक्योऽग्निसम्बन्धः शस्त्रस्पर्शश्च दारुणः॥ २५ न तु शोकभवं दुःखं संसोढुं नृप शक्यते। कालानिमित्ताच्च वयं लक्ष्यामस्तत्क्षयं सुराः॥ २६ बुधाश्च सर्वे सर्वत्र स्थिता वक्ष्यन्ति नित्यशः। अचिरादेव दुष्टोऽसौ नश्यत्येव परस्परम्॥ २७ देवानां तु परामृद्धिं स्वपदप्राप्तिलक्षणाम्। हिरण्यकशिपोर्नाशं शकुनानि वदन्ति मे॥ २८ यत एवमतो देवाः सर्वे गच्छत माचिरम्। क्षीरोदस्योत्तरं तीरं प्रसुप्तो यत्र केशवः॥ २९ युष्माभिः संस्तुतो देवः प्रसन्नो भवति क्षणात्। स हि प्रसन्नो दैत्यस्य वधोपायं वदिष्यति॥ ३०
नरेश्वर! इन्द्रादि देवता, रुद्र तथा ऋपिगण भी उसके भयसे मनुष्यरूप धारणकर पृथ्वीपर विचरते थे। राजेन्द्र! त्रिभुवनका राज्य प्राप्त कर लेनेपर हिरण्यकशिपुने समस्त प्रजाओंको बुलाकर उनसे यह वाक्य कहा—'प्रजागण! तुम लोग देवताओंके लिये यज्ञ, होम और दान न करो। अब मैं ही त्रिभुवनका अधीश्वर हूँ; अतः यज्ञ और दानादि कर्मोंद्वारा मेरी ही पूजा करो।' राजन्! यह सुनकर वे सभी प्रजाएँ उसके भयसे वैसा ही करने लगीं। नृपश्रेष्ठ! वहाँ ऐसा व्यवहार चालू होनेपर चराचर प्राणियोंसहित समस्त त्रिभुवन अधर्मपरायण हो गया। स्वधर्मका लोप हो जानेसे सबकी बुद्धि पापमें प्रवृत्त हो गयी। इस तरह बहुत समय बीतनेपर इन्द्रसहित सब देवताओंने मिलकर समस्त शास्त्रोंके ज्ञाता तथा नीतिवेत्ता बृहस्पतिजीसे विनयपूर्वक पूछा—'मुनिश्रेष्ठ! त्रिलोकीका राज्य छीननेवाले इस हिरण्यकशिपुके विनाशका समय और उसका उपाय हमें शीघ्र बताइये'॥ १६–२२ १/२॥
बृहस्पतिजी बोले—देवताओ! तुम लोग अपने स्थानकी प्राप्तिके लिये मेरे ये वाक्य सुनो—'इस महान् असुर हिरण्यकशिपुके पुण्यका अंश प्रायः क्षीण हो चुका है। [इसे अपने भाई हिरण्याक्षकी मृत्युसे बहुत शोक हुआ है।] यह शोक बुद्धिको नष्ट और शास्त्रज्ञानको चौपट कर देता है, विचारशक्तिको भी क्षीण कर डालता है; अतः शोकके समान कोई शत्रु नहीं है। नरेश्वर! अपने शरीरपर अग्निका स्पर्श और दारुण शस्त्र-प्रहार भी सहा जा सकता है, परंतु शोकजन्य दुःखका सहन नहीं किया जा सकता। देवताओ! इस शोकसे और कालरूप निमित्तसे हम हिरण्यकशिपुका नाश निकट देख रहे हैं। इसके अतिरिक्त सभी विद्वान् सर्वत्र परस्पर यही कहा करते हैं कि दुष्ट हिरण्यकशिपु अब शीघ्र ही नष्ट होनेवाला है। मेरे शकुन भी यही बताते हैं कि देवताओंको अपने पद— स्वर्ग-साम्राज्यकी प्राप्तिरूप महती समृद्धि मिलनेवाली है और हिरण्यकशिपुका नाश होना चाहता है। चूँकि ऐसा ही होनेवाला है, इसलिये तुम सभी देवता क्षीरसागरके उत्तरतटपर, जहाँ भगवान् विष्णु शयन करते हैं, शीघ्र ही जाओ। तुम लोगोंके भलीभाँति स्तवन करनेपर वे भगवान् क्षणभरमें ही प्रसन्न हो जायँगे और प्रसन्न होनेपर वे ही उस दैत्यके वधका उपाय बतायेंगे॥ २३–३०॥
In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
अध्याय ४०] नृसिंहावतार; हिरण्यकशिपुकी वरदान-प्राप्ति १४१
अध्याय ४०] नृसिंहावतार; हिरण्यकशिपुकी वरदान-प्राप्ति १४१ इत्युक्तास्तेन देवास्ते साधु साध्वित्यथाब्रुवन् । श्रीबृहस्पतिजीके इस प्रकार कहनेपर सभी देवता प्रीत्या च परया युक्ता गन्तुं चक्रुरथोधमम् ॥ ३१ कहने लगे- 'भगवान् ! आपने बहुत अच्छा कहा, बहुत पुण्ये तिथौ शुभे लग्ने पुण्यं स्वस्ति च मङ्गलम्। अच्छा कहा।' और वे अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक वहाँ कारयित्वा मुनिवरैः प्रस्थितास्ते दिवौकसः ॥ ३२ जानेका उद्योग करने लगे। नृपवर ! वे देवगण किसी नाशाय दुष्टदैत्यस्य स्वभूत्यै च नृपोत्तम । पुण्यतिथिको शुभ लग्नमें मुनिवरोंद्वारा पुण्याहवाचन, ते शर्वमग्रतः कृत्वा क्षीराब्धेरुत्तरं तटम् ॥ ३३ स्वस्तिवाचन और मङ्गलपाठ कराकर दुष्ट दैत्य तत्र गत्वा सुराः सर्वे विष्णुं जिष्णुं जनार्दनम्। (हिरण्यकशिपु)-के विनाश और अपनी ऐश्वर्य-वृद्धिके अस्तुवन् विविधैः स्तोत्रैः पूजयन्तः प्रतस्थिरे ॥ ३४ लिये महादेवजीको आगे करके क्षीरसागरके उत्तर तटकी भवोऽपि भगवान् भक्त्या भगवन्तं जनार्दनम्। ओर प्रस्थित हुए। वहाँ पहुँचकर सभी देवता विजयशील अस्तुवन्नामभिः पुण्यैरेकाग्रमनसा हरिम् ॥ ३५ जनार्दन भगवान् विष्णुका नाना प्रकारके स्तोत्रोंद्वारा श्रीमहादेव उवाच स्तवन-पूजन करते हुए वहाँ खड़े रहे। भगवान् शङ्कर विष्णुर्जिष्णुर्विभुर्देवो यज्ञेशो यज्ञपालकः । भी भक्तिपूर्वक एकाग्रचित्तसे भगवान् जनार्दनके पवित्र प्रभविष्णुर्ग्रसिष्णुश्च लोकात्मा लोकपालकः ॥ ३६ नामोंद्वारा उनकी स्तुति करने लगे ॥ ३१-३५॥ केशवः केशिका कल्पः सर्वकारणकारणम् । कर्मकृद् वामनाधीशो वासुदेवः पुरुष्टुतः ॥ ३७ श्रीमहादेवजी बोले - विष्णु, जिष्णु, विभु, देव, आदिकर्ता वराहश्च माधवो मधुसूदनः । यज्ञेश, यज्ञपालक, प्रभविष्णु, ग्रसिष्णु, लोकात्मा, नारायणो नरो हंसो विष्णुसेनो हुताशनः ॥ ३८ लोकपालक, केशव, केशिका, कल्प, सर्वकारणकारण, ज्योतिष्मान् द्युतिमान् श्रीमानायुष्मान् पुरुषोत्तमः । कर्मकृत्, वामनाधीश, वासुदेव, पुरुष्टुत, आदिकर्ता, वराह, वैकुण्ठः पुण्डरीकाक्षः कृष्णः सूर्यः सुरार्चितः ॥ ३९ माधव, मधुसूदन, नारायण, नर, हंस, विष्णुसेन, हुताशन, नरसिंहो महाभीमो वज्रदंष्ट्रो नखायुधः । ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, श्रीमान्, आयुष्मान्, पुरुषोत्तम, आदिदेवो जगत्कर्ता योगेशो गरुडध्वजः ॥ ४० वैकुण्ठ, पुण्डरीकाक्ष, कृष्ण, सूर्य, सुरार्चित, नरसिंह, गोविन्दो गोपतिर्गोप्ता भूपतिर्भुवनेश्वरः । महाभीम, वज्रदंष्ट्र, नखायुध, आदिदेव, जगत्कर्ता, योगेश, पद्मनाभो हृषीकेशो विभुर्दामोदरो हरिः ॥ ४१ गरुडध्वज, गोविन्द, गोपति, गोप्ता, भूपति, भुवनेश्वर, त्रिविक्रमस्त्रिलोकेशो ब्रह्नेशः प्रीतिवर्धनः । पद्मनाभ, हृषीकेश, विभु, दामोदर, हरि, त्रिविक्रम, त्रिलोकेश, वामनो दुष्टदमनो गोविन्दो गोपवल्लभः ॥ ४२ ब्रह्नेश, प्रीतिवर्धन, वामन, दुष्टदमन, गोविन्द, गोपवल्लभ, भक्तिप्रियोऽच्युतः सत्यः सत्यकीर्तिध्रुवः शुचिः । भक्तिप्रिय, अच्युत, सत्य, सत्यकीर्ति, ध्रुव, शुचि, कारुण्य, कारुण्यः वरुणो व्यासः पापहा शान्तिवर्धनः ॥ ४३ करुण, व्यास, पापहा, शान्तिवर्धन, संन्यासी, शास्त्रतत्त्वज्ञ, संन्यासी शास्त्रतत्त्वज्ञो मन्दारगिरिकेतनः । मन्दारगिरिकेतन, बदरीनिलय, शान्त, तपस्वी, वैद्युतप्रभ, बदरीनिलयः शान्तस्तपस्वी वैद्युतप्रभः ॥ ४४ भूतावास, गुहावास, श्रीनिवास, श्रियः पति, तपोवास, दम, भूतावासो गुहावासः श्रीनिवासः श्रियः पतिः । वास, सत्यवास, सनातन पुरुष, पुष्कल, पुण्य, पुष्कराक्ष, तपोवासो दमो वासः सत्यवासः सनातनः ॥ ४५ महेश्वर, पूर्ण, पूर्ति, पुराणज्ञ, पुण्यज्ञ, पुण्यवर्द्धन, शङ्खी, पुरुषः पुष्कलः पुण्यः पुष्कराक्षो महेश्वरः । चक्री, गदी, शार्ङ्गी, लाङ्गली, मुशली, हली, किरीटी, पूर्णः पूर्तिः पुराणज्ञः पुण्यज्ञः पुण्यवर्द्धनः ॥ ४६ कुण्डली, हारी, मेखली, कवची, ध्वजी, जिष्णु, जेता, शङ्खी चक्री गदी शार्ङ्गी लाङ्गली मुशली हली । महावीर, शत्रुघ्न, शत्रुतापन, शान्त, शान्तिकर, शास्ता, किरीटी कुण्डली हारी मेखली कवची ध्वजी ॥ ४७ जिष्णुर्जेता महावीरः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । शान्तः शान्तिकरः शास्ता शङ्करः शांतनुस्तुतः ॥ ४८ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१४२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४०
१४२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४० सारथिः सात्त्विकः स्वामी सामवेदप्रियः समः। शंकर, शांतनुस्तुत, सारथि, सात्त्विक, स्वामी, सामवेदप्रिय, सावनः साहसी सत्त्वः सम्पूर्णांशः समृद्धिमान्॥४९ सम, सावन, साहसी, सत्त्व, सम्पूर्णांश, समृद्धिमन्, स्वर्गद, स्वर्गदः कामदः श्रीदः कीर्तिदः कीर्तिनाशनः। कामद, श्रीद, कीर्तिद, कीर्तिनाशन, मोक्षद, पुण्डरीकाक्ष, मोक्षदः पुण्डरीकाक्षः क्षीराब्धिकृतकेतनः॥५० क्षीराब्धिकृतकेतन, सुरासुरैःस्तुत, प्रेरक और पापनाशन आदि स्तुतः सुरासुरैरीश प्रेरकः पापनाशनः। नामोंसे कहे जानेवाले परमेश्वर! आप ही यज्ञ, वषट्कार, ॐकार तथा आहवनीयादि अग्निरूप हैं। पुरुषोत्तम! देव! त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारस्त्वमग्रयः॥५१ आप ही स्वाहा, स्वधा और सुधा हैं, आप सनातन देवदेव त्वं स्वाहा त्वं स्वधा देव त्वं सुधा पुरुषोत्तम। भगवान् विष्णुको नमस्कार है। गरुडध्वज! आप प्रमाणोंके नमो देवादिदेवाय विष्णवे शाश्वताय च॥५२ अविषय तथा अनन्त हैं॥३६-५२१/२॥ अनन्तायाप्रमेयाय नमस्ते गरुडध्वज। मार्कण्डेयजी बोले-इन दिव्य नामोंद्वारा स्तुति किये जानेपर भगवान् मधुसूदनने प्रत्यक्ष प्रकट होकर मार्कण्डेय उवाच सम्पूर्ण देवताओंसे यह वचन कहा॥५३१/२॥ इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः संस्तुतो मधुसूदनः॥५३ श्रीभगवान् बोले-देवगण! तुम लोगोंने केवल उवाच प्रकटीभूत्वा देवान् सर्वानिदं वचः। कल्याणकारी नामोंद्वारा मेरा स्तवन किया है, अतः मैं तुमपर प्रसन्न हूँ; कहो, तुम्हारा क्या कार्य सिद्ध श्रीभगवानुवाच करूँ?॥५४१/२॥ युष्माभिः संस्तुतो देवा नामभिः केवलैः शुभैः॥५४ देवता बोले-हे देवदेव! हे हृषीकेश! हे अत एव प्रसन्नोऽस्मि किमर्थं करवाणि वः। कमलनयन! हे लक्ष्मीपते! हे हरे! आप तो सब कुछ जानते हैं; फिर हमसे क्यों पूछ रहे हैं?॥५५१/२॥ देवा ऊचुः श्रीभगवान् बोले-असुरनाशक देवताओ! तुम देवदेव हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव॥५५ लोगोंके आनेका सारा कारण मुझे ज्ञात है। जगत्का त्वमेव जानासि हरे किं तस्मात् परिपृच्छसि। कल्याण करनेवाले महादेवजीने तथा तुमने हिरण्यकशिपु दैत्यका नाश करानेके लिये मेरे एक सौ पुण्यनामोंद्वारा श्रीभगवानुवाच मेरा स्तवन किया है। महामते शिव! तुम्हारे कहे हुए युष्मदागमनं सर्वं जानाम्यसुरसूदनाः॥५६ इन सौ नामोंसे जो मेरा नित्य स्तवन करेगा, उस हिरण्यकविनाशार्थं स्तुतोऽहं शङ्करेण तु। पुरुषद्वारा मैं उसी प्रकार प्रतिदिन पूजित होऊँगा, जैसे पुण्यनामशतेनैव संस्तुतोऽहं भवेन च॥५७ इस समय तुम्हारे द्वारा हुआ हूँ। देव शम्भो! मैं तुमपर एतेन यस्तु मां नित्यं त्वयोक्तेन महामते। प्रसन्न हूँ, अब तुम अपने शुभ कैलासशिखरको जाओ। तेनाहं पूजितो नित्यं भवामीह त्वया यथा॥५८ तुमने मेरी स्तुति की है, अतः तुम्हारी प्रसन्नताके लिये मैं हिरण्यकशिपुका वध करूँगा। देवताओ! अब तुम भी प्रीतोऽहं गच्छ देव त्वं कैलासशिखरं शुभम्। जाओ और कुछ कालतक प्रतीक्षा करो। जब इस त्वया स्तुतो हनिष्यामि हिरण्यकशिपुं भव॥५९ हिरण्यकशिपुके प्रह्लाद नामक बुद्धिमान् विष्णुभक्त पुत्र गच्छध्वमधुना देवाः कालं कंचित् प्रतीक्षताम्। होगा और जिस समय यह दैत्य प्रह्लादसे द्रोह करेगा, उस यदास्य तनयो धीमान् प्रह्लादो नाम वैष्णवः॥६० समय वरोंसे रक्षित होकर देवताओं और दानवोंसे भी तस्य द्रोहं यदा दैत्यः करिष्यति सुरांस्तदा। नहीं जीते जा सकनेवाले इस असुरका मैं अवश्य वध हनिष्यामि वरैर्गुप्तमजेयं देवदानवैः। कर डालूँगा। राजन्! भगवान् विष्णुके इस प्रकार कहनेपर इत्युक्त्वा विष्णुना देवा नत्वा विष्णुं ययुर्नृप॥६१ देवगण उन्हें प्रणाम करके चले गये॥५६-६१॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे विष्णोर्नामस्तोत्रं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'विष्णुका नाममय स्तोत्र' नामक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ॥४०॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
इकतालीसवाँ अध्याय
अध्याय ४१ ] प्रह्लादकी उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्विग्नता १४३ इकतालीसवाँ अध्याय प्रह्लादकी उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्विग्नता सहस्रानीक उवाच मार्कण्डेय महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । प्रादुर्भावं नृसिंहस्य यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १ वद प्रह्लादचरितं विस्तरेण ममानघ । धन्या वयं महायोगिंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥ २ सुधां पिबामो दुर्लभां धन्याः श्रीशकथाभिधाम् । श्रीमार्कण्डेय उवाच पुरा हिरण्यकशिपोस्र्तपोऽर्थं गच्छतो वनम् ॥ ३ दिग्दाहो भूमिकम्पश्च जातस्तस्य महात्मनः । वारितो बन्धुभिर्भृत्यैर्मित्रैश्च हितकारिभिः ॥ ४ शकुना विगुणा राजञ्जातास्तच्च न शोभनम् । त्रैलोक्याधिपतिस्त्वं हि सर्वे देवाः पराजिताः ॥ ५ तवास्ति न भयं सौम्य किमर्थं तप्यते तपः । प्रयोजनं न पश्यामो वयं बुद्ध्या समन्विताः ॥ ६ यो भवेन्न्यूनकामो हि तपश्चर्यां करोति सः । एवं तैर्वार्यमाणोऽपि दुर्मदो मदमोहितः ॥ ७ यातः कैलासशिखरं द्वित्रैर्मित्रैः परिवृतः । तस्य संतप्यमानस्य तपः परमदुष्करम् ॥ ८ चिन्ता जाता महीपाल विरिञ्चेः पद्मजन्मनः । किं करोमि कथं दैत्यस्तपसो विनिवर्तते ॥ ९ इति चिन्ताकुलस्यैव ब्रह्मणोऽङ्गसमुद्भवः । प्रणम्य प्राह भूपाल नारदो मुनिसत्तमः ॥ १० नारद उवाच किमर्थं खिद्यते तात नारायणपरायण । येषां मनसि गोविन्दस्ते वै नार्हन्ति शोचितुम् ॥ ११ अहं तं वारयिष्यामि तप्यन्तं दितिनन्दनम् । नारायणो जगत्स्वामी मतिं मे सम्प्रदास्यति ॥ १२ सहस्रानीकने कहा—सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञाता महाप्राज्ञ मार्कण्डेयजी ! आप भगवान् नृसिंहके प्रादुर्भावकी कथा यथोचितरूपसे कहें। अनघ ! भक्तवर प्रह्लादजीका चरित्र मुझे विस्तारपूर्वक सुनायें। महायोगिन् ! महामुने ! हम लोग धन्य हैं; क्योंकि आपकी कृपासे हमें भगवान् विष्णुकी कथारूप दुर्लभ सुधाका पान करनेका अवसर मिला है ॥ १-२१/२॥ श्रीमार्कण्डेयजी बोले—पूर्वकालमें एक समय वह महाकाय हिरण्यकशिपु जब तपस्या करनेके लिये वनमें जानेको उद्यत हुआ, उस समय समस्त दिशाओंमें दाह और भूकम्प होने लगा। यह देखकर उसके हितकारी बन्धुओं, मित्रों और भृत्योंने उसे मना किया—'राजन् ! इस समय बुरे शकुन हो रहे हैं। इनका फल अच्छा नहीं है। सौम्य ! आप त्रिभुवनके एकच्छत्र स्वामी हैं, समस्त देवताओंपर आपने विजय प्राप्त की है, आपको किसीसे भय भी नहीं है; फिर किसलिये तप करना चाहते हैं? हम सभी लोग जब अपनी बुद्धिसे विचारते हैं, तब कोई भी प्रयोजन नहीं दिखायी देता [जिसके लिये आपको तप करनेकी आवश्यकता हो]; क्योंकि जिसकी कामना अपूर्ण होती है, वही तपस्या करता है' ॥ ३-६१/२॥ अपने बन्धुजनोंके इस प्रकार मना करनेपर भी वह दुर्मद एवं मदमत्त दैत्य अपने दो-तीन मित्रोंको साथ लेकर (तपके लिये) कैलास-शिखरको चला ही गया। महीपाल ! वहाँ जाकर जब वह परम दुष्कर तपस्या करने लगा, तब पद्मयोनि ब्रह्माजीको उसके कारण बड़ी चिन्ता हो गयी। वे सोचने लगे—'अहो ! अब क्या करूँ? वह दैत्य कैसे तपसे निवृत्त हो ?' भूपाल ! इस चिन्तासे ब्रह्माजी जब व्याकुल हो रहे थे, उसी समय उनके अङ्गसे उत्पन्न मुनिवर नारदजीने उन्हें प्रणाम करके कहा— ॥ ७-१० ॥ नारदजी बोले—पिताजी ! आप तो भगवान् नारायणके आश्रित हैं, फिर आप क्यों खेद कर रहे हैं? जिनके हृदयमें भगवान् गोविन्द विराजमान हैं, उन्हें इस प्रकार सोच नहीं करना चाहिये। तपस्यामें प्रवृत्त हुए उस दैत्य हिरण्यकशिपुको मैं उससे निवृत्त करूँगा। जगदीश्वर भगवान् नारायण मुझे इसके लिये सुबुद्धि देंगे ॥ ११-१२ ॥ In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth
१४४ | श्रीनरसिंहपुराण | [ अध्याय ४१
यहाँ पृष्ठ का पूर्ण एवं शुद्ध देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:
१४४ | श्रीनरसिंहपुराण | [ अध्याय ४१
[संस्कृत श्लोक]
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वाऽऽनम्य पितरं वासुदेवं हृदि स्मरन्। प्रयातः पर्वतेनैव सार्धं स मुनिपुङ्गवः॥ १३ कलविङ्कौ तु तौ भूत्वा कैलासं पर्वतोत्तमम्। यत्रास्ते दितिजश्रेष्ठो द्वित्रैर्मित्रैः परीवृतः॥ १४ कृतस्नानो मुनिस्तत्र वृक्षशाखासमाश्रितः। शृण्वतस्तस्य दैत्यस्य प्राह गम्भीरया गिरा॥ १५ नमो नारायणायेति पुनः पुनरुदारधीः। त्रिवारं प्रजपित्वा वै नारदो मौनमाश्रितः॥ १६ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कलविङ्कस्य सादरम्। हिरण्यकशिपुर्दैत्यः क्रुद्धश्चापं समाददे॥ १७ बाणं धनुषि संधाय यावन्मुञ्चति तौ प्रति। तावदुड्डीय तौ भूप गतौ नारदपर्वतौ॥ १८ सोऽपि क्रोधपरीताङ्गो हिरण्यकशिपुस्तदा। त्यक्त्वा तमाश्रमं भूयो नगरं स्वं महीपते॥ १९ तस्यापि भार्या सुश्रोणी कयाधूर्नाम नामतः। तदा रजस्वला भूत्वा स्नाताभूद्दैवयोगतः॥ २० रात्रावेकान्तसमये तया पृष्टः स दैत्यराट्। स्वामिन् यदा तपश्चर्यां कर्तुं गेहाद्वनं गतः॥ २१ तदा त्वयोक्तं वर्षाणामयुतं मे तपस्त्विदम्। तत्किमर्थं महाराज साम्प्रतं त्यक्तवान् व्रतम्॥ २२ तथ्यं कथय मे नाथ स्नेहात्पृच्छामि दैत्यप।
हिरण्यकशिपरुवाच शृणु चार्वङ्गि मे तथ्यां वाचं व्रतविनाशिनीम्॥ २३ क्रोधस्यातीव जननीं देवानां मुदवर्द्धनीम्। कैलासशिखरे देवि महदानन्दकानने॥ २४ व्याहरन्तौ शुभां वाणीं नमो नारायणेति च। वारद्वयं त्रयं चेति व्याहृतं वचनं शुभे॥ २५
[हिन्दी अनुवाद]
**मार्कण्डेयजी बोले—**अपने पितासे इस प्रकार कहकर मुनिश्रेष्ठ नारदजीने उन्हें प्रणाम किया और मन-ही-मन भगवान् वासुदेवका स्मरण करते हुए वे पर्वतमुनिके साथ वहाँसे चल दिये। वे दोनों मुनि कलविङ्क पक्षीका रूप धारणकर उस उत्तम कैलास पर्वतपर आये, जहाँ दैत्यश्रेष्ठ हिरण्यकशिपु अपने दो-तीन मित्रोंके साथ रहता था। वहाँ स्नान करके नारदमुनि वृक्षकी शाखापर बैठ गये और उस दैत्यके सुनते-सुनते गम्भीर वाणीमें भगवन्नामका उच्चारण करने लगे। उदारबुद्धि नारद लगातार तीन बार 'ॐ नमो नारायणाय'—इस मन्त्रका उच्च स्वरसे उच्चारण कर मौन हो गये। भूपाल! कलविङ्कके द्वारा किये गये उस आदरयुक्त नामकीर्तनको सुनकर हिरण्यकशिपुने कुपित हो धनुष उठाया और उसपर बाणका संधान करके ज्यों ही उन दोनों पक्षियोंके प्रति छोड़ने लगा, त्यों ही नारद और पर्वतमुनि उड़कर अन्यत्र चले गये। महीपते! तब हिरण्यकशिपु भी क्रोधसे भर गया और उसी समय वह उस आश्रमको त्यागकर अपने नगरको चला आया॥ १३-१९॥
वहाँ उसी समय उसकी कयाधू नामकी सुन्दरी पत्नी दैवयोगसे रजस्वला होकर ऋतु-स्नाता हुई थी। रात्रिमें एकान्तवासके समय कयाधूने दैत्यराजसे पूछा— 'स्वामिन्! आप जिस समय तप करनेके लिये घरसे वनको गये थे, उस समय तो आपने यह कहा था कि 'मेरी यह तपस्या दस हजार वर्षोंतक चलेगी।' फिर महाराज! आपने अभी क्यों उस व्रतको त्याग दिया? स्वामिन्! दैत्यराज! मैं प्रेमपूर्वक आपसे यह प्रश्न करती हूँ, कृपया मुझे सच-सच बताइये'॥ २०-२२½॥
**हिरण्यकशिपु बोला—**सुन्दरि! सुनो, मैं वह बात तुम्हें सच-सच सुनाता हूँ, जिसके कारण मेरे व्रतका भङ्ग हुआ है। वह बात मेरे क्रोधको अत्यन्त बढ़ानेवाली और देवताओंको आनन्द देनेवाली थी। देवि! कैलासशिखरपर जो महान् आनन्द-कानन है, उसमें दो पक्षी 'ॐ नमो नारायणाय'—इस शुभवाणीका उच्चारण करते हुए आ गये। शुभे! उन्होंने [मुझे सुना-सुनाकर] दो बार, तीन बार उक्त वचनको दुहराया।
In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth
अध्याय ४१ ] प्रह्लादकी उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्विग्नता १४५ तेन मे मनसि क्रोधो जातोऽतीव वरानने। वरानने! पक्षियोंके उस शब्दको सुनकर मेरे मनमें बड़ा कोदण्डे शरमाधाय यावन्मुञ्चामि भामिनि॥ २६ क्रोध हुआ और भामिनि! उन्हें मारनेके लिये धनुषपर बाण चढ़ाकर ज्यों ही मैंने छोड़ना चाहा, त्यों ही वे दोनों तावत्तौ पक्षिणौ भीतौ गतौ देशान्तरं त्वहम्। पक्षी भयभीत हो उड़कर अन्यत्र चले गये। तब मैं भी त्यक्त्वा व्रतं समायातो भाविकार्यबलेन वै॥ २७ भावीकी प्रबलतासे अपना व्रत त्यागकर यहाँ चला आया ॥ २३—२७ ॥ मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी कहते हैं—[हिरण्यकशिपु अपनी इत्युच्यमाने वचने वीर्यद्रावोऽभवत्तदा। पत्नीके साथ] जब इस प्रकार बातें कर रहा था, उसी ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते जातो गर्भस्तदैव हि॥ २८ समय उसका वीर्य स्खलित हुआ; पत्नीका ऋतुकाल तो प्राप्त था ही, तत्काल गर्भ स्थापित हो गया। माताके पुनः प्रवर्धमानस्य गर्भे गर्भस्य धीमतः। उदरमें बढ़ते हुए उस गर्भसे बुद्धिमान् नारदजीके उपदेशके नारदस्योपदेशेन वैष्णवः समजायत॥ २९ कारण विष्णुभक्त पुत्र उत्पन्न हुआ। भूप! इस प्रसङ्गको आगे कहूँगा; इस समय जो प्रसङ्ग चल रहा है, उसे तदग्रे कथयिष्यामि भूप श्रद्धापरो भव। श्रद्धापूर्वक सुनो। हिरण्यकशिपुका वह भक्त पुत्र प्रह्लाद तस्य सूनुरभूद्भक्तः प्रह्लादो जन्मवैष्णवः॥ ३० जन्मसे ही वैष्णव हुआ। जैसे पापपूर्ण कलियुगमें संसार- बन्धनसे मुक्त करनेवाली भगवान् श्रीहरिकी भक्ति बढ़ती सोऽवर्धतासुरकुले निर्मलो मलिनाश्रये। रहती है, उसी प्रकार उस मलिन कर्म करनेवाले यथा कलौ हरेर्भक्तिः पाशसंसारमोचनी॥ ३१ असुर-वंशमें भी प्रह्लाद निर्मल भावसे रहकर दिनोंदिन बढ़ने लगा। वह बालक त्रिलोकीनाथ भगवान् विष्णुके स वर्द्धमानो विरराज बालैः चरणोंमें बढ़ती हुई भक्तिके साथ ही स्वयं भी बढ़ता सह त्रयीनाथपदेषु भक्त्या। हुआ शोभा पा रहा था। शरीर छोटा होनेपर भी उस बालोऽल्पदेहो महतीं महात्मा बालकका हृदय महान् था; वह विष्णुभक्तिका प्रसार विस्तारयन् भाति स विष्णु भक्तिम्॥ ३२ करता हुआ उसी तरह शोभा पाता था, जैसे चौथा युग (कलियुग) [महत्त्वमें सब युगोंसे छोटा होकर भी] यथा चतुर्थं युगमासधर्म- भगवद्भजनसे धर्म, अर्थ, काम और मोक्षको देनेवाला कामार्थमोक्षं किल कीर्तिदं हि। तथा यशका विस्तार करनेवाला होता है। प्रह्लाद अन्य स बाललीलासु सहान्यडिम्भैः बालकोंके साथ खेलते, पहेली बुझाते और खिलौने प्रहेलिकाक्रीडनकेषु नित्यम्॥ ३३ आदिसे मनोरञ्जन करते समय तथा बातचीतके प्रसङ्गमें भी सदा भगवान् विष्णुकी ही चर्चा करता था; क्योंकि कथाप्रसङ्गेषु च कृष्णमेव उसका स्वभाव भगवन्मय हो गया था। इस प्रकार प्रोवाच यस्मात् स हि तत्स्वभावः। शैशव-कालमें भी विचित्र कार्य करनेवाला वह प्रह्लाद इत्थं शिशुत्वेऽपि विचित्रकारी भगवत्स्मरणरूपी अमृतका पान करता हुआ दिन-दिन व्यवर्द्धतेऽशस्मरणामृताशः ॥ ३४ बढ़ने लगा॥ २८-३४॥ एक दिन बहुत-सी स्त्रियोंके बीचमें बैठे हुए दुष्ट तं पद्मवक्त्रं दैत्येन्द्रः कदाचित्स्त्रीवृतः खलः। दैत्यराज हिरण्यकशिपुने गुरुजीके घरसे आये हुए कमल- बालं गुरुगृहायातं ददर्श स्वायतेक्षणम्॥ ३५ से मुखवाले अपने बालक पुत्र प्रह्लादको देखा; उसकी In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१४६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४१
१४६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४१
गृहीत्वा तु करे पुत्रं पट्टिका या सुशोभना। आँखें बड़ी-बड़ी और सुन्दर थीं तथा वह हाथमें पट्टी मूर्ध्नि चक्राङ्किता पट्टी कृष्णनामाङ्किताऽऽदरात्॥ ३६ लिये हुए था। उसकी पट्टी बड़ी सुन्दर थी, उसके सिरेपर चक्रका चिह्न बना हुआ था और पट्टीपर आदरपूर्वक तमाहूय मुदाविष्टो लालयन् प्राह पुत्रकम्। श्रीकृष्णका नाम लिखा गया था। उसे देख हिरण्यकशिपुको पुत्र ते जननी नित्यं सुधीर्मे त्वा प्रशंसति॥ ३७ बड़ी प्रसन्नता हुई और उसने पुत्रको पास बुलाकर उसे प्यार करते हुए कहा—'बेटा! तुम्हारी बुद्धिमती माता अथ तद्वद यत्किंचिद् गुरुवेश्मनि शिक्षितम्। मुझसे तुम्हारी बड़ी प्रशंसा किया करती है। अतः तुमने विचार्यानन्दजननं सम्यगायाति तद्वद॥ ३८ गुरुजीके घर जो कुछ सीखा है, वह मुझसे कहो। पहले सोच लो, जो तुम्हें बहुत आनन्ददायी प्रतीत होता हो और भलीभाँति याद हो, वही पाठ सुनाओ'॥ ३५—३८॥ अथाह पितरं हर्षात् प्रह्लादो जन्मवैष्णवः। यह सुनकर जन्मसे ही विष्णुकी भक्ति करनेवाले गोविन्दं त्रिजगद्वन्द्यं प्रभुं नत्वा ब्रवीमि ते॥ ३९ प्रह्लादने प्रसन्नतापूर्वक पितासे कहा—'त्रिभुवनके वन्दनीय भगवान् गोविन्दको प्रणाम करके मैं अपना पढ़ा हुआ पाठ आपको सुनाता हूँ।' अपने पुत्रके मुखसे इस प्रकार इति शत्रोः स्तवं श्रुत्वा पुत्रोक्तं स्त्रीवृतः खलः। शत्रु की स्तुति सुनकर स्त्रियोंसे घिरा हुआ वह दुष्ट दैत्य क्रुद्धोऽपि तं वञ्चयितुं जहासाच्चैः प्रहृष्टवत्॥ ४० यद्यपि बहुत क्रुद्ध हुआ, तथापि प्रह्लादसे उस क्रोधको छिपानेके लिये वह प्रसन्न पुरुषकी भाँति जोर-जोरसे आलिङ्ग्य तनयं प्राह शृणु बाल हितं वचः। हँसने लगा। फिर पुत्रको गलेसे लगाकर बोला—'बच्चा! राम गोविन्द कृष्णेति विष्णो माधव श्रीपते॥ ४१ मेरा हितकर वचन सुनो—बेटा! जो लोग 'राम, कृष्ण, गोविन्द, विष्णो, माधव, श्रीपते!' इस प्रकार कहा करते एवं वदन्ति ये सर्वे ते पुत्र मम वैरिणः। हैं, वे सभी मेरे शत्रु हैं; ऐसे लोग मेरे द्वारा शासित— शासितास्तु मयेदानीं त्वयेदं क्व श्रुतं वचः॥ ४२ दण्डित हुए हैं। तुमने यह हरिनामकीर्तन इस अवस्थामें कहाँ सुन लिया?'॥ ३९—४२॥ पितुर्वचनमाकर्ण्य धीमान्भयसंयुतः। पिताकी बात सुनकर बुद्धिमान् प्रह्लाद निर्भय होकर प्रह्लादः प्राह हे आर्य मैवं ब्रूयाः कदाचन॥ ४३ बोला—आर्य! आपको कभी ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये। जो मनुष्य सम्पूर्ण ऐश्वर्योंको देनेवाले तथा धर्म सर्वैश्वर्यप्रदं मन्त्रं धर्मादिपरिवर्धनम्। आदिकी वृद्धि करनेवाले 'कृष्ण' इस मन्त्रका उच्चारण कृष्णोति यो नरो ब्रूयात् सोऽभयं विन्दते पदम्॥ ४४ करता है, वह अभय पदको प्राप्त कर लेता है। भगवान् कृष्णकी निन्दासे होनेवाले पापका कहीं अन्त नहीं कृष्णनिन्दासमुत्थस्य पातकस्यान्तो न विद्यते। है; अतः अब आप अपनी शुद्धिके लिये भक्तिपूर्वक राम माधव कृष्णेति स्मरन्मर्त्योऽमृतायते॥ ४५ 'राम, माधव और कृष्ण' इत्यादि नाम लेते हुए 'भगवान्का स्मरण करें। जो बात मैं आपसे कह रहा हूँ, गुरोरपि ब्रुवाणस्य हितकरं वचः। वह सबसे बढ़कर हितसाधक है, इसीलिये मेरे गुरुजन शरणं व्रज सर्वेशं सर्वपापक्षयंकरम्॥ ४६ होनेपर भी आपसे मैं निवेदन करता हूँ कि आप समस्त पापोंका क्षय करनेवाले सर्वेश्वर भगवान् विष्णुकी शरणमें जायें॥ ४३—४६॥
In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
अध्याय ४१ ] प्रह्लादकी उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्विग्नता १४७ अथाह प्रकटक्रोधः सुरारिर्भर्त्सयन् सुतम्। प्रह्लादके यों कहनेपर देवशत्रु हिरण्यकशिपु अपने केनायं बालको नीतो दशामेतां सुमध्यमाम्॥ ४७ क्रोधको रोक न सका, उसने रोषको प्रकट करके पुत्रको धिग् धिग्घाहेति दुष्पुत्र किं मे कृतमघं महत्। फटकारते हुए कहा—'हाय! हाय! किसने इस बालकको याहि याहि दुराचार पापिष्ठ पुरुषाधम। अत्यन्त मध्यम कोटिकी अवस्थाको पहुँचा दिया ? रे दुष्ट उक्तेति परितो वीक्ष्य पुनराह शिशोर्गुरुम् ॥ ४८ पुत्र! तुझे धिक्कार है, धिक्कार है! तूने क्यों मेरा महान् बद्ध्वा चानीयतां दैत्यैः क्रूरैः क्रूरपराक्रमैः। अपराध किया ? ओ दुराचारी नीच पुरुष! अरे पापिष्ठ! तू इति श्रुत्वा ततो दैत्यास्तमानीय न्यवेदयन्। यहाँसे चला जा, चला जा।' यों कहकर उसने अपने चारों धीमानूचे खलं भूपं देवान्तक परीक्षताम् ॥ ४९ ओर निहारकर फिर कहा—'नृशंस पराक्रमी क्रूर दैत्य जायें लीलयैव जितं देव त्रैलोक्यं निखिलं त्वया। और इसके गुरुको बाँधकर यहाँ ले आयें' ॥ ४७-४८१/२ ॥ असकृन्न हि रोषेण किं क्रुद्धस्याल्पके मयि ॥ ५० यह सुन दैत्यों ने प्रह्लादके गुरुको वहाँ लाकर उपस्थित इति सामवचः श्रुत्वा द्विजोक्तं प्राह दैत्यराट्। कर दिया। बुद्धिमान् गुरुने उस दुष्ट दैत्यराजसे विनयपूर्वक विष्णुस्तवं मम सुतं पाप बालमपीपठः ॥ ५१ कहा—देवान्तक! थोड़ा विचार तो कीजिये। आपने उक्तेति तनयं प्राह राजा साम्नामलं सुतम्। समस्त त्रिभुवनको अनायास ही अनेकों बार पराजित ममात्मजस्य किं जाड्यं तव चैतद्द्विजैः कृतम् ॥ ५२ किया है, खेल-खेलमें ही सबको जीता है, रोषसे कभी विष्णुपक्षैर्ध्रुवं धूर्तैर्मूढ नित्यं परित्यज। काम नहीं लिया। फिर मुझ-जैसे तुच्छ प्राणीपर क्रोध त्यज द्विजप्रसङ्गं हि द्विजसङ्गो ह्यशोभनः ॥ ५३ करनेसे क्या लाभ होगा ? ॥ ४९-५०॥ अस्मत्कुलोचितं तेजो यैर्द्विजैस्तु तिरोहितम्। ब्राह्मणके इस शान्त वचनको सुनकर दैत्यराज बोला— यस्य यत्सङ्गतिः पुंसो मणिवत्स्यात्स तद्गुणः ॥ ५४ 'अरे पापी! तूने मेरे बालक पुत्रको विष्णुका स्तोत्र पढ़ा स्वकुलवृद्धयै ततो धीमान् स्वयूथ्यानेव संश्रयेत्। दिया है।' गुरुसे यों कहकर राजा हिरण्यकशिपुने अपने मत्सुतस्योचितं त्यक्त्वा विष्णुपक्षीयनाशनम् ॥ ५५ निर्दोष पुत्रके प्रति सान्त्वनापूर्वक कहा—'बेटा! तू मेरा स्वयमेव भजन् विष्णुं मन्द किं त्वं न लज्जसे। आत्मज है, तुझमें यह जड-बुद्धि कैसे आ सकती है ? विश्वनाथस्य मे सूनुर्भूत्वान्यं नाथमिच्छसि ॥ ५६ यह तो इन ब्राह्मणोंकी ही करतूत है। मूर्ख बालक! शृणु वत्स जगत्तत्त्वं कश्चिन्नास्ति निजः प्रभुः। आजसे तू सदा विष्णुके पक्षमें रहनेवाले धूर्त ब्राह्मणोंका यः शूरः स श्रियं भुङ्क्ते स प्रभुः स महेश्वरः ॥ ५७ साथ छोड़ दे, ब्राह्मणमात्रका सङ्ग त्याग दे; ब्राह्मणोंकी संगति अच्छी नहीं होती; क्योंकि इन ब्राह्मणोंने ही तेरे उस तेजको छिपा दिया, जो हमारे कुलके लिये सर्वथा उचित था। जिस पुरुषको जिसकी संगति मिल जाती है, उसमें उसीके गुण आने लगते हैं—ठीक उसी तरह, जैसे मणि कीचड़में पड़ी हो तो उसमें उसके दुर्गन्ध आदि दोष आ जाते हैं। अतः बुद्धिमान् पुरुषको उचित है कि वह अपने कुलकी समृद्धिके लिये आत्मीय जनोंका ही आश्रय ले। बुद्धिहीन बालक! मेरे पुत्रके लिये तो उचित कर्तव्य यह है कि वह विष्णुके पक्षमें रहनेवाले लोगोंका नाश करे; परंतु तू इस उचित कार्यको त्यागकर इसके विपरीत स्वयं ही विष्णुका भजन कर रहा है! बता तो सही, क्या यों करते हुए तुझे लज्जा नहीं आती ? अरे! मुझ सम्पूर्ण जगत्के सम्राट्का पुत्र होकर तू दूसरेको अपना स्वामी बनाना चाहता है ? बेटा! मैं तुझे संसारका तत्त्व बताता हूँ, सुन; यहाँ कोई भी अपना स्वामी नहीं है। जो शूरवीर है, वही लक्ष्मीका उपभोग करता है तथा वही प्रभु है, वही महेश्वर है ॥ ५१-५७॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth
१४८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४२
१४८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४२ स देवः सकलाध्यक्षो यथाहं त्रिजगज्जयी। | ''वही सबका अध्यक्ष देवता है, जैसा कि तीनों त्यज जाड्यमतः शौर्यं भजस्व स्वकुलोचितम्॥ ५८ | लोकोंपर विजय पानेवाला मैं हूँ। इसलिये तू अपनी यह | जडता त्याग दे और अपने कुलके लिये उचित वीरताका अन्येऽपि त्वां हनिष्यन्ति वदिष्यन्ति जनास्त्विदम्। | आश्रय ले। तेरी यह कायरता देखकर दूसरे लोग भी तुझे असुरोऽयं सुरान् स्तौति मार्जार इव मूषकन्॥ ५९ | मारेंगे और कहेंगे कि 'अरे! यह असुर होकर भी | देवताओंकी उसी प्रकार स्तुति करता है, जैसे बिल्ली द्वेष्यान् शिखीव फणिनो दुर्निमित्तमिदं ध्रुवम्। | चूहेकी स्तुति करे और मोर अपने द्वेषपात्र सर्पोंकी प्रार्थना लब्ध्वापि महदैश्वर्यं लाघवं यान्त्यबुद्धयः॥ ६० | करे। ऐसा करना अवश्य ही अनिष्टका सूचक है। मूर्ख | प्राणी महान् ऐश्वर्य पाकर भी [अपने खोटे कर्मोंके द्वारा] यथायं मत्सुतः स्तुत्यः स्तावकान् स्तौति नीचवत्। | नीचे गिर जाते हैं, जैसे मेरा पुत्र प्रह्लाद, जो स्वयं स्तुतिके रे मूढ दृष्ट्वाप्यैश्वर्यं मम ब्रूषे पुरो हरिम्॥ ६१ | योग्य था, आज नीच जनोंकी भाँति उन लोगोंकी स्तुति | कर रहा है, जो स्वयं हमारी स्तुति करनेवाले हैं। रे मूर्ख! असदृशस्य तु हरेः स्तुतिरेषा विडम्बना। | तू मेरा ऐश्वर्य देखकर भी मेरे सामने ही हरिका नाम ले इत्युक्त्वा तनयं भूप जातक्रोधो भयानकः॥ ६२ | रहा है? वह हरि इस सम्मानके योग्य नहीं है, उसकी | स्तुति विडम्बनामात्र है''॥ ५८—६११/२॥ जिह्मं निरीक्ष्य च प्राह तद्गुरुं कम्पयन् रुषा। | भूप! अपने पुत्रसे इस प्रकार कहकर वह इतना याहि याहि द्विजपशो साधु शाधि सुतं मम॥ ६३ | कुपित हुआ कि उसका स्वरूप भयानक हो गया; फिर | प्रह्लादके गुरुको टेढ़ी नजरसे देखकर उन्हें अपने रोषसे प्रसाद इत्येष वदन् स विप्रो | कँपाता हुआ बोला—'मूर्ख ब्राह्मण! यहाँसे चला जा, जगाम गेहं खलराजसेवी। | चला जा। अबकी बार मेरे पुत्रको अच्छी शिक्षा देना।' विष्णुं विसृज्यान्वसरच्च दैत्यं | दुष्ट राजाकी सेवा करनेवाला वह ब्राह्मण 'बड़ी कृपा किं वा न कुर्युर्भरणीय लुब्धाः॥ ६४॥ | हुई' यों कहता हुआ घर चला गया और विष्णुका भजन | त्यागकर दैत्यराज (हिरण्यकशिपु)-का अनुसरण करने | लगा। सच है, लोभी मनुष्य अपना पेट पालनेके लिये | क्या नहीं कर सकते?॥ ६२—६४॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे नृसिंहप्रादुर्भावे एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४१॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'नरसिंहावतार' नामक इकतालिसवाँ अध्याय पूरा हुआ॥ ४१॥
बयालीसवाँ अध्याय प्रह्लादपर हिरण्यकशिपुका कोप और प्रह्लादका वध करनेके लिये उसके द्वारा किये गये अनेक प्रयत्न मार्कण्डेय उवाच | मार्कण्डेयजी कहते हैं—भगवान् विष्णुकी भक्ति ही सोऽप्याशु नीतो गुरुवेश्म दैत्यै- | जिनका भूषण है, वे दैत्यराजकुमार योगी प्रह्लादजी शीघ्र दैत्येन्द्रसूनुर्हरिभक्तिभूषणः । | ही सारथिके साथ गुरुके घर भेजे गये। वहाँ वे कालक्रमसे अशेषविद्यानिवहेन साकं | कालेन कौमारमवाप योगी॥ १ | सम्पूर्ण विद्याओंके ज्ञानके साथ कुमारावस्थाको प्राप्त In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth