पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

१८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. साम्यं त्यक्तवतां उदरेण जातमिति भावे कः. तिस्रश्च ताः(l. 2) वल्यस्त्रिवल्यः त्रयाणां बलानां समाहारास्त्रिबंली त्रिवलीनां त्रिबंल्याश्च विप्रतिपत्तौ पराभवे(l 3) [खण्डि]तेन . एकबैलभेदी यस्तस्य त्रिवलीभेदिना सह महद- न्तरम् ॥ ३५. हरिमध्यरुचिं जयत्यधस्ता(l. 4)त्सति मध्ये करिकुम्भकल्पयोनौ . अभवद्रुचिरद्य सास्ति नेति स्तनयोश्श्याममुखत्वमाविरासीत् ॥(l. 5) हरिसिंहस्तस्य मध्यमुदरं तस्य शोभां कृशत्वाज्जयत्युदरेधस्त्वात्सति हस्तिकवाटसदृशयोराव(l. 6)योर्या शोभा पूर्वमासीत्साद्य नास्ति. गर्भेण मध्यस्य स्थौल्यादिति भावः . इतीव स्तनयोश्श्याममुखत्वं (l. 7) चुचुककार्ष्ण्यं कालमुखत्वं चासीत् ॥ ३६. मुखमग्निमुशन्ति यस्य सन्तो भविता तेन पुनः स्तनन्ध्येत .(l. 8) नृपवामदृशस्तु पूर्वमेव स्तनयोश्श्यामिकया मुखं चुचुम्बे ॥ सन्तोऽग्निं यस्य मुखमुपदिशन्ति (l. 9) तेन विष्णुना पुनः पश्चात्स्तनपा- यिना भविष्यते श्यामिकया तु देव्याः स्तनयोर्मुखं प्रागेव चुम्बि(l. 10)तम् . अग्निः कृष्णवर्त्मा स यत्र प्राप्नोति तत्र पश्चाच्छ्यामिका भवति अत्र तु विपर्ययः ॥ ३७. विनिवे(l. 11)शयति स्म यत्र चास्मात्कथमप्युत्क्षिपति स्म पादयुग्मम् . सुचिरस्य शुवेव भाविवध्वा प्रतिवि(l. 12)न्यासमतिप्रणम्यमानम् ॥ सा यत्र च स्थाने पादद्वयमक्षिपदस्मात्स्थानात्सा पादद्वयं कष्टेनोद- (l. 13)क्षिपद्भाविन्त्या स्नुषया भुवा न्यासे न्यासे प्रणम्यमानं कृतप्रणाम- मिव ॥ ३८. रविणा शशिनं भृतं(l. 14)कलाभिस्सकलैरेव करैरिवार्पिताभिः . दधतीं कमलां सहस्रपत्रं स्वमुखस्योपरि सा द(l. 15)दर्श सुप्तां ॥ 1 Ms. वज्रादपि कृष्टेनेत्यर्थः crossed after ˚ता. 2 Ms. ˚वं. 3 Ms. ˚सङ्घयो˚. 4 Ms. ˚वस्त˚. 5 Ms. ˚च्छा˚.

सप्तमः सर्गः । १८७ सकलैस्सहस्रसंख्यैः करैरर्पिताभिस्सहस्रसंख्याभिः कलाभिर्भृतं पूरि- (l.16)तं चन्द्रमिव सहस्रपत्रं पद्मं स्वमुखस्योपरि धा[रयन्तीं लक्ष्मीं साप]- श्यत् ॥ ३९. ज्वलदा(l.17)ननलम्बिदन्दशूकं विहगं जातु ददर्श हेमपक्षम् .- विगलद्यमुनार्कबिम्बदिग्धं पुरतो(l.18) मेरुमधीरतामिवाप्तम् ॥ ज्वलति दीप्ते आनने लम्बी दंदशूकस्सर्पो यस्य तं तथा हे(l.19)मम- यपक्षं विहगं गरुडमधीरतामाप्तमपश्यत् . अत्रोत्प्रेक्ष्यते विगलंती यमुना य(l.20)········बिम्बेन दिग्धं सहितं सुमेरुमिव . गरुडस्थानीयो मेरुः अर्कस्थानीयं मुखम्(l.21) [सर्प]स्थानीया यमुना ॥ ४०. वलयीकृत[भोगशेषतल्प]स्थितमात्मानमलक्षयत्कदाचित् .(l.22) [गुरुगर्भभरोष्मणः शमाय त्वरितं]- ⏑ ⏑ - - [प्रविष्ट]म् ॥ सा देवी आत्मानं वलयी(l.23⁷*54)कृतो भोगंः कायो येन तथाविधे शेषे एव तल्पे स्थितमपश्यत् अतस्संभाव्यते गुर्व्यों गर्भभर(l.1)स्तेन ऊष्मा तापस्तस्य शमार्थं तूर्णं चन्द्रमण्डलमिव प्रविष्टम् ॥ ४१. स्वमवैक्षत चन्द्रकान्तशाला(l.2)वलभीशृङ्गनिषण्णियां कदाचित् . उपदर्शनवाञ्छयोपनीतं धवलद्वीपमिवोदरस्थिते(l.3)न ॥ सा जातु स्वात्मानं चन्द्रकान्तमये शालावलभीशृङ्गे निषण्णामारूढ- मपश्यत् अतत्सं(l.4)भाव्यते उदरस्थितेन हरिणा दर्शनार्थं श्वेतद्वीपमिवा- नीतम् ॥ ४२. अथ पुष्पशरस्य बन्धुमन्यं(l.5) पृथिवी माधवमभ्युपेष्यतीति . उपभोगमप्रश्यतीव किञ्चित्स्वगतं गच्छति माधवे संमा(l.6)सिम् ॥ 1 Ms. °सं. 2 Ms. °म्बीदन्दू°. 3 Ms. °रू°. 4 Ms. पुरो crossed and °म° written under it. Is it 'मं पुरोप° ? 5 Ms. lc. mark after °तं. 6 Ms. मं°. 7 Ms. has l. on margin. 8 Ms. भागः. 9 Ms. °मस्य°. 10 Ms. °वस्स°.

? No, it's निद्रां or निद्रा? It looks like निद्रां or निद्रा. Let's look at the commentary: निद्रा त्यकेति -> nominative निद्रा! Wait, but in the commentary: तस्यां निद्रायामर्थाद्विष्णुमेवानुगन्तुममुं जीवलोकं दिनेप्याविशन्त्याम्. In verse: आविशन्त्याम् (locative singular feminine)! इति तस्याम् अमुम् एव जीवलोकम् दिवसेऽपि अनुगन्तुम् आविशन्त्याम् Then what is the subject? सलिलेऽपि शयालुना विमुक्ता नृपदारीदरगोचरे(l.17)णा? Wait! If शयालुना (instrumental: Vishnu), विमुक्ता (feminine nominative or instrumental? If Vishnu is नृपदारीदरगोचरेण, instrumental!). Wait! नृपदारीदरगोचरेण! Is that गोचरे(l.17)ण? YES! गोचरे + (l.17) + ण! Look at line 18: नृपदारीदरगोचरे(l.17)ण! Wait, but after ण, what is that letter? Wait, is it `नृपदारीदर

सप्तमः सर्गः . १८४ निवसत्यपरत्र पुष्करा[क्षे सकलं मा स्म](l 20) पिबत्पयोधिमौर्वः . इति हैमवतीभिरद्भिरर्के तमिवापूरयितुं विशत्युदीचीम् ॥ अन्यत्र(l. 21) विष्णौ वसति सति वडवाग्निरशेषं समुद्रं मा स्म पिब- दित्यत इव हिमाद्रि…………(l. 22)पूरयितुमुत्तरदिशं रवौ प्रविशति सति ॥ ४८. मणिदीपपतत्पतङ्गमालाद् —⏑—[विभा](l. 23)वितानुभावैः . प्रविवेश पुरः कृतप्रवेशं शकुनैरि —⏑—⏑—— . ………[प](l. 24*)तन्तीनां पतङ्गमौलाना……………विभावितो दृष्टोनुभावः स्वभावो येषां तैश्शकुनैराश्रितं म(l. 1)नोहरं सूतिकावासं देवी प्रविष्टा ॥ ४९. ज्येष्ठत्वं चरितार्थतामथ नयन्मासांतरापेक्षया ज्यैष्ठस्य(l 2) प्रथयन्परन्तपतया ग्रीष्मस्य भीष्मां स्थितिम् · द्वादश्यास्तिथिमुख्यतामुपदिशन्भानोः प्रतापो(l. 3)न्नतिं तन्वन्गोत्रगुरोर्निजेन नृपतेर्जज्ञे सुतो जन्मना ॥ ज्येष्ठे मासि निजेन जन्मनोत्पत्त्यान्यमासे(l. 4)भ्यो ज्यैष्ठमासस्य ज्येष्ठत्वं यथार्थतां कृतकृत्यतां नयंस्तंथा परन्तपतया वैरितापनेन च ग्रीष्मस्य भीष्मां स्थितिं कुर्वन्द्रा(l 5)दश्यां जन्मना तस्यास्तिथिषु प्राधान्यं दिशन्गोत्रादेर्भानोः प्रतापौन्नत्यं कुर्वन्सुतो राज्ञो जांतो ज्येष्ठत्वं(l. 6)…………[इ]ति व्याख्यानं न संगच्छते ज्यैष्ठ इति व्युत्पत्तिसिद्धेः ॥ ५०. निश्शेषाणां शिवा(l. 7)नामुपरि कृतपदस्साहचर्याधिकारी सर्वस्यास्तीर्थजातेस्सकलसुरतरुग्रामणीसो(l 8)दरश्च ·

1 Ms. °भिमोषः. 2 Ms. °न्युदी°. 3 Ms. °तद्भामा°. 4 Ms. °वैः. 5 Ms. °द्वामा°. 6 Ms. °द्व°. 7 Ms. °ती°. 8 Ms. कृ° to °तां lc. under l. 4. 9 Ms. °यस्त°. 10 Ms. सुतंराज्ञोतो°,

१६० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. बालः कोप्येष राजंत्वमुपगतवानित्यकस्मात्सरस्व- त्यस्मिन्नुत्पन्नमात्रे मुखमल(l. 9)मकृत व्योममूर्त्तेर्मृडस्य ॥ सर्वेषां शिवानां श्रेयसामुपरि कृतं पदं चरणं(l. 10) येन तथा सर्वती- र्थानां साहचर्याधिकारी तुल्यः पवित्रत्वात्सर्वेषां कल्पवृ(l. 11)क्षप्रधानानां सोदरश्चैष बालः कोप्यद्भुतोपूर्वो राजा चन्द्रश्चेति सरस्वती वीणी व्योमंरू- पस्य(l. 12) भगवतो मुखमभूषयत् . आकाशाद्वागुच्चरितेत्यर्थः . चन्द्रो ह्येक- स्यैव शिवस्य शिरसि(l. 13) स्थितः अयं तु सर्वेषां शिवानां . चन्द्रो गङ्गाया एकसहचरः अयं तु सर्वस्यास्तीर्थे(l. 14)जातेः . स पारिजातस्यैव सोदरः अयं तु सर्वेषां कल्पवृक्षाणामिति भद्रम् ॥(l. 15) 51. श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्वस्य निश्चस्य च च्छायाभाजि किरातकाव्यविवृतौ वि(l. 16)श्रम्य [रम्य]श्रियि . पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं शास्त्रक्षोदजखे(l. 17)दमेदुरमतिर्ज्योत्स्नाकरो लावणैः ॥ श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजा(l. 18)त्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गं सुखं व्यधित सप्तममत्र पृथ्वी- राजाख्यराजवि(l. 19)जयाभिधंकाव्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजयविवरणे सप्तमसर्गः ॥(l. 20) -- 1 Ms. राजा°. 2 Ms. सु°. 3 Ms. व्योम°. 4 Ms. प्रेयसांसुप°. 5 Ms. Copy leaves space between सु° and °प°, and before °ये but no letter seems missing. 6 Ms. °रजः. 7 Ms. वा°. 8 Ms. °वे- 9 Ms. °जे च°.: 10 Ms. वजी. 11 Ms. व्योस°. 12 Ms. °त्सिज्यो°. 13 Ms. °द°.

[ अष्टमः सर्गः ] अथ शब्दगुणं व्योम सत्यमित्यवदन्निव • सङ्गीतप्रसङ्गेन पुरन्दरपुराङ्गनाः ॥ अ(l. 21)थाप्सरसो¹ गीतातिशयेनाकाशं शब्दगुणं सत्यमित्यकथय- 'न्निव ॥ 1. दिव्यदुन्दुभिजीमूत(l. 22)————भाविनी • पुष्पवृष्टि[र]रोचिष्ट किञ्जल्कतडिदुज्ज्वला ॥ दिव्यदुन्दुभिरेव जी(l. 23)••••••••र्नी तथा किञ्जल्क एव तडि- त्तयोज्ज्वला पुष्पवृष्टिरशोभतं ॥ 2. पुष्पवर्ष(l. 24)मिलद्दिव्यभृङ्गपक्षत्समीरैः • [प्रमृ]ष्टानीव यान्ति स्म दिङ्मुखानि प्रसन्नताम् ॥(l. 25**5ᵇ) पुष्पवर्षे मिलन्तो ये दिव्यभृङ्गास्तेषां पक्षवातेन प्रमृष्टानीव दिङ्मुखानि प्रसादं प्रापुः ॥ (l. 1) 3. ईत्यन्तं कुलकम् ॥ सनाथां पृथिवीं मत्वा राजपुत्रस्य जन्मना • रजोपि पस्पृशुस्तस्यास्त्रासा(l. 2)दिव न मारुताः ॥ राजपुत्रेण जातेन सस्वामिकां⁵ पृथ्वीं⁶ संभाव्य भयादिव वायवो रजो- पि भूमेर्न [प](l. 3)स्पृशुः ॥ 4. अकाण्डे न प्रवेष्टव्यं प्रजास्विति हविर्भुजा • मृत्युनैर्यम्यतेवार्चिःकराग्रैर्दक्षिणासु(l. 4)खैः ॥

1 Ms. °प्सरो. 2 Ms. पु° to °त lc. under l. 25. 3 Ms. has पृ. on margin. 4 See verse 10 below. 5 Ms. स्वस्मां, 6 Ms. °ष्ट पृथ्वी lc. under l. 3.

१६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. भवता प्राणिषु प्रवेशोसमये न कार्य इत्यग्निना दक्षिणाग्रैर्ज्वालाहस्तै- र्निषिद्ध(l.5) इव . यमस्य दक्षिणाशापतित्वाज्ज्वालानां दक्षिणाग्राणां निषे- धकत्वमुचितम् ॥(l.6) 5. स्ववंशयमेलकोत्कर्षं पश्यन्तौ शशिभास्करौ . यशःप्रतापवैशद्यदीप्तिपात्रीबभूवतुः ॥(l.7) निजकुलजातयोस्संगमेनोत्कर्षं पुंत्त्रजन्मक्षणं पश्यन्तौ यशःप्रतापा- भ्यामिव वैशद्यकीर्त्योः पात्रीबभूवतुः ॥(l.8) 6. गुणवद्भिर्वृता लक्ष्मीः पद्मैरस्मत्प्रसूतिभिः . इति वैमल्यमाजग्मुरव्याजं सलिलाशयाः ॥(l.9) अस्मज्जातैर्गुणिभिः पद्मैश्च 'श्रीर्वृतेतीव सरांसि वैमल्यं गुणं प्रापुः ॥ 7. विभाव्य स्वामिनः प(l.10)त्नीं समुत्पन्नजगन्निधिम् . भूरप्यसूययेवाभूद्रोरोद्भिदुरशेवधिः ॥ समुत्पन्नो जग(l.11)न्निधिर्विष्णुर्यस्यास्तां महिषीं विमृश्य स्पर्धयेव भूरपि प्रकटीकृतहेमकुम्भाभूत्(l.12) . हेमकुम्भप्रादुर्भावोक्तिर्बालरक्षणौ- चित्यादित्यर्थं संगच्छते ॥ 8. धर्मकर्मक्रियाविघ्न(l.13) हरे जाते नृपात्मजे . प्रसेदे यजमानानां न केषामन्तरात्मना ॥ यज्ञादिविघ्नहरे(l.14) पुत्रे जाते सति सर्वेषां याज्ञिकानां चित्तेन प्रसादः प्राप्तः तज्जन्मना चेतः प्रसन्नमभू(l.15)दात्मनः प्रसन्नत्वादिति भावः ॥ 9. इति विष्णुमयं मूर्त्तिभेदं मानुषतां गतम् . मत्वेव दे(l.16)वदेवस्याप्यनन्दन्ताष्टमूर्तयः ॥ 1 Ms. °क्षाग्रं. 2 Ms. °कमु°. 3 See Supra, Canto I. 34. 4 Ms. lc. under lc. 7. 5 Ms. दीप्त्योः on margin. 6 Ms. °तैयु°. 7 Ms. श्रीवृ°. 8 Ms. lc. under l.10 9 Ms. र्गणि°.

अष्टमः सर्गः . १६३ हरिमवतीर्णं मत्वाष्टमूर्त्तेरष्टौ मूर्त्तयोतुष्यन्निवेत्थम् .(1.17) क्षित्यादीनां रजोभावादावानन्दोत्रेक्षणम् ॥ 10. नृत्यन्तीनां सुरस्त्रीणां त्रुट्यद्भिर्हारदाम(1.18)भिः . जेतुं मरुत्तसम्राजं मुक्तावर्ष इवाभवत् ॥ नृत्यवशाच्छिन्नैर्हारैर्हेतुभिर्मुक्ता(1.19)वर्षे मरुत्तं राजानं जेतुं जितं कर्तु- मिवाभूत् . अन्तर्भावितएवार्थोत्र जयतिः ॥ 11. प्रक्रान्त(1.20)मित्याद्यष्टाभिः कुलकम् ॥ आहृतैर्व्योमगङ्गातो वातेन कनकाम्बुजैः . नृत्तप्रवृत्तनागा(1.21)रिभ्रष्टपक्षाङ्किता इव ॥ आकाशगङ्गातो वातेनानीतैस्सुवर्णपद्मैर्हेतुभिर्नृत्यद्गरुडपतत्पक्ष- भूषिता इव ॥ 12. स्वनितेन मृदङ्गानामप्सरो[नृत्त]योनिना . लक्ष्मीमहोत्सवोत्साहगर्जदैरावता इव ॥ अप्सरसां नृत्ते जातेन मृदङ्गशब्देन हेतुना श्रीमहोत्सवे उत्साहेन गर्जन्तै(1.1)रावणो यासु . पत्युरवतारान्महोत्सवः . स्त्रियो हि भोगलम्पट- त्वाद्भर्त्तारमनेकरूपमिच्छन्ति .(1.2) ऐरावणस्य गर्जनं लक्ष्म्या गजवाह- त्वात् ॥ 13. नृत्यद्देववधूवक्त्रगलद्धर्माम्बुशीकराः . पृथिवीं(1.3) सुधया सेक्तुं प्रवृत्तेन्दुंशुता इव ॥ नृत्यन्तीनामप्सरसां मुखेभ्यो गलन्तो घर्मकणा यासु ताः(1.4) भूमि- ममृतेन सेक्तुं वर्षितुं प्रवृत्तानीन्दुशतानि यासु ता इव ॥ 14. 1 One verse missing. See Notes. 2 Ms. °त्तमांसाज्यां. 3 Sic. It should be प्रक्रान्तमेवमष्टाभिरित्यन्तं for there are 10 verses, not 8. 4 Ms. °रिभ्रं°. 5 Comm. °वषा. 6 Ms. °वृत्तेन्दु°. 7 Ms. भुमिं. २५

१६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. उत्सवालोकनायातब्रह्महं(l.5)सपरिच्युतैः . पक्षांशैर्विगलत्पूर्वराजकीर्त्तिच्छटा इव ॥ उत्सवस्य वीक्षणार्थमागतस्य(l.6) ब्रह्मणो हंसेभ्यः पतितैः पक्षरुहैर्हे- तुभिः पतन्ती पूर्वराजानां कीर्त्तिच्छटा याभ्यः . तत्कीर्त्यपेक्ष(l.7)या पूर्व- राजकीयैर्बैलप्त्वाद्विगलन्म् ॥¹ 15. ध्वनिभिर्दिव्यशङ्खानामसंसंख्यैर्मुखरीकृताः . स्वं(l.8)कुल्यैः² पाञ्चजन्यस्य³ गीयमानगुणा इव ॥ अगणितदिव्यशंब्दसुखराः पाञ्चजन्यस्य वं(l.9)श्यैर्हरेर्गुणा गीयमाना यासु ॥ 16. अनभ्रवर्षपुष्पैस्तैः⁵ प्रसवद्भिरसहस्रधा . पटवास(l.10)कषायात्तचन्द्रांशुक्लुषा इव ॥ [L13

अष्टमः सर्गः . १६५ प्रसृतैर्मृगशीर्षस्य चन्द्रंशुद्धान्तसीमनि . स्वगीतपरगीताभ्यामानन्दाश्रुभि(l. 17)रुक्षिताः ॥ चन्द्रावरोधेषु निजगीतेन परगीतेन च निर्गतैर्मृगशीर्षस्य हर्षबाष्पै(l. 18)- स्सिक्ताः ॥ २०. प्रमोदाश्रुप्रवाहेण देवानां क्षालिता इव . अतिप्रसन्नतां जग्मुर्गलत्क(l. 19)लिमला दिशः ॥ देवानां हर्षबाष्पस्रोतसा धौता इव दिशो गलत्केलिमलो याभ्यस्ताः (l. 20)[प्रसा]दं प्रापुः ॥ २१. प्रक्रान्तमेवमष्टाभिर्दिक्पालैः प्रमदोत्सवम् . सुरैस्तद्वीर्यपिण्डस्य नृ(l. 21)[प]तिर्निर्व्वाहयत् ॥ एवं लोकपालैरारब्धं पुत्रस्य संबन्धिनमुत्सवं तेषां लोकपालानां(l. 22 **56⁵)वीर्यस्य पिण्डस्य रीशेः पुत्रस्य राजा समापयत् . पिण्डस्य चाज्ञा- ज्ञानि⁷ ॥ २२. [अदेयमपि यत्] प्रादादनर्थिभ्योपि पार्थिवः . अशो(l. 1)धयदृणं पित्र्यमिति किं नाम कौतुकम् ॥ अदेयं छत्रचामराद्यप्ययाचद्भ्योपि राजादात्(l. 2) पितॄणामृणमशोधय- दिति नाश्चर्यम् . पितरो ह्यर्थिनः पितॄणां चर्णशुद्धिरवश्यं कार्या. अ(l. 3)यमर्थः 'ऋणमस्मै संन्नमतीति⁸ वाक्यात्पुत्रे जाँते पितॄर्ऋणान्मुक्तिः पित्रा गृहीतं च ऋणं(l. 4) पुत्रश्शोधयतीत्यथान्तररशितम् (?) ॥ २३. ददाने नृपतौ रत्नचामीकरकरम्बकम् . विमुक्ति(l. 5)मौक्तिकमायैरपि बद्धैरवाप्यत ॥ 1 Ms. ᵒतैर्मृगᵒ. / 2 Ms. चन्दᵒ. 3 Ms. ᵒकल्कᵒ. 4 Ms. ᵒभिनिरᵒ. 5 Ms. पृ on margin. 6 Ms. राशिः. 7 ᵒस्य, ᵒत्रस्य, पिण्डस्य चाक्षाज्ञानि lc. above l. 1; पुंᵒ lc. under l. 1. 8 ऋणमस्मिन् संनयति Aitareya Br. 7.13.4, Shānkhāyana Shr. Sutra, 15.17. 9 Ms. ᵒत्रेयाते. 10 Is it ᵒत्यथान्तर- मथितम् (!)? The figure 18 अर्थापत्ति-

रोहणसागरैः . अशक्यं निधिनाथे(l.11)न कोशाध्यक्षत्वमीयुषा ॥Wait, look atप्राप्तैर्मरोहणसागरैः: Wait, is it प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? In the image: प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः- there is a space, orप्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? Wait, मेhas an e-matra,रुhas a space beforeरोहण? Look at line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .Wait, footnote 8: "8 Ms. °प्राप्य° corrected to °स्साध्य°." Footnote 9: "9 Ms. प्राप्ते lc. on margin." Footnote 6: "6 Ms. °तैमे°." Footnote 7: "7 Ms. °दिभि°." Wait,प्राप्तैर्मेरु-> footnote 6 is onप्राप्तैर्मेरु! "6 Ms. °तैमे°." Line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .` Wait, at

अष्टमः सर्गः . १६७ स्वप्रकर्षपरीक्षार्थमुपदिष्टमिव श्रिया . निर्माय पृथिवीपालः पु(l.18)त्रजन्ममहोत्सवम् ॥ 29. पृथ्वीं पवित्रतां नेतुं राजशब्दं कृतार्थताम् . चतुर्वर्णधनं नाम पृ(l.19)थ्वीराज इति व्यधात् ॥ स्वमाधिक्यं दर्शयितुं लक्ष्म्येवोपदिष्टं पुत्रजन्ममहोत्सवं कृत्वा रा- (l.20)जा भूमिं पवित्रयितुं राजशब्दं च चरितार्थतां नेतुं पृथ्वीराज इति चतुरक्षरं पुत्रनामाकरोत् ॥ 30. पूर्णैः पुण्यैस्तमुत्सङ्गे कृत्वा कारणमानुषम् . पूर्णपुण्यायमवद्धात्री पवित्रत्वमवाप च ॥ म्लेच्छवधेन कारणेन मानुषं तं पृथ्वीराजं पूर्वपुण्यैरगण्यैरङ्क••••••• •••(l.23*)••••••••••••पूता चाभूत् ॥ 31. यथाकामार्पितार्थित्व

१६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् गौरस्य स्तनस्य चूचुकमास्ये गृ(l. 7)ह्णन्त्स हृच्छल्यं कलङ्कं चन्द्रस्यो- द्धरन्निवाशोभतं . स्तनश्चन्द्रत्वेन चूचुकं कलङ्कत्वेन संभावितम् .(l. 8) मुख- मिति पाठो न तथार्थः ॥ ३४. तस्य धात्रीकुचाज्जातु कुङ्कुमं वदनं विशत् . गाढतां शा(l. 9)रदादेशानुरागं हृदयेनयत् ॥ धात्रीस्तनान्मुखं प्रविष्टं कुङ्कुमं कर्त्तृ शारदादेशे(l. 10)नुरागं मूर्त्तता- मिव चित्ते नीतवान् ॥ ३५. वंशशुक्त्युद्भवान्धात्रीहारमुक्तामणीन्स्पृशन् . गि(l. 11)रिसागरसारस्य ग्राहित्वं तत्करोग्रहीत् ॥ वंशाच्छुक्तेश्चोत्पन्नान्धात्रीहारमणीन्स्पृशंस्त(l. 12)त्करोद्रिसमुद्रसारग्रा- हित्‍वं गृहीतवानिव . स्तन्यपाने हि कण्ठभूषणानिरोधो बालानां स्व(l. 13)- भावः ॥ ३६. ताम्रपर्णीव तद्धात्री स्तनयोस्संनिधिं व्यधात् . मौक्तिकानीव निर्यान्ति वदनाद्व(l. 14)दतोस्य यत् ॥ तद्धात्री स्तनविषये ताम्रपर्णीव संनिधानमकरोत् यतो वदतोस्य मुखा(l. 15)न्मुक्ताफलानीव निर्गच्छन्ति . अव्यभिचारगतार्थत्वादनुपात्ते वचनरूपे विषये मुक्तानां((l. 16) विषयित्वम् . वदतस्सेति(?) पाठ आर्षः ॥ ३७. अव्यक्तवर्णया तस्य भाविन्या शुद्धवर्णया . स(l 17)रस्वत्या च लक्ष्म्या च मुखपद्ममचुम्ब्यत ॥ वर्णशब्दोक्षराणां यशसश्च वाचकः . बा(l. 18)ल्येनाव्यक्तवर्णया पुरत-

1 Ms. °शोभत lc. under l. 8. 2 Correct नीतवत्. 3. Ms. °गृही°. 4 cf. 33 above. 5 Ms. °दने°.

अशुद्धवर्णाया भविष्यन्त्या सरस्वत्या लक्ष्म्या च तस्य मुखपद्मं चुम्बितम् (l.19). सरस्वत्या मातृत्वल्लक्ष्म्याः प्रियात्वाच्चुम्बनमुचितम् ॥ ३८. अव्यक्ता न तथा भाति न व्यक्तापि त(l 20)[था] यथा . व्यक्ताव्यक्तेन रूपेण रुरुचेस्य सरस्वती ॥ अतिबाल्येनाव्यक्ता बाल्यातिक्रमे च(l.21) व्यक्तास्य वाङ्न तथा भाति यथा किञ्चिद्व्यक्तेन रूपेण वाक्शुशुभे . रुरुचेति पाठ आंर्षः . सर- स्वती नदी चेत्यर्थान्तरध्वनिः . तत्पक्षे अव्यक्तं मुक्त्येकपदं परव्याप्तिकं च व्यक्तं(l.23**³⁵) भोगैकपदमपरव्याप्तिकं चेत्यागमिकार्थं·········(l.1) 39. [सर्वलो]केक्षणप्रिया . रवेरिवाविशिष्टार्थकरपादा गतिक्रिया ॥ ईक्षणं दर्शनं नेत्रं च तत्र सर्वे(l.2)लोकानां प्रिया तथार्थः प्रयोजनं पदा- र्थश्च सोविशिष्टो यस्य तत्करपादं यस्यां सास्य ग(l.3)तिः रिङ्ग[णं शुशु]भे ॥ 40. जितराजीवलावण्ये मनोज्ञस्खलनाकुला . मुखे व्यक्तिं ययौ तस्य(l.4) वाणी पादद्वये गतिः ॥ पद्मसुन्दरे मुखपादद्वये चास्य गतिर्व्यक्तिं गता स्खलनं वर्णान्य(l.5)- त्यासः पतनं च तेनाकुला यतस्ततो मनोज्ञा च ॥ 41. शुकेष्वध्याप्यमानेषु धात्रीभिस्तेन भूरिशः . पर्वते पर्वते राम इत्याकर्ण्योन्मनायितम् ॥ पर्वते पर्वते राम इति वचनं धात्री(l.7)भिशुकेषु पाठितेषु तच्छ्रुत्वा तेनोत्कण्ठितचित्तेन संपन्नम् . पूर्वजन्मस्मरणादिति भावः ॥ 42. ― 1 Ms. °पद्मं lc. under line 19. ― 2 Which, then, is the अनार्ष reading ? 3 Ms. पृ. रा. on margin. 4 Is it °र्थस्याप्रस्तुतस्य ध्वननम् ? 5 Ms. रत्त°. 6 Ms. सोवशि°. 7 Ms. °द्वये lc. under l. 5. 8 Ms. °तित्व्यं°.

२०० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. द(l.8)शावताराभरणं कण्ठे रक्षार्थमाहितम् . अनन्यरक्षमात्मानमशंसत्तस्य रक्षितुः ॥(l.9) अस्य बालस्य रक्षार्थं¹ कण्ठे स्थापितं दशावतारसंज्ञमाभरणं कर्त्तु तस्य रक्षितुरात्मा(l.10)नं नान्यस्माद्रक्षा यस्य तमशंसत् . हरेरेव दशा- वतारत्वात् अस्य च नारायणावता(l.11)रत्वात् ॥ ४३. त्रैलोक्यरक्षकस्यास्य किमर्थोऽस्मीति कान्तिमान् . स्वेनैव स्वं जहासेव कण्ठे व्या(l.12)घ्रनखाङ्कुरः ॥ त्रिभुवनरक्षितुरस्यास्मि निष्प्रयोजन इत्यतो व्याघ्रनखो दीप्तिसारा- (l.13)त्मनैवात्मानमहसदिव ॥ ४४. चूडाकरणसंस्कारसुन्दरं तन्मुखं बभौ . पाश्चात्यभागसंक्रा(l.14)न्तलक्ष्ममेव शशिमण्डलम् ॥ पश्चाद्भागे सकलङ्कमिन्दुबिम्बं तन्मुखं चूडाकर्म(l.15)शोभनं बभौ ॥ ४५. अत्रान्तरे पुनर्देवीवपुः ³प्रैक्षत पार्थिवः . स्वंमदृष्टभुजगेन्द्रभोगा(l.16)न्त्येव पाण्डुरम् ॥ राजा देवीगात्रं स्वप्ने दृष्टस्याहिराजस्य भोगकान्त्येव पाण्डु पुनरप- श्यत्(l.17) ॥ ४६. प्रसूतपृथिवीराजा देवी गर्भवती पुनः . उदेष्यत्कुमुदा फुल्लपद्मेवं सरसी बभौ ॥(l.18) जनितपृथिवीराजनामपुत्रा पुनर्गर्भिणी देवी बभौ उदेत्स्यत्समानकैरवा फुल्लपद्मेव(l.19) सरसी ॥ ४७. अन्तर्वत्नी विशेषेण देवी पुत्रेण पिप्रिये . ज्येष्ठात्तुष्टात्तित्संस्कारं गर्भस्थेनेव पाडिता ॥ ¹ Ms. ॰र्थं माहितस्या॰. ॰माहित corrected to .कण्ठे. ² See VII. 22. ³ Ms. ॰थै॰. ⁴ Ms. ॰दत्व॰.

अष्टमः सर्गः . २०१ सगर्भा महिषी तेन पुत्रेणाधिकमतुष्यत् गर्भस्थितेन पुत्रेण ज्येष्ठ- •••••शिक्षितेव ॥ 48. माघस्याथ तृतीयास्यां सितायामपरं सुतम् . प्रसादमिव पार्वत्या मूर्त्तं परमवाप सा ॥ मूर्त्तं गौर्याः प्रसादमिव सा द्वितीयं पुत्रं गौरीतृतीयास्यामवाप- [त्] ॥ 49. ――(l.23*)――――――――― . ――――पदानां यत्कृतार्थत्वाय पस्पृशे ॥ यु(l.1)द्धेष्वस्य हस्तिदलनलीलां भविष्यन्तीं जानतेव हरिराजनाम्नायं स्वस्य कृतार्थत्वाये(l.2)व स्पृष्टः . हरिराजो हि हस्तिमर्द्दनः ॥ 50. उष्णशीतलयोर्मध्ये पावनं ज्येष्ठमाधयोः . सोमे(l.3)श्वरसुवोजन्म वह्निगङ्गाम्भसोरिव ॥ सोम उमासहित ईश्वरः सोमेश्वरो राजा च तद्भवोर्ग(l.4)णेशकुमार- यो राजपुत्रयोश्वोष्णशीतयोर्ज्येष्ठमाधयोर्मध्येऽग्निगङ्गाजलयोरिव जन्म पाव- नमभूत् ॥(l.5) 51. निदाघमाघजन्मभ्यां पीर्त्वा(?) तीव्रत्वमाययौ . ताभ्यामातपशीताभ्यामिव प्रत्यर्थिकर्णयोः ॥(l.6) निदाघे माघे च जन्म ययोस्ताभ्यां राजपुत्राभ्यामातपशीताभ्यामिव वैरिकर्णयोः पीर्त्वा(l.7) तीव्रत्वं प्रापत् ॥ 52. अथ भ्रातृम्यत्याभ्यां सनाथां जानता भुवम् . जग्मे विग्रहराजेन कृतार्थेन शि(l.8)वान्तिकम् ॥ 1 Sic. 2 Ms. गो°. 3 Ms. ॰जापु°. 4 Ms. ॰वाभू°. जन्म पावनं lc. on margin. 5 Sic. Is it पीडा ? २६

२०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ताभ्यां भ्रातृपुत्राभ्यां रक्ष्यमाणां भूमिं जानता विग्रहराजेन कृतकृ- त्येन सता शि(l.9)वसमीपं प्राप्तम् ॥ ५३. सुतोप्यपरगाङ्गेयो निन्येस्य रविसूनुना • उन्नतिं रविवंशस्य पृथ्वीराजे(l.10)न पश्यता ॥ वीरत्वब्रह्मचारित्वाभ्यां द्वितीयो भीष्मो विग्रहराजस्य पुत्रो यमेन नीतः पृथ्वी(l.11)राजेन हेतुनार्कवंशस्यौन्नत्यमिव पश्यता ॥ ५४. कैलासं जगुषो यातं पश्चाद्विग्रहसूनुजः •(l.12) कविबान्धव इत्यंकं² भूमावशरणं पदम् ॥ मृतस्य विग्रहराजस्य पश्चात्कविबान्धव इत्येवं³(l.13) पदमशरणं यातं सम्पन्नम् ॥ ५५. प्रत्यानेतुमिवाकाण्डे पूर्णोपि सकलैर्गुणैः • पितृवैरि(l.14)तनुजोपि प्रतस्थे पृथिवीभटः ॥ विग्रहराजं प्रत्यानेतुमिव गुणवान्पृथ्वीभटोपि प्रस्थितः ॥(l.15) ५६. मुक्तेति सुधवावंशं गलत्पुरुषमौक्तिकं • देवं सोमेश्वरं द्रष्टुं राजश्रीरुदकण्ठत ॥ गलन्ति(l.16) पुरुषा एव मौक्तिकानि यत्र तं सुधवावंशं त्यक्त्वा राज- लक्ष्मीस्सोमेश्वरं द्रष्टुमुत्कण्ठिताभूत् ॥ ५७. आत्म(l.17)जाभ्यामिव यशःप्रतापाभ्यामन्वितः • सपादलक्षमानिन्ये महामात्यैर्महीपतिः ॥ यशःप्र(l.18)तापाभ्यामिव पुत्राभ्यां सहितो राजा⁴ महासचिवैस्सपा- दलक्षनामानं देशमानीयः ॥ ५८. 1 Ms. °स्यो°. 2 Ms. °त्यर्कं. 3 Ms. °व. 4 Ms. सहा°,

२०४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. ध्वंसितानां शैलकोट्टानां गणनाप्रतिनिधी(1.6)निव यान्प्रासादांस्तत्र नगरेमजोकरोत्तेषां मध्ये यूथनाथमिव संसाररोगभेषजं वैद्यना(1.7)थस्य प्रासादं प्रजाहितोकरोत् ॥ ६५. दंचे¹ हरिहयेनेव शुद्धरीतिमये हरौ . प्रतिष्ठां ल(1.8)म्भितस्तत्र शुद्धरीतिमयः पिता ॥ रीतिर्धातुविशेषः . तत्प्रकृतौ हये सूर्येणेव दत्ते शुद्धरीतिः(1.9) शुद्धा- चारश्च पिता तेन प्रतिष्ठापितः ॥ ६६. पितुः² रीतिमयस्य रीतिवाहारूढस्य प्रतिष्ठापि(1.10)तस्याग्रे रीतिमयं स्वात्मानं प्रतिष्ठाप्य राजा स सर्गे त्रिधा रीतिमयं कविरिवाकरोत् . क- वि(1.11)पक्षे गौडीवैदर्भीपाञ्चाली चेति तिस्रो रीतयः ॥ ६७. एकस्थाने प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मविष्णुम(1.12)हेश्वरान् . त्रिपूरुषमिव श्राद्धं धन्यो निर्मितवान्पितुः ॥ एकस्मिन्स्थाने ब्रह्मादींस्त्रीन्देवा(1.13)न्प्रतिष्ठाप्य पितुस्त्रिपुरुषं श्राद्धमिव सोकरोत् . प्रतिष्ठाप्येत्यविवक्षितपूर्वकालम् ॥(1.14) ६८. कृते यथेष्टफलदे तेनायतनपञ्चके . सुरद्रुममदं³ जेग्ये मेरोग्जयमेरुणा ॥ तेन रा(1.15)ज्ञा⁴ प्रासादपञ्चके कृते सत्यजयमेरुदुर्गेण मेरोर्मदो जितः अभिलषितफलदायि(1.16)त्वात् ॥ ६९. तन्निर्मितसुरागारैर्ग्रामैर्गर्ज्ञानकादिभिः . अल्पावशेषवास्तव्या मन्ये जज्ञेमरा(1.17)वती⁵ ॥ 1 Ms. दन्ते. 2 No verse corresponding to this comm. The 1st, 3rd and 4th lines can be restored—पितू रीतिमयस्याग्रे ॰॰॰॰॰॰राजा सर्गे त्रिधा रीतिमयं कवि- रिवाकरोत् ॥ 3 Ms. ॰समो. 4 Ms. राज्ञः. 5 Ms. राज्ञेमं॰.

तेन निर्मितानि सुरागाराणि येषु तैर्गङ्गानकादिभिर्न्नामैर्हेतुंभिरमरावती अल्पेवशेषा(l. 18) वास्तव्या देवा यस्यामिति जाने . अमरावतीतोप्यत्राधि- कगुणत्वादिति भावः ॥ 70. ऋणशुद्धिं(l. 19) विनिर्माय निर्माणैरीदृशैः पितुः . तत्वरे दर्शनं कर्तुं परलोकजयी नृपः ॥ देव[लयनि](l. 20)र्माणैः पितुः ऋणं शोधयित्वा पितुर्दर्शनं कर्तुं परलोकं जितवान्राजात्वरत् ॥¹ 71. ए[काकिना हि](l. 21) मत्पित्रा स्थीयते त्रिदिवे कथम् . बालश्च पृथिवीराजो मया कथमुपेक्ष्यते ॥ 72. [इतीवास्या(l. 22*)भिषिक्तस्य रक्षार्थं व्रतचारिणीम् . स्थापयित्वा निजां देवीं पितृ(?)]भक्त्या दिवं ययौ ॥ मत्पित्रा केवलेन स्व(l. 1)र्गे कथं स्थीयते कथं च बालः पुत्रो मया [उपेक्ष्य]ते इत्यत इवाभिषिक्तस्य पुत्रस्य रक्षार्थमिव व्र(l. 2)तानुष्ठायिनीं देवीं स्थापयित्वा पितृभक्तस्स स्वर्गमगात् ॥ 73. तं पृथ्वीभटपर्यन्ताश्चाहमानपुर(l. 3)स्सराः . आदित्यद्युतयस्सर्वे प्रत्युज्जग्मुर्महीभुजः ॥ सर्वेपि स्ववंश्यास्स्वर्गे तं प्रत्युद्गताः ॥(l. 4) 74. तेषामेकतमं मध्ये नापश्यत्पितृवैरिणम् . कचिदप्यन्धतामिस्रे मग्नं व्रीडावशादिव ॥ तेषां म(l. 5)ध्ये एकं पितृवैरिणमेव स नापश्यत् . काप्यन्धतामिस्रे लज्जयेव मग्नम् ॥ 75. 1 Ms. ᵒहेतुभि˚ lc. under l. 18.

२०६ \quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. पुरः प्रदक्षिणं चक्रे(l.6) तस्य प्रत्युद्गतो वृषा . सर्वाङ्गसङ्गिनीर्दृष्टीर्नेष्यन्निव कृतार्थताम् ॥ सर्वाङ्गेषु सङ्गिनीर्दृष्टी:(l.7) कृतार्थतामिव नेतुमस्य प्रदक्षिणमिन्द्रोक- रोत् . प्रदक्षिणेन हि पश्चात्स्था अपीन्द्रदृष्टयः(l.8) पश्यन्ति ॥ \quad 76. यावज्जङ्गम कैलासमारोहति सुरद्विपम् . तावत्कैलासमेवैष निन्ये शङ्कर(l.9)किङ्करैः ॥ जङ्गमं कैलासमैरावणं स यावदारुरुक्षति तावद्गणैः कैलासमेव नीतः ॥ 77. उभौ(?) (l.10)विशत एवास्य रुद्राद्रिमुदपद्यत . स्वपुत्रभूपदायादकन्दर्पजयि लोचनम् ॥ पृथ्वीराज(l.11)प्रतिमल्लकामजेतृ नेत्रं कैलासं प्रविशतोस्योत्पन्नम्