पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

२४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. लोभं सुवर्णमय[पक्ष]त्या पातं यदत्यजत्ततो ॰हेतोर्मानव(l.1)••••••••- •••[पृ]थ्वीराजस्य सहायतां भजन्, नागदमनादिभिर्गुणैर्यैद्वयं गरुड ए(l 2)व••••••••••यां सुवर्णपक्षपातमोक्षान्मीनवत्वमवहं•••••••• सैत्यर्भाब्दस्य गरुडवाचिनो नपुंसकलिङ्गै•••••••• ॥ 88. इति गरुडहनूमं(l.3)[न्मूर्तिभेदानुगत्वा- न्नृपतिरथ] षमर्णेो रामभावप्रभावम् • तरितुमतितरस्वीभूय सप्तांपि सिन्धूं(l.4)- ————————— ॰मियायँ ॥ एवं गरुडहनुमतोर्मूर्तिभेदस्य भुवनैकमल्लस्य कँदम्बवासस्य चानुग- त्वा(l.5)••••••••[पृ]थ्वीराजस्सप्तसमुद्रांस्तरितुं बलं प्राप्य लोकहिताय प्रयत्नं कृतवान् (l.6)•••••येन समुद्रमतरत् अहं पुनर्गरुडहनुमदवतारा- भ्यां भुवनैकमल्लकदम्बवासाभ्या(l.7)•••••[मशक्य]ल्लदिति भद्रम्॥ 89. श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्वस्य निष्ध(l.8)[स्य च च्छायाभाजि किरात]काव्यविवृतौ विश्रम्य रम्यश्रियि • पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ(l.9)[ज्योत्स्नाकरो लावणैः?] [सं]वेशं परिवाञ्छति प्रतिपदं शास्त्राध्वनि ग्लानिमान् ॥ श्रीलोल(l.10)[राजसुतपण्डितभट्ट]नोन- राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गे व्यधत्त नवमं सुखमत्र पृ(l.11)[थ्वी- राजाख्य]राजविजयाभिधकाव्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजये नवमस्सर्गः ॥(l.12) —————————— 1 Ms. °नाभि°. 2 Ms. °न्दान°. 3 Ms. °ख्वं°. 4 Ms. lc. at top of page. 5 Ms. संधस्य. 6 Ms. °तुम°. 7 Sic. Is it °रय जुषायो ? 8 Ms. °साप्ति. 9 Ms. °न्धू°, 10 Ms. °म्न्राय. 11 Ms. क° to °न्वा° lc. on margin.

(long am: ऽ) So 10, 11, 12 is: । ऽ ऽ = य-गण! And syllables 1 to 6: If 1-3 is na-gaṇa (।।।), then 1 must be laghu! So it CANNOT have an anusvara! It must be 'स', not 'सं'! But in the print, is there an anusvara or dot? Look closely at the print: Above the first letter, there is indeed a dot or it's 'सं'? It looks like a dot: "सं" or maybe just a smudge, or the text actually reads "संमसमयमयत्यताङ्गनानां" in the book (a typo by the editor/typesetter) or "समसमयमयत्यताङ्गनानां"? Wait, look closely at the first two letters: Wait, is the first letter 'सं' or 'स'? Let's look at the dot above it: yes, there is a small dot above the first letter. Wait, is the second letter 'म'? Yes, 'म'. Wait, could it be "समसमयमयत्यताङ्गनानां"? Wait, look at the first letter again. Is it 'सं'? Yes, it looks like 'सं' (or 'स' with a dot). We can transcribe what is printed. Wait, what does "समसमयमयत्यताङ्गनानां" mean? "समसमय

२४२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सयौवनशोभेनापि सतीनां धृतिं(l.21) हरन्नापि राजरूपगुणेन स्त्रीणां सौविदलत्वे समकालमेव यत्नः कृतः . पृथ्वीराजादन्यराजानाम(l.22)···- ········रतेषु स्त्रीणां स्पृहा नाभूदित्यर्थः . श्रीधृत्योः स्त्रीलिङ्गत्वादपि विरोधवाचकः क(l.23)··········रस्त्रीगाङ्गेया(?)···भवन्ति ॥ ३. अपि सलिलशयस्य यस्य सेवा- मकुरुत तं(l.24***67) परिरब्धुमुत्सुकानाम् . ⏑⏑⏑⏑⏑⏑[मसूययेव] निद्रा नयनपथं न ज[गाम कामिनीनाम्] ॥ जलशयनस्यापि यस्य निद्रा सेवामकार्षीत्तमा[लिङ्गितुं का]ङ्क्ष- न्तीनां स्त्रीणां नयन········अत्रोत्प्रेक्ष्यते असूययेवेति . यं ज- लेपि श्रितं [न तत्या]ज तमप्यैताः कथं प्रार्थ·········· . ⏑⏑⏑⏑(l.3)रखदेवं

महता विक्रमेण दुशिश्रताभ्यामूष्मोयमाणाभ्यां भुजाभ्यामायत्तीकृतो विधिरनुकूल एव त(l.8)स्य बहून्वारान्संग्राममुदपादयत् ॥ ६. अथ कुविधियदृच्छयेव नागा- र्जुन इति निन्दितभिक्षुयोग्यना(l.9)मा • निगडगृहपरिग्रहाय मातु- र्ग्रह इव विग्रहराजवल्लभायाः ॥ ७. पितुरखिलनृपाविल(l.10)ङ्घ्यभाग्या- ²म्भृतबलनिर्मथनैकवीरजन्मा • गुडपुरमिति दुर्गमध्यरोह- न्मधुररसाहतिदोहदेन बालः ॥(l.11) नागार्जुनस्य यः कुविधिः कुत्सितं पूर्वकर्म तेन हेतुना या यदृच्छा तया हेतुभूतया निर्मितं मातापितृ(l.12)भ्यां कृतं भिक्षुयोग्यं भिक्षुषु प्रचु- रतथाश्रितं नागार्जुन इति नाम यस्य स बालो विवेकशून्यो गुडपु(l.13)र- सं

२४४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् भुवनैकमङ्गलस्य यो वीर्यज्वलनस्तेन विलम्बो(l.19)र्थाद्दारिद्र्यीकरणं तथा कदम्बवास एव वायुस्तौ प्रशमितावनपेक्षितौ येन सः यतो युगप(l.20)त्रि- विष्टपौरुषभाग्यो देवः पृथ्वीराजो युद्धाय निर्गतः ॥ ९. कुलमुदधिनिवासि कालदत्ता- भय(l 21)मिव हैमवतीसहोदरस्य . युधि सहचरतां नरेन्द्रमूर्ते- र्नरकरिपोः करिचक्रमाललम्बे ॥ समुद्रे(l.22) निवसतथा रणकाले दत्ताभयं पार्वतीसोदरस्य मैनाकस्य कुलं गिरिसमूह इव हस्तिगणो(l.23) राजरूपस्य विष्णो रणे सहचारित्व- मापत् ॥ १०. नृपतिमनुचचार चारुरिक्थ- क्रमत इवो~~~~~(l.24*)--- .

भ्रम~~~~[म]नन्तमश्वयूथम् ॥
अन्तरन्तरिक्षे आ(l.1)••••••••••वमानमित्यर्थः अश्वकुलं राजा-
नमन्वगच्छत् अतः संभाव्यते रिक्थं(l.2)•••••••••[सू]र्यस्याश्वानां
यूथमिव•••••वेगवत् . अनन्तं बहु . पृथ्वीराजो हि सूर्य(l.3)••• ११.
[अतिभरसहनप्रवृद्ध]कीर्त्ति-
द्विषमिव शेषमहीशमेव मत्वा .
अहिकवलनकेलि(l.4)[कोविदं त-
त्करभकुलं ह्यसं?] घमन्वयासीत् ॥
राज्ञोतिभरसहनेन प्रवृद्धां कीर्त्तिं द्विषन्तं शेषं(l.5)••••••••••
[मा]सोद्यतमुष्ट्रकुलमश्वसेना मन्वगच्छत् ॥ १२.
1 Ms. ए°. 2 Ms. भ्रम°.

or something? It looks like सत्सकेन or ससकेन. Wait, let's look at the gap: स then स. They are two identical सs: ससकेन! Wait, does ससकेन have any ligature? No, it's स and स! Wait, could it be ससकेन? Yes, visually it looks like ससकेन.

    Now line 2:
    `सकुलघनेभ्य इ(l.15)वैन्द्रचापचक्रम् ।`
    Meter check:
    Even quarter: 13 syllables (न ज ज र ग: uuu u-u u-u -u--)
    `स-कु-ल-` (uuu)
    `घ-ने-भ्य` (u-u)
    `इ-वै-न्द्र-` (u-u)
    `चा-प-च-क्रम्` (-u--)
    Total = 13 syllables! Perfect Pushpitagra!

    Line 3:
    `दिशि दिशि शिखिपिच्छनिर्मिताना-`
    `दि-शि दि-शि शि-खि-पि-च्छ-नि-र्मि-ता-नां` (12 syllables: uuu uuu -u- u--)
    Perfect!

    Line 4:
    `मघटत मण्डलमुष्णवार

२४६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सप्तभिस्समुद्रैस्समस्तमेघेभ्यो विसृष्टमिन्द्रधनुश्चक्रमिव मयूरपक्षकलिप- तानां छत्राणां(l.17) मण्डलं दिशि दृश्यमिलत् ॥ १६. असितधवलधूयमानवाल- व्यजनसहस्रसहायांदिग्वि(l.18)भागा . चकितकलितमोनुलग्नवल्ग- त्कृतयुगचन्द्रकरेव भूर्बभूव ॥ कृष्णानां श्वेतानां च चम(l.19)राणां सहस्राणि सहाया येषां ते दि- गन्ता यस्यां सा भू राजभयाच्छङ्कितो यः कलिस्र एव तम(l.20)स्तस्यानुल- ग्नाः कृतयुगस्य चन्द्रस्येव कराः किरणाश्च यस्यां सा भूरभूत् ॥ १७. हृदि हृदि रिपुयोषि(l.21)तां निधातुं विभजनपूर्वमिवोपतापनाय . ध्वजपटपटलानि पाटनाय प्रववृतिरे प्रच(l.22)[लन्ति] सूर्यधाम्नः ॥ चलन्तो ध्वजास्सूर्यतेजोदलनाय प्रवृत्ताः अतस्संभाव्यते शत्रुश्रीणां प्रतिद्वि(l.23)…………संतापनार्थम् र्श्वितेजो निधातुमिव ॥ १८. अविरलरथचक्रचक्रधारा- खनननिभेनं पृथक्पृथक् पृथिव्याः .(l.24). [अपरनृपनिखातताप]शल्यो- द्धरणमिवाशयतो विधीयते स्म ॥ रथचक्राण्येव चक्रधारास्ताभिर(l.25**68)विरलं कृत्वा खननस्य व्या- जाद्राज्ञान्तरां[ज]कृतस्य सन्तापशल्यस्योद्धर…………(l.1)स्यः 19.

1 Ms. °ह्यहृदि°. 2 Ms. वि°. 3 Ms. °दिवो°. 4 Ms. °ते छत्र°. 5. Ms. 1c. at the bottom of page- 6 See p. 39, note 4; p. 234, note 2. 7 Ms. °न्यर°. 8 Ms. °शल°.

दशमः सर्गः . २४७ रथचरणविपाठ्यमानधात्री- तलतलिनोच्चरिताहिवाहिचक्रम् . करभकुलमुवाह तत्पताका- पटमिव तुल्यगुणं विरूपतायाः ॥ चक्रपाटितभूतलातुलिनं तनु............(l.3) यस्य तत्करभकुलं कर्तृ पताकापटमिवावहत् उच्चैर्ग्रस्यमानेषु............(l.4)गुणं कुतो विरू- पत्वात्. यद्वा भूतलस्य तलिनं तनुप्रदेशः ॥ २०. पट~~~~ ~~~~ रिपुबलनिर्दलनाय कालदूतान् . प्रतिनिनदनिभादुपागताः स्मो द्रुतमिव ~~~~ ~~~~ ॥ दुन्दुभिशत्रुमारणार्थ यमकिङ्करानिवाह्वयत् वयमागतास्म इ- तीव भू............॥(l.7) २१. कटकभरनिपीड्यमानधात्री- नमनमितोन्नमितो महीध्रवर्गः . उपजिग[मिषु]~~~~(l.8) चलितुमिवारभताक्षमो ग्रहीतुम् ॥ सैन्यभरेण निपीड्यमानधा[त्री]............(l.9)किंचिदिवोन्नमितः भूमिनमने पर्वतानामौन्नत्यसंभावनात् शत्रूनागच्छ............(l.10)क्तः पर्वतवर्गो भयवशाच्चलितुमिवारब्धवान् ॥ २२. करभरभसभीरुभिर्भुजङ्गै- स्त्वरितमवेशि यदा तलं रसायाः . 1 Ms. °र्थं. 2 Ms. °श्व°. 3 Sic. Is it °तस्तत्तुल्लिनं ? The text would then be °तस्तुलितोच्चारि°. 4 Is it पटहरिवरव आजुहाव भूयो ? 5 Ms. °श्रीप्र°. 6 Ms. तुलं.

-> wait, "नमसेन" or "भमसेन"? Let's zoom in on footnote 1:1 Ms. नमसेन crossed before °भी°.Wait, "नमसेन" - look at the first letter: 'न'. Then 'म', 'से', 'न'. Yes, "नमसेन". Wait,before °भी°.` - yes.

Footnote 2: 2 Ms. °क्रीडा° lc. under l. 15. Wait, "lc." or "l.c."? It says lc. under l. 15.

Footnote 3: 3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ? Wait, look at the start of line: 3 Is it - wait, the symbol before 'Is it': There's an asterisk or something? No, it's 3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ? Wait, the number 3 has an italic look: 3 Is it.

Let's check the top header: २४८ on the left, पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. in the center.

Let's check the verse meters/symbols in verse 25: Line 13: ⏑ ⏑ कमदल्यन्दमाय (?) मस्मि- Line 14: `न्सति नृपतौ तव वक्रता न

दशमः सर्गः . २४१ अश्वखुररजोभिराकाशं विनाशं(l.4)············नैर्हस्तिभिस्स्वशरी- रश्मिया पुर्नरिव निर्मितम् ॥ 27. प्रतिपदमग्रटन्त वै(l.5)[जयन्ती- भुज ⏑ ⏑ – दभिभूत?] वैजयन्ताः . दशमुखहृतपूर्वराजराज- प्रमुखविमानमदच्छिदो नि(l.6)[वेशाः] ॥ ··············[म]ण्डपा मार्गे मार्गे संपन्नाः वैजयन्त्यः पताकास्ता एव भुजान्तैर्हेतुभिरभि(l.7)·············[जि]तशक्रप्रासादो यैस्ते तथा दशमुखेन हृतपूर्वाणि यानि राजराज···(l.8)············विमानानि तेषां मदच्छिदः पुष्पकादिविमानसदृशा इत्यर्थः ॥ 28. तिसृभि(l.9)[रनुसृतेव शक्तिभिस्तं] प्रणयपरा परिरभ्य राजलक्ष्मीः . अविरतकरिकर्णतालवात्या- जडिमभयं(l.10) ⏑ ⏑ – ⏑ [मुञ्चति स्म?] ॥ तिसृभिशक्तिभिरनुसृता सहितेतीव तं प्रणयेनालिंग्य राज्यश्रीर- विरतं(l.11)·············यो^1 जडिमा ततो भयमत्यजत् तिसृणां मध्या- त्काचिदेनं मा स्म रुजज्(l.12)·············गातुं. परिरम्भेण च जाड्य- भयं शाम्यति ॥ 29. प्रतिपथमिलितानुलग्नतत्त(l.13)- त्पुं[रदयिता]हृदयोपदिष्टरंहाः . गुडपुरमथ वेष्टयांचकार क्षितिपतिरुद्धतयुद्धतत्त्वदर्शी ॥(l.14) अर्थाद्दूरागतानां प्रतिपथं मिलितानामनुलग्नानां तासां तासां पुर- 1 Ms. 'जस्ते'. 2 Ms. या. 3 Ms. 'दु'. ३२

२४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् स्त्रीणां हृदयैरिवोप(l.15)दिष्टं रंहो यस्य स मनोवच्छीघ्रगामीत्यर्थः तथो- द्धतेषु युद्धतत्वस्य दर्शको राजा गुडपुरम्(l.16)वेष्टयत् ॥ ३०. दलयितुमयतन्तं दुर्गभाजा- मथ हृदयं नृपसैन्यसिंहनादाः . असमसमरस(l.17)त्रनिर्विवित्त- त्पितृपतिमङ्गलसूक्तपाठकल्पां: ॥ दुर्गप्रविष्टानां मनो दलितुं राजकटकसिं(l.18)हनादाः प्रवृत्ताः अस- मो यस्समरस्स एव सत्रैमनवरतान्नदानस्थानं तत्र निर्विवित्सुन्न्रवेष्टुका- मः(l.19) यः पितृपतिर्यमस्तस्य मङ्गलसूक्तपाठसदृशाः . सत्रे च भोक्तुकामो ब्राह्मणस्सूक्तानि पठति ॥(l.20) ३१. अवनिपतिभयादुपैत्य पार्श्वं सह चंलता कलिनेव दत्तशिक्षः . दयितमपि विमुच्य वीरधर्मं(l.21) क्वचिदपि विग्रहराजभूरयासीत् ॥ सह चरता सहचरेण कलियुगेन राजभयान्निकटमे(l.22)[त्य दत्तो]- पदेश इव विग्रहराजपुत्रोभीष्टमपि वीरधर्मं त्यक्त्वा क्वापि पलायितः ॥ ३२. समर‿(l.23)‿ ‿ — — — — — समरसहेषु बहुष्वपि स्थितेषु . स मरणमपवादसंज्ञमाप्तुं समरस[योर्भयल्लजयोर्ममज्ज ?] ॥(l.24) …………हेषु वीरेषु बहुष्वपि स्थितेषु स राजा पुत्रसंभ्रामार्थं न प्रवृ……(l.25**69)………[अय]शोनामकं मरणं लब्धुं तुल्ययोर्भय- [ल]जयोर्मग्नः . अन्योपि कि………… ३३. 1 Ms. °तन्तु. 2 Ms. °ल्पः. 3 Ms. गङ्ग.° 4 Ms. °तानु°. 5 Ms. °र° written above °लं°. Comm. °चर°. 6 Sic. Is it राजा यत्सं° or राजपुत्रस्सं°?,

˙दशमः सर्गः . २५१ ‿ ‿ ‿ ‒ (l.1)मपदे विमुक्तसत्वं ‿ ‿ ‿ रजोपि तमोदशां प्रपन्नं . तदपि समरसाक्षिणोप्यवृण्वन् ‿ ‿ ‿ ‿ देवभटा?दयः प्रवीराः ॥ राज्ञा भीतानां मारणाभावादपदे अस्थाने भ्रष्टसत्वं तं तमोदशां प्रा- प्नुवद्रजो य･･････(l.3)दयत्तद्देवभटादयः संवव्रुः . देवभटादिभिस्तत्सत्व- भ्रंशो गोपितं इत्यर्थः . रजस्तमसी गुणौ . ३४. परिद्रुढरहितशिरोविहीनो भवति पुमानिति यः पृथुप्रवादः . अहितभुजभृतां ‿ ‿ ‿ तमगमयच्चरितार्थतां नरेन्द्रः ॥ अस्वामिको लोकशिरोरहितो भवतीति यो महाञ्जनप्र[वादस्तं श]- (l.6)त्रुभटानां शिरांसि छित्त्वा सत्यार्थत्वमनयत् . विग्रहराजपुत्रे चलिते शत्रूनवधीदित्यर्थः ॥ ३५. भुवि पतितवतां स्वयोधमूर्ध्ना- मनुसरणार्थमिवावनम्रमुख्या . सममहितमहीपतेर्जनन्य्या सुभटघटाँः प्रभुरानिनाय बध्वा ॥ छेदेन भुवि पतितानां निजभटशिरसामनुगमनार्थमिवा[न]तमुख्या शत्रुराजमात्रा सह बध्वा(l.9) राजा सुभटपंक्तींनानयत् ॥ ३६. असुरुधिरसिन्धुतीर्थिकानां नर[रुधिराच]मनं शुपेयपानं . 1 Ms. 'दे.' 2 Ms. °दयसंवक्रः. 3 Ms. °तं. 4 Is it अहितभटशिरांसि कर्त्तीयरक? 5 Ms. 'चं. 6 Ms. °टाम्°. 7 Sic. Read °क्तीरा.°

२५२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. इति नृ(l.10)पतिशरा इवं त्रपातो झगिति निषङ्गनिषङ्गितामगच्छन् ॥ पृथ्वीराजेनासुरसमाशरात्रवो नित्यं······(l.11)अतोसुररक्ताब्धौ ती- र्थिकानां तद्वाणानां नररुधिरेणाचमनमपेयस्य पानमयुक्तं भवतीतीव लज्जा- तो राजं(l.12)शरास्तूणे तूर्णं प्रवेशमगच्छन् ॥ ३७. अथ विजयिनि राजनि प्रविष्टे क्षणमपि निर्गमनं श्रियोतिभीमा . अरुणदजयमेरुगोपुरस्य प्रतिभटमूर्धभिरेव तोरणस्रक् ॥ ततः प्राप्तजये राज्ञि पुरं प्रविष्टे सति शत्रुमस्तककृता अजय- मेरुदुर्गस्य तोरणस्रगेवातिभीमत्वान्निर्गमनं श्रियोरुणत् . श्रीस्तत्रैव स्थिरा- भूदित्यर्थः ॥(l.15) ३८. मरुदिव दिशि पश्चिमोत्तराया- र्मतिबलवानधिपस्समस्त एव . तदुपरि परमार्थपौरुषद्धर्या हय- पतिरेव तिरस्करोति सर्वान् ॥ यथा वायुस्तथा पश्चिमोत्तरायां वायव्यविदिशि सर्व एव प्रभुशति- बलवान्भवति तदुपरि हयपतिरेव सहजविक्रमसमृद्धस्सन्सर्वान- भिभवति ॥ ३९. तमपि मुषितगर्जनाधिकारं विरसलघूं शरदभ्रवन्न्यधाद्यः . कदनकुशलो गवामरित्वा- त्समुदितगोरिपदापदेशमुद्रः. ४०. 1 Ms. ॰तिशि. 2 Ms. ॰वाश्च. 3 Ms. ॰च्छत. 4 Ms. ॰न्नाश॰. 5 Ms. ॰मोन्तरायोस्तित्ति॰. 6 Ms. ॰मोन्तरायं. 7 Ms. ॰गौरि॰.

दशमः सर्गः . २५३ वृपचरणनिपातपातक्तित्व- । प्रकरणासामयिकः कलेर्युगस्य . स किल सकलराजमएड[लश्री](l. 20)- व्यवधिविधानविधुन्तुदत्वमैच्छत् ॥ गर्जनाख्यो देशविशेषो गर्जनं गर्जितं च तत्र मुषितोधिकार[ो यस्य तं] (l. 21)यश्शरदभ्रमिव विरसं हृतभूमिकं निर्जलं चातो लघुमनादरणीयं हे- लातुल..........(l. 22)गोघ्नत्वात्कुत्सितभोजनकारी तथा समुदिते संभू- य स्थिते' गोरिरिति व्यपदेशो मुद्रा [यस्य]...(l. 23*).............[प]- दरुछेद्रेन पातक्तित्व..........राणकर्पणक्रिया तत्र क......(l. 1)......- ...[चन्]द्रो नृपाश्च राजानस्समस्तराजमण्डलशोभायाश्छादने राहुभ[ाव] ............(l. 2)... ........छादयति ॥ 41. किमपरमपरीक्ष्य दीक्षितत्वं क्षपणविधौ नररक्षसां स पापः .(l. 3) [व्यसृ]जदजयमेरुमेरुभृ- त्कुहरहरेरपि दूतमकमग्रे ॥ किमम्यत्तस्य वर्ण्यत इति शेषः . न(l. 4)[रर]क्षांसां म्लेच्छानां विनाश- करणे तस्य प्रतिज्ञामविमृश्य स म्लेच्छराजोजयमेरुनामदुर्गमेव मेरुष(l. 5)- .........रे हरोस्सिंहस्येन्द्रस्य सूर्यस्य वा दूतमकं विसृष्टवान् ॥ 42. तमित्यन्तं दूतवर्णनपरं कुलकम् ॥(l. 6) निरवधिकपिलावधैप्रशस्तिं लिखितुमतीय विशालभालपट्टम् . कृतमिव विधिनैव बुद्धिपूर्वे(l. 7) खलतिदशां गमितं शिरो दधानम् ॥ '1 Is it °दितस्संभूय स्थितो गो°? 2 Ms. °यमेरूभू.° 3 Ms. °क्षानां. 4 See note 2, p. 254. 5 Ms. °विप्र°. 6 Ms. °भाव्.

२५४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. राजद्वास्थवर्गस्तमापतन्तं सन्तं कथमपि क्षिपिपेथेति¹ संबंधः (l.8). ख- लतिदशां लुञ्चनं प्रापितं शिरः कर्मभूतं दधानम् अतस्संभाव्यते निरवधी- नामसंख्यानां कपिला(l.9)नां गोविशेषाणां वधो मारणं तत्प्रशस्तिं लिखितु- मिव वेधसैव विस्तीर्णंललाटपट्टं सृष्टम्. लि(l.10)खितुमिति चिन्त्यम्॥ 43. परिहृतकचकूर्चपक्ष्मरोम- व्रजमिव कालिकयाप्यवद्यभीत्या• स्वपदसु(l.11)लभगोस्तनीगुलुच्छ- प्रतिफलितामिव बभ्रुतां वहन्तम्॥ स्वपदे गर्जनदेशे सुलभा या गोस्त(l.12)नी द्राक्षा तद्गुलुच्छेभ्यस्सं- क्रान्तामिव कपिलवर्णतां दधानं अतस्संभाव्यते पापभयात्कालत्वेना(l.13)पि त्यक्तकेशादिकम्॥ 44. दधतमपुनरुद्गमाय लूनै- स्सह चिकुरैरिव लुप्तमूर्धवर्णीम्• विपिन(l.14)विहगवाशितायमानां तनुमिव धिगिरमप्यशुद्धवर्णाम्॥ धिङिन्दायाम्. वनपक्षिरुतसमां(l.15) गिरं दधतम् लुप्ता मूर्धवर्णा ऋटवर्गरेफा यस्यास्ताम् तनुमिव. तत्पक्षे मूर्धवर्णाः कालत्वं अशुद्धो(l.16) [व]र्णो जनङ्गमत्वं यस्याम्॥ 45. ' हृतमिव हिमतश्शुचित्ववर्णां जननभुवः ककुभो हिमाद्रिमत्याः• सिं(l.17)[च]यसमुचितं विपाण्डिमानं वपुषि वहन्तमवद्यरोगकल्पम्॥ 1 Ms. °पेथिसं.° 2 The verse referred to by this part of the Comm. is lost. 3 Ms. °यौल.° 4 Ms. °सानां.

दशमः सर्गः . २५५ सिचयानां वाससामुचितं पा(1.18)[ण्डुर]त्वं शरीरे धारयन्तं. पांडुवर्ण- मित्यर्थः . अवद्यो गर्हो रोगिश्वित्रादिः तत्समम् अतस्संभाव्यते शु(1.19)- [चि]त्वं शुद्धिशुभ्रत्वं च तद्वर्णं यत्रैवं कृत्वोत्तरादिशो जन्मभूमेर्हिमादिवा- हृतम् ॥ 46. कलयति कथ(1.20)[मा]ङ्गिकस्य शोभा- मंशुचिनि जन्मनि वाससोपि शुद्धिः . इति वृजिनमिवेत्य कञ्चुकित्वं कृतपरिरंभ(1.21) ⁓ ⁓ [मुद्वहन्त]म् ॥ अशुचिनि जन्मनि चाण्डालत्वे मलिने च जन्मनि सत्याङ्गिकस्य श- रीरस्थस्य(1.22)·············[विहि]तालिङ्गनं वृजिनं पापं कर्मभूतमुद्वह- न्तम् ॥(1.23**70)⁶ 47.

न्धिस्थानेषु मग्नास्सर्वव·····यस्य भाजनं दृष्ट्वा राज्ञां षडङ्ग·········· ···(1.1)न केवलं जनानामङ्गान्य···मग्नानि यावद्राजाङ्गान्यपि दुर्गाङ्के मग्नानीत्यर्थः . भयात्सर्वे दुर्गं प्रविष्टा इति तात्पर्यम् ॥ 48. भाषादोषवशाद्गिरां बलरजस्तोमैर्दिशामम्भसा- मक्ष्णां भानुरुचां च दुष्कृतभराद्व्यावापृथिव्योरपि . काठिन्यात्कुलिशस्य मारकफलासङ्गादिषूणां वधा- द्धेनूनां [च] धरण्यरोधि दशधा तथ्याभिधैर्गोरिभिः ॥ दशधा गौरिभिर्गोभिर्विभवैर्धरणी गौररोधि विप्लुता . तानेव दशप्रकारन्भाषादोषेत्यादिनाह . भाषादोषवशाद्गिरां रोधः . बलरेणु- निकरैर्दिशां गवां रोधः . तथाम्भसां गवां तैरेव रोधः . तथाक्ष्णां गवां 1 Ms. पाडुं°. 2 Ms. °मश्शिं°. 3 Ms. °ङ्गि°. 4 Ms. °भासं°. 5 Ms. °बैल्य. 6 Copyist's remark अत ऊर्ध्वं द्वित्राणि पत्राणि प्रायः गलितानि. 7 Ms. °गौं°. 8 Ms. °गौं°.

२५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तैरैव रोधः. पापभराद्यावापृथिव्योर्गवोर्बाधा. कुलिशस्य गोः कोठिन्याज्जयैः. (l. 7) शराणां मारफलकफले लोहमये मुखे आसङ्गाद्धेनूनां गवां वधात्. तथा च कोशः. वाग्भूमिदृग्रश्मि(l. 8)वज्रेषु पश्वक्षित्वर्गवारिषु गोशब्दस्य स्मरणाद्दशधा र्तथ्याभिधैस्सत्यार्थनामभिः॥ ४९. कारागाराधिका(l. 9)राहितरणरणकैः प्रेतनाथस्य याव- त्तैर्दुर्गे गूर्जराणां नृतनुभिरसुरैर्नैडुवलाख्ये निमग्नम्. पृथ्वीराज(l. 10)स्य तावन्निखिलादग्भयारम्भसंरम्भसीमा- भीमा भ्रूभङ्गभङ्गी विरचनसमयं कार्मुकस्याचचक्षे॥ (l. 11) कारागारे बन्धनस्थानेधिकाराय प्रेतनाथस्य जनितं रणरणकं चिन्ता यैः. पूर्वं यमकारागारस्य शून्यत्वा(l. 12)च्चिन्ता नाभूत् तदा तु यमेन कारा- गारं प्रवेशिताः अतो यमस्य प्रत्यवेक्षाचिन्ता जातेत्यर्थः. तैर्मनूष्यैरू(l. 13)- पैरसुरैर्नड्डूलनाम्नि दुर्गे यावन्निमग्नं तावद्दिशामभयदानस्य सीमावधिः भ्रु- कुटिर्धनुषो न(l. 14)मनमाख्यत्. राज्ञा यदा भ्रुकुटिः कृता तदा भटैर्धनुर्नमि- तमित्यर्थः॥ ५०. भ्रुकुटिकुटिलः पृथ्वीभर्तुर्गद(l. 15)न्नवनेरिशवं मिलदरुणिमा भाले कोपि व्यभाव्यत कालिमा. जलधर इवाकस्माद्दैर्रम्मदेन संहार्चि(l. 16)षा चिकुरसरणिं प्राप्तः कर्तुं प्रतापहतिं द्विषाम्॥ राज्ञो भ्रुकुटीरूपः कुटिलश्च तथा मिलन्न(l. 17)रुणिमा कोपरागो यस्य स कालिमा काष्ण्यं ललाटे जनने(?) व्यभाव्यत दृष्टः शत्रूणां प्रतापं हन्तुं वैद्यु(l. 18)तेनाग्निना सह केशसीमा प्राप्तो मेघ इव. नेयं भ्रुकुटिः किन्तु मेघः न चायं कोपरागः कि(l. 19)न्तु विद्युदग्निः. विद्युत्सहितो मेघ- श्शत्रूणां प्रतापाग्निं शमयितुं संप्राप्त इति सम्भावनमिति भ(l. 20)द्रम्॥ ५१. 1 Ms. °शगोकां. 2 Ms. °य. 3 Sic. Is it °रफलके? Is the text °मारफलका°?. 4 Ms. तिथ्या°. 5 Ms. °र्गैर्मू°. 6 Ms. नभू°. 7 Ms. °रै°. 8 Ms. महा°. 9 Ms. वैरिणा crossed before कें°.

दशमः सर्गः . २५७ श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्रस्य निश्वस्य च च्छायाभाजि किरातकाव्यविवृतौ(1.21) विश्रम्य रम्यश्रियि . पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं शांखक्षोदजखेदमेदु(1.22)रमतिर्ज्योत्स्नाकरो लावणिः ॥ श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गं चकार दशमं सुखमत्र पृथ्वी- राजाख्यराजविजयाभिधकाव्यराजे ॥(1.24) पृथ्वीराजविजयविवरणे श्रीजोनराजकृते दशमस्सर्गः ॥⁴

1 Ms. °दृमशा°. 2 Ms. °तिज्यो°. 3 Ms. °राजविव°. 4 Ms. ॐ नमश्शिवाय. ३३

[ एकादशः सर्गः ] ——————————————तेजसा . तेजन्तरतिरोधानं व्यानञ्ज नृपतेर्मुखम् ॥ अ..............(l.1)............स्पृष्टं राज्ञो मुखं तेजोजन्तराणा- ऽन्येषां तेजसामन्तर्धानमकरोत् ॥ 1. दर्पणेण्विव सं(l.2)क्रान्तं मुखेषु भुजशालिनाम् . सहस्रमुखतां प्राप तस्य शूरस्य तन्महः ॥ आदर्शेष्विव वीराणां मुखे(l.3)षु संक्रान्तं तस्य शूरस्य रवेश्च तेज- ऽस्सहस्रप्रकारतां प्रापत् ॥ 2. ततः कदम्बवासेन धैर्यावासेन मन्त्रिणा . वि(l.4)ज्ञसत्सत्यदासेन संभाव्यासेन पार्थिवः ॥ धैर्यावासत्वादिगुणविशिष्टेन कदम्बवासाख्येन मन्त्रिणा(l.5) राजा विज्ञमः ॥ 3. राजन्नवसरो नायं रुषां भाग्यनिधेस्तव . किं क्रमेलकभक्ष्येपु तार्क्ष्यः फणिंपु कुप्यति ॥(l.6) भ......वतो नायं रोषकालः उष्ट्रैर्भक्तुं शक्येषु सर्पेषु गरुडंः किं पराक्रमते ॥ तिलोत्तमामिवोद्दि(l.7)श्य रसामातमनोरमाम् . सुन्दोपसुन्दभङ्ग्या ते स्वयं नंक्ष्यन्ति शत्रवः ॥ 1 Ms. °नन्यां. 2 Ms. °क्षिपु. 3 Ms. गरुडः written above क्रमेलकः(!)

एकादशः सर्गः. २४६ यथा तिलोत्तमामुद्दिश्य(l.8) सुन्दोपसुन्दौ नष्टौ तथा तव मनोज्ञां ल- क्ष्मीमुद्दिश्य शत्रवस्स्वयं नाशमेष्यन्ति ॥ 5. इति तस्मिन्वदत्येव(l.9) महीनं विनयानतः . तेजसेव भ्रमदृष्टिः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ॥ एवं तस्मिन्कथयत्येवं वि(l.10)नयेन नतोतस्तेजसेव सम्भ्रान्तदृष्टिः प्र- तीहारो विज्ञप्तवान् ॥ 6. हृद्यमान्तमिवानन्दं विकस्वरमुखो(l.11) वमन् .. लेखहस्तः पुमान्प्राप्तो देव गूर्जरमण्डलात् ॥ 7. आकर्ण्येति प्रतीहारभारतीं भारतेश्वरः .(l.12) तूर्णं प्रवेशयेत्यूचे स च दूतमवीविशत् ॥ एवं प्रतीहारविज्ञप्तिं श्रुत्वा त्वमेनं प्रवेशयेति(l.13) राजा तमेवं प्रत्यु- क्तवान् प्रतीहारश्च दूतं प्रवेशितवान् ॥ 8. मुखे प्रसादसंवादसंमतैस्स मितैः(l.14) पदैः . गूर्जरोपज्ञमाचख्यौ घोरं गोरिपराभवम् ॥ मुखे प्रसादस्य संवादेन प्रियैरल्पैः पदैः(l.15) स दूतो गूर्जराणामुपज्ञाद्य- ज्ञानं. प्रथमं गूर्जरैरेव कृतामित्यर्थः . गोरीणां म्लेच्छानां पराभवं कथि(l.16)- तवान् . उपज्ञोपक्रममिति नपुंसकम् . उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यादित्यमरः ॥ 9. उच्चैश्रवस्स्वसा(l.17) लक्ष्मीर्मुनेव कलङ्किता . इति क्रोधेन निःशेषैः परित्यक्तं तुरङ्गमैः ॥ उच्चैश्रवसस्सोदरी श्रीर(l.18) ......... दूषितेतिव रुषा सर्वैरश्वैस्त्य- क्तम् ॥ 10. 1 Ms. °गतः. 2 Ms. °त्वेव. 3 No Comm. 4 Ms. °र्ति. 5 Ms. °द्यं गो°. 6 Panini, 2. 4. 21. 7 Amara. 2. 692.