पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

दशमः सर्गः . २४७ रथचरणविपाठ्यमानधात्री- तलतलिनोच्चरिताहिवाहिचक्रम् . करभकुलमुवाह तत्पताका- पटमिव तुल्यगुणं विरूपतायाः ॥ चक्रपाटितभूतलातुलिनं तनु............(l.3) यस्य तत्करभकुलं कर्तृ पताकापटमिवावहत् उच्चैर्ग्रस्यमानेषु............(l.4)गुणं कुतो विरू- पत्वात्. यद्वा भूतलस्य तलिनं तनुप्रदेशः ॥ २०. पट~~~~ ~~~~ रिपुबलनिर्दलनाय कालदूतान् . प्रतिनिनदनिभादुपागताः स्मो द्रुतमिव ~~~~ ~~~~ ॥ दुन्दुभिशत्रुमारणार्थ यमकिङ्करानिवाह्वयत् वयमागतास्म इ- तीव भू............॥(l.7) २१. कटकभरनिपीड्यमानधात्री- नमनमितोन्नमितो महीध्रवर्गः . उपजिग[मिषु]~~~~(l.8) चलितुमिवारभताक्षमो ग्रहीतुम् ॥ सैन्यभरेण निपीड्यमानधा[त्री]............(l.9)किंचिदिवोन्नमितः भूमिनमने पर्वतानामौन्नत्यसंभावनात् शत्रूनागच्छ............(l.10)क्तः पर्वतवर्गो भयवशाच्चलितुमिवारब्धवान् ॥ २२. करभरभसभीरुभिर्भुजङ्गै- स्त्वरितमवेशि यदा तलं रसायाः . 1 Ms. °र्थं. 2 Ms. °श्व°. 3 Sic. Is it °तस्तत्तुल्लिनं ? The text would then be °तस्तुलितोच्चारि°. 4 Is it पटहरिवरव आजुहाव भूयो ? 5 Ms. °श्रीप्र°. 6 Ms. तुलं.

-> wait, "नमसेन" or "भमसेन"? Let's zoom in on footnote 1:1 Ms. नमसेन crossed before °भी°.Wait, "नमसेन" - look at the first letter: 'न'. Then 'म', 'से', 'न'. Yes, "नमसेन". Wait,before °भी°.` - yes.

Footnote 2: 2 Ms. °क्रीडा° lc. under l. 15. Wait, "lc." or "l.c."? It says lc. under l. 15.

Footnote 3: 3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ? Wait, look at the start of line: 3 Is it - wait, the symbol before 'Is it': There's an asterisk or something? No, it's 3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ? Wait, the number 3 has an italic look: 3 Is it.

Let's check the top header: २४८ on the left, पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. in the center.

Let's check the verse meters/symbols in verse 25: Line 13: ⏑ ⏑ कमदल्यन्दमाय (?) मस्मि- Line 14: `न्सति नृपतौ तव वक्रता न

दशमः सर्गः . २४१ अश्वखुररजोभिराकाशं विनाशं(l.4)············नैर्हस्तिभिस्स्वशरी- रश्मिया पुर्नरिव निर्मितम् ॥ 27. प्रतिपदमग्रटन्त वै(l.5)[जयन्ती- भुज ⏑ ⏑ – दभिभूत?] वैजयन्ताः . दशमुखहृतपूर्वराजराज- प्रमुखविमानमदच्छिदो नि(l.6)[वेशाः] ॥ ··············[म]ण्डपा मार्गे मार्गे संपन्नाः वैजयन्त्यः पताकास्ता एव भुजान्तैर्हेतुभिरभि(l.7)·············[जि]तशक्रप्रासादो यैस्ते तथा दशमुखेन हृतपूर्वाणि यानि राजराज···(l.8)············विमानानि तेषां मदच्छिदः पुष्पकादिविमानसदृशा इत्यर्थः ॥ 28. तिसृभि(l.9)[रनुसृतेव शक्तिभिस्तं] प्रणयपरा परिरभ्य राजलक्ष्मीः . अविरतकरिकर्णतालवात्या- जडिमभयं(l.10) ⏑ ⏑ – ⏑ [मुञ्चति स्म?] ॥ तिसृभिशक्तिभिरनुसृता सहितेतीव तं प्रणयेनालिंग्य राज्यश्रीर- विरतं(l.11)·············यो^1 जडिमा ततो भयमत्यजत् तिसृणां मध्या- त्काचिदेनं मा स्म रुजज्(l.12)·············गातुं. परिरम्भेण च जाड्य- भयं शाम्यति ॥ 29. प्रतिपथमिलितानुलग्नतत्त(l.13)- त्पुं[रदयिता]हृदयोपदिष्टरंहाः . गुडपुरमथ वेष्टयांचकार क्षितिपतिरुद्धतयुद्धतत्त्वदर्शी ॥(l.14) अर्थाद्दूरागतानां प्रतिपथं मिलितानामनुलग्नानां तासां तासां पुर- 1 Ms. 'जस्ते'. 2 Ms. या. 3 Ms. 'दु'. ३२

२४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् स्त्रीणां हृदयैरिवोप(l.15)दिष्टं रंहो यस्य स मनोवच्छीघ्रगामीत्यर्थः तथो- द्धतेषु युद्धतत्वस्य दर्शको राजा गुडपुरम्(l.16)वेष्टयत् ॥ ३०. दलयितुमयतन्तं दुर्गभाजा- मथ हृदयं नृपसैन्यसिंहनादाः . असमसमरस(l.17)त्रनिर्विवित्त- त्पितृपतिमङ्गलसूक्तपाठकल्पां: ॥ दुर्गप्रविष्टानां मनो दलितुं राजकटकसिं(l.18)हनादाः प्रवृत्ताः अस- मो यस्समरस्स एव सत्रैमनवरतान्नदानस्थानं तत्र निर्विवित्सुन्न्रवेष्टुका- मः(l.19) यः पितृपतिर्यमस्तस्य मङ्गलसूक्तपाठसदृशाः . सत्रे च भोक्तुकामो ब्राह्मणस्सूक्तानि पठति ॥(l.20) ३१. अवनिपतिभयादुपैत्य पार्श्वं सह चंलता कलिनेव दत्तशिक्षः . दयितमपि विमुच्य वीरधर्मं(l.21) क्वचिदपि विग्रहराजभूरयासीत् ॥ सह चरता सहचरेण कलियुगेन राजभयान्निकटमे(l.22)[त्य दत्तो]- पदेश इव विग्रहराजपुत्रोभीष्टमपि वीरधर्मं त्यक्त्वा क्वापि पलायितः ॥ ३२. समर‿(l.23)‿ ‿ — — — — — समरसहेषु बहुष्वपि स्थितेषु . स मरणमपवादसंज्ञमाप्तुं समरस[योर्भयल्लजयोर्ममज्ज ?] ॥(l.24) …………हेषु वीरेषु बहुष्वपि स्थितेषु स राजा पुत्रसंभ्रामार्थं न प्रवृ……(l.25**69)………[अय]शोनामकं मरणं लब्धुं तुल्ययोर्भय- [ल]जयोर्मग्नः . अन्योपि कि………… ३३. 1 Ms. °तन्तु. 2 Ms. °ल्पः. 3 Ms. गङ्ग.° 4 Ms. °तानु°. 5 Ms. °र° written above °लं°. Comm. °चर°. 6 Sic. Is it राजा यत्सं° or राजपुत्रस्सं°?,

˙दशमः सर्गः . २५१ ‿ ‿ ‿ ‒ (l.1)मपदे विमुक्तसत्वं ‿ ‿ ‿ रजोपि तमोदशां प्रपन्नं . तदपि समरसाक्षिणोप्यवृण्वन् ‿ ‿ ‿ ‿ देवभटा?दयः प्रवीराः ॥ राज्ञा भीतानां मारणाभावादपदे अस्थाने भ्रष्टसत्वं तं तमोदशां प्रा- प्नुवद्रजो य･･････(l.3)दयत्तद्देवभटादयः संवव्रुः . देवभटादिभिस्तत्सत्व- भ्रंशो गोपितं इत्यर्थः . रजस्तमसी गुणौ . ३४. परिद्रुढरहितशिरोविहीनो भवति पुमानिति यः पृथुप्रवादः . अहितभुजभृतां ‿ ‿ ‿ तमगमयच्चरितार्थतां नरेन्द्रः ॥ अस्वामिको लोकशिरोरहितो भवतीति यो महाञ्जनप्र[वादस्तं श]- (l.6)त्रुभटानां शिरांसि छित्त्वा सत्यार्थत्वमनयत् . विग्रहराजपुत्रे चलिते शत्रूनवधीदित्यर्थः ॥ ३५. भुवि पतितवतां स्वयोधमूर्ध्ना- मनुसरणार्थमिवावनम्रमुख्या . सममहितमहीपतेर्जनन्य्या सुभटघटाँः प्रभुरानिनाय बध्वा ॥ छेदेन भुवि पतितानां निजभटशिरसामनुगमनार्थमिवा[न]तमुख्या शत्रुराजमात्रा सह बध्वा(l.9) राजा सुभटपंक्तींनानयत् ॥ ३६. असुरुधिरसिन्धुतीर्थिकानां नर[रुधिराच]मनं शुपेयपानं . 1 Ms. 'दे.' 2 Ms. °दयसंवक्रः. 3 Ms. °तं. 4 Is it अहितभटशिरांसि कर्त्तीयरक? 5 Ms. 'चं. 6 Ms. °टाम्°. 7 Sic. Read °क्तीरा.°

२५२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. इति नृ(l.10)पतिशरा इवं त्रपातो झगिति निषङ्गनिषङ्गितामगच्छन् ॥ पृथ्वीराजेनासुरसमाशरात्रवो नित्यं······(l.11)अतोसुररक्ताब्धौ ती- र्थिकानां तद्वाणानां नररुधिरेणाचमनमपेयस्य पानमयुक्तं भवतीतीव लज्जा- तो राजं(l.12)शरास्तूणे तूर्णं प्रवेशमगच्छन् ॥ ३७. अथ विजयिनि राजनि प्रविष्टे क्षणमपि निर्गमनं श्रियोतिभीमा . अरुणदजयमेरुगोपुरस्य प्रतिभटमूर्धभिरेव तोरणस्रक् ॥ ततः प्राप्तजये राज्ञि पुरं प्रविष्टे सति शत्रुमस्तककृता अजय- मेरुदुर्गस्य तोरणस्रगेवातिभीमत्वान्निर्गमनं श्रियोरुणत् . श्रीस्तत्रैव स्थिरा- भूदित्यर्थः ॥(l.15) ३८. मरुदिव दिशि पश्चिमोत्तराया- र्मतिबलवानधिपस्समस्त एव . तदुपरि परमार्थपौरुषद्धर्या हय- पतिरेव तिरस्करोति सर्वान् ॥ यथा वायुस्तथा पश्चिमोत्तरायां वायव्यविदिशि सर्व एव प्रभुशति- बलवान्भवति तदुपरि हयपतिरेव सहजविक्रमसमृद्धस्सन्सर्वान- भिभवति ॥ ३९. तमपि मुषितगर्जनाधिकारं विरसलघूं शरदभ्रवन्न्यधाद्यः . कदनकुशलो गवामरित्वा- त्समुदितगोरिपदापदेशमुद्रः. ४०. 1 Ms. ॰तिशि. 2 Ms. ॰वाश्च. 3 Ms. ॰च्छत. 4 Ms. ॰न्नाश॰. 5 Ms. ॰मोन्तरायोस्तित्ति॰. 6 Ms. ॰मोन्तरायं. 7 Ms. ॰गौरि॰.

दशमः सर्गः . २५३ वृपचरणनिपातपातक्तित्व- । प्रकरणासामयिकः कलेर्युगस्य . स किल सकलराजमएड[लश्री](l. 20)- व्यवधिविधानविधुन्तुदत्वमैच्छत् ॥ गर्जनाख्यो देशविशेषो गर्जनं गर्जितं च तत्र मुषितोधिकार[ो यस्य तं] (l. 21)यश्शरदभ्रमिव विरसं हृतभूमिकं निर्जलं चातो लघुमनादरणीयं हे- लातुल..........(l. 22)गोघ्नत्वात्कुत्सितभोजनकारी तथा समुदिते संभू- य स्थिते' गोरिरिति व्यपदेशो मुद्रा [यस्य]...(l. 23*).............[प]- दरुछेद्रेन पातक्तित्व..........राणकर्पणक्रिया तत्र क......(l. 1)......- ...[चन्]द्रो नृपाश्च राजानस्समस्तराजमण्डलशोभायाश्छादने राहुभ[ाव] ............(l. 2)... ........छादयति ॥ 41. किमपरमपरीक्ष्य दीक्षितत्वं क्षपणविधौ नररक्षसां स पापः .(l. 3) [व्यसृ]जदजयमेरुमेरुभृ- त्कुहरहरेरपि दूतमकमग्रे ॥ किमम्यत्तस्य वर्ण्यत इति शेषः . न(l. 4)[रर]क्षांसां म्लेच्छानां विनाश- करणे तस्य प्रतिज्ञामविमृश्य स म्लेच्छराजोजयमेरुनामदुर्गमेव मेरुष(l. 5)- .........रे हरोस्सिंहस्येन्द्रस्य सूर्यस्य वा दूतमकं विसृष्टवान् ॥ 42. तमित्यन्तं दूतवर्णनपरं कुलकम् ॥(l. 6) निरवधिकपिलावधैप्रशस्तिं लिखितुमतीय विशालभालपट्टम् . कृतमिव विधिनैव बुद्धिपूर्वे(l. 7) खलतिदशां गमितं शिरो दधानम् ॥ '1 Is it °दितस्संभूय स्थितो गो°? 2 Ms. °यमेरूभू.° 3 Ms. °क्षानां. 4 See note 2, p. 254. 5 Ms. °विप्र°. 6 Ms. °भाव्.

२५४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. राजद्वास्थवर्गस्तमापतन्तं सन्तं कथमपि क्षिपिपेथेति¹ संबंधः (l.8). ख- लतिदशां लुञ्चनं प्रापितं शिरः कर्मभूतं दधानम् अतस्संभाव्यते निरवधी- नामसंख्यानां कपिला(l.9)नां गोविशेषाणां वधो मारणं तत्प्रशस्तिं लिखितु- मिव वेधसैव विस्तीर्णंललाटपट्टं सृष्टम्. लि(l.10)खितुमिति चिन्त्यम्॥ 43. परिहृतकचकूर्चपक्ष्मरोम- व्रजमिव कालिकयाप्यवद्यभीत्या• स्वपदसु(l.11)लभगोस्तनीगुलुच्छ- प्रतिफलितामिव बभ्रुतां वहन्तम्॥ स्वपदे गर्जनदेशे सुलभा या गोस्त(l.12)नी द्राक्षा तद्गुलुच्छेभ्यस्सं- क्रान्तामिव कपिलवर्णतां दधानं अतस्संभाव्यते पापभयात्कालत्वेना(l.13)पि त्यक्तकेशादिकम्॥ 44. दधतमपुनरुद्गमाय लूनै- स्सह चिकुरैरिव लुप्तमूर्धवर्णीम्• विपिन(l.14)विहगवाशितायमानां तनुमिव धिगिरमप्यशुद्धवर्णाम्॥ धिङिन्दायाम्. वनपक्षिरुतसमां(l.15) गिरं दधतम् लुप्ता मूर्धवर्णा ऋटवर्गरेफा यस्यास्ताम् तनुमिव. तत्पक्षे मूर्धवर्णाः कालत्वं अशुद्धो(l.16) [व]र्णो जनङ्गमत्वं यस्याम्॥ 45. ' हृतमिव हिमतश्शुचित्ववर्णां जननभुवः ककुभो हिमाद्रिमत्याः• सिं(l.17)[च]यसमुचितं विपाण्डिमानं वपुषि वहन्तमवद्यरोगकल्पम्॥ 1 Ms. °पेथिसं.° 2 The verse referred to by this part of the Comm. is lost. 3 Ms. °यौल.° 4 Ms. °सानां.

दशमः सर्गः . २५५ सिचयानां वाससामुचितं पा(1.18)[ण्डुर]त्वं शरीरे धारयन्तं. पांडुवर्ण- मित्यर्थः . अवद्यो गर्हो रोगिश्वित्रादिः तत्समम् अतस्संभाव्यते शु(1.19)- [चि]त्वं शुद्धिशुभ्रत्वं च तद्वर्णं यत्रैवं कृत्वोत्तरादिशो जन्मभूमेर्हिमादिवा- हृतम् ॥ 46. कलयति कथ(1.20)[मा]ङ्गिकस्य शोभा- मंशुचिनि जन्मनि वाससोपि शुद्धिः . इति वृजिनमिवेत्य कञ्चुकित्वं कृतपरिरंभ(1.21) ⁓ ⁓ [मुद्वहन्त]म् ॥ अशुचिनि जन्मनि चाण्डालत्वे मलिने च जन्मनि सत्याङ्गिकस्य श- रीरस्थस्य(1.22)·············[विहि]तालिङ्गनं वृजिनं पापं कर्मभूतमुद्वह- न्तम् ॥(1.23**70)⁶ 47.

न्धिस्थानेषु मग्नास्सर्वव·····यस्य भाजनं दृष्ट्वा राज्ञां षडङ्ग·········· ···(1.1)न केवलं जनानामङ्गान्य···मग्नानि यावद्राजाङ्गान्यपि दुर्गाङ्के मग्नानीत्यर्थः . भयात्सर्वे दुर्गं प्रविष्टा इति तात्पर्यम् ॥ 48. भाषादोषवशाद्गिरां बलरजस्तोमैर्दिशामम्भसा- मक्ष्णां भानुरुचां च दुष्कृतभराद्व्यावापृथिव्योरपि . काठिन्यात्कुलिशस्य मारकफलासङ्गादिषूणां वधा- द्धेनूनां [च] धरण्यरोधि दशधा तथ्याभिधैर्गोरिभिः ॥ दशधा गौरिभिर्गोभिर्विभवैर्धरणी गौररोधि विप्लुता . तानेव दशप्रकारन्भाषादोषेत्यादिनाह . भाषादोषवशाद्गिरां रोधः . बलरेणु- निकरैर्दिशां गवां रोधः . तथाम्भसां गवां तैरेव रोधः . तथाक्ष्णां गवां 1 Ms. पाडुं°. 2 Ms. °मश्शिं°. 3 Ms. °ङ्गि°. 4 Ms. °भासं°. 5 Ms. °बैल्य. 6 Copyist's remark अत ऊर्ध्वं द्वित्राणि पत्राणि प्रायः गलितानि. 7 Ms. °गौं°. 8 Ms. °गौं°.

२५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तैरैव रोधः. पापभराद्यावापृथिव्योर्गवोर्बाधा. कुलिशस्य गोः कोठिन्याज्जयैः. (l. 7) शराणां मारफलकफले लोहमये मुखे आसङ्गाद्धेनूनां गवां वधात्. तथा च कोशः. वाग्भूमिदृग्रश्मि(l. 8)वज्रेषु पश्वक्षित्वर्गवारिषु गोशब्दस्य स्मरणाद्दशधा र्तथ्याभिधैस्सत्यार्थनामभिः॥ ४९. कारागाराधिका(l. 9)राहितरणरणकैः प्रेतनाथस्य याव- त्तैर्दुर्गे गूर्जराणां नृतनुभिरसुरैर्नैडुवलाख्ये निमग्नम्. पृथ्वीराज(l. 10)स्य तावन्निखिलादग्भयारम्भसंरम्भसीमा- भीमा भ्रूभङ्गभङ्गी विरचनसमयं कार्मुकस्याचचक्षे॥ (l. 11) कारागारे बन्धनस्थानेधिकाराय प्रेतनाथस्य जनितं रणरणकं चिन्ता यैः. पूर्वं यमकारागारस्य शून्यत्वा(l. 12)च्चिन्ता नाभूत् तदा तु यमेन कारा- गारं प्रवेशिताः अतो यमस्य प्रत्यवेक्षाचिन्ता जातेत्यर्थः. तैर्मनूष्यैरू(l. 13)- पैरसुरैर्नड्डूलनाम्नि दुर्गे यावन्निमग्नं तावद्दिशामभयदानस्य सीमावधिः भ्रु- कुटिर्धनुषो न(l. 14)मनमाख्यत्. राज्ञा यदा भ्रुकुटिः कृता तदा भटैर्धनुर्नमि- तमित्यर्थः॥ ५०. भ्रुकुटिकुटिलः पृथ्वीभर्तुर्गद(l. 15)न्नवनेरिशवं मिलदरुणिमा भाले कोपि व्यभाव्यत कालिमा. जलधर इवाकस्माद्दैर्रम्मदेन संहार्चि(l. 16)षा चिकुरसरणिं प्राप्तः कर्तुं प्रतापहतिं द्विषाम्॥ राज्ञो भ्रुकुटीरूपः कुटिलश्च तथा मिलन्न(l. 17)रुणिमा कोपरागो यस्य स कालिमा काष्ण्यं ललाटे जनने(?) व्यभाव्यत दृष्टः शत्रूणां प्रतापं हन्तुं वैद्यु(l. 18)तेनाग्निना सह केशसीमा प्राप्तो मेघ इव. नेयं भ्रुकुटिः किन्तु मेघः न चायं कोपरागः कि(l. 19)न्तु विद्युदग्निः. विद्युत्सहितो मेघ- श्शत्रूणां प्रतापाग्निं शमयितुं संप्राप्त इति सम्भावनमिति भ(l. 20)द्रम्॥ ५१. 1 Ms. °शगोकां. 2 Ms. °य. 3 Sic. Is it °रफलके? Is the text °मारफलका°?. 4 Ms. तिथ्या°. 5 Ms. °र्गैर्मू°. 6 Ms. नभू°. 7 Ms. °रै°. 8 Ms. महा°. 9 Ms. वैरिणा crossed before कें°.

दशमः सर्गः . २५७ श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्रस्य निश्वस्य च च्छायाभाजि किरातकाव्यविवृतौ(1.21) विश्रम्य रम्यश्रियि . पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं शांखक्षोदजखेदमेदु(1.22)रमतिर्ज्योत्स्नाकरो लावणिः ॥ श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गं चकार दशमं सुखमत्र पृथ्वी- राजाख्यराजविजयाभिधकाव्यराजे ॥(1.24) पृथ्वीराजविजयविवरणे श्रीजोनराजकृते दशमस्सर्गः ॥⁴

1 Ms. °दृमशा°. 2 Ms. °तिज्यो°. 3 Ms. °राजविव°. 4 Ms. ॐ नमश्शिवाय. ३३

[ एकादशः सर्गः ] ——————————————तेजसा . तेजन्तरतिरोधानं व्यानञ्ज नृपतेर्मुखम् ॥ अ..............(l.1)............स्पृष्टं राज्ञो मुखं तेजोजन्तराणा- ऽन्येषां तेजसामन्तर्धानमकरोत् ॥ 1. दर्पणेण्विव सं(l.2)क्रान्तं मुखेषु भुजशालिनाम् . सहस्रमुखतां प्राप तस्य शूरस्य तन्महः ॥ आदर्शेष्विव वीराणां मुखे(l.3)षु संक्रान्तं तस्य शूरस्य रवेश्च तेज- ऽस्सहस्रप्रकारतां प्रापत् ॥ 2. ततः कदम्बवासेन धैर्यावासेन मन्त्रिणा . वि(l.4)ज्ञसत्सत्यदासेन संभाव्यासेन पार्थिवः ॥ धैर्यावासत्वादिगुणविशिष्टेन कदम्बवासाख्येन मन्त्रिणा(l.5) राजा विज्ञमः ॥ 3. राजन्नवसरो नायं रुषां भाग्यनिधेस्तव . किं क्रमेलकभक्ष्येपु तार्क्ष्यः फणिंपु कुप्यति ॥(l.6) भ......वतो नायं रोषकालः उष्ट्रैर्भक्तुं शक्येषु सर्पेषु गरुडंः किं पराक्रमते ॥ तिलोत्तमामिवोद्दि(l.7)श्य रसामातमनोरमाम् . सुन्दोपसुन्दभङ्ग्या ते स्वयं नंक्ष्यन्ति शत्रवः ॥ 1 Ms. °नन्यां. 2 Ms. °क्षिपु. 3 Ms. गरुडः written above क्रमेलकः(!)

एकादशः सर्गः. २४६ यथा तिलोत्तमामुद्दिश्य(l.8) सुन्दोपसुन्दौ नष्टौ तथा तव मनोज्ञां ल- क्ष्मीमुद्दिश्य शत्रवस्स्वयं नाशमेष्यन्ति ॥ 5. इति तस्मिन्वदत्येव(l.9) महीनं विनयानतः . तेजसेव भ्रमदृष्टिः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ॥ एवं तस्मिन्कथयत्येवं वि(l.10)नयेन नतोतस्तेजसेव सम्भ्रान्तदृष्टिः प्र- तीहारो विज्ञप्तवान् ॥ 6. हृद्यमान्तमिवानन्दं विकस्वरमुखो(l.11) वमन् .. लेखहस्तः पुमान्प्राप्तो देव गूर्जरमण्डलात् ॥ 7. आकर्ण्येति प्रतीहारभारतीं भारतेश्वरः .(l.12) तूर्णं प्रवेशयेत्यूचे स च दूतमवीविशत् ॥ एवं प्रतीहारविज्ञप्तिं श्रुत्वा त्वमेनं प्रवेशयेति(l.13) राजा तमेवं प्रत्यु- क्तवान् प्रतीहारश्च दूतं प्रवेशितवान् ॥ 8. मुखे प्रसादसंवादसंमतैस्स मितैः(l.14) पदैः . गूर्जरोपज्ञमाचख्यौ घोरं गोरिपराभवम् ॥ मुखे प्रसादस्य संवादेन प्रियैरल्पैः पदैः(l.15) स दूतो गूर्जराणामुपज्ञाद्य- ज्ञानं. प्रथमं गूर्जरैरेव कृतामित्यर्थः . गोरीणां म्लेच्छानां पराभवं कथि(l.16)- तवान् . उपज्ञोपक्रममिति नपुंसकम् . उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यादित्यमरः ॥ 9. उच्चैश्रवस्स्वसा(l.17) लक्ष्मीर्मुनेव कलङ्किता . इति क्रोधेन निःशेषैः परित्यक्तं तुरङ्गमैः ॥ उच्चैश्रवसस्सोदरी श्रीर(l.18) ......... दूषितेतिव रुषा सर्वैरश्वैस्त्य- क्तम् ॥ 10. 1 Ms. °गतः. 2 Ms. °त्वेव. 3 No Comm. 4 Ms. °र्ति. 5 Ms. °द्यं गो°. 6 Panini, 2. 4. 21. 7 Amara. 2. 692.

२६० पृथ्‍वीराजविजयमहाकाव्‍यम्. द्विजराजो मम भ्राता द्विजराजाश्रयः पतिः . कथं(l. 19) [मातङ्ग]सङ्गो मे न्याय्य इत्युज्झितं श्रिया ॥ द्विजराजश्चन्द्रो ब्राह्मणश्च मम भ्राता भवति द्विजराजो गरुडस्तदा- (l. 20)·············तो ममं मातङ्गैर्म्लैच्छैश्चाण्डालांश्च सङ्गः कथमुचित इति लक्ष्म्या त्यक्तम् ॥ 11. अपवि(l. 21)[त्रमु]खन्द्रष्टुमसमर्थैरिकासुभिः . पृष्ठव्रणमुखेनेव त्यक्तनिशेषसैनिकं ॥ अशुचित्वान्मुं(l. 22**71)खं द्रष्टुमशक्तैरिव·····पृष्ठव्रणमार्गेणैवो- द्भिगतसर्मं[स्त]············(l. 1)इत्यर्थः ॥ 12. निशम्य दुर्यशोमात्रसैन्यं हयपतिं गतम् . विज्ञापयितुमारेभे पार्थिवं [पृथिवीभटः] ॥(l. 2) अपयशोमात्रमेव सैन्यं यस्य तं हयपतिं गतं श्रुत्वा पृथिवीभटो रा- जानं विज्ञप्तवान् ॥ 13. ――――(l. 3)मासाद्य स्वामिन्मा स्मावमन्यथाः . भाव्यर्थदर्शिनात्मानं धन्यं मन्यस्व मन्त्रिणा ॥ हे स्वामि·········(l. 4)त्वं मावमंस्थाः भविष्यन्तमर्थं जानता कद- म्बवासेन मन्त्रिणा करणभूतेन त्वमात्मानं धन्यं मन्यस्व ॥ 14. [तिलोत्तमे](l. 5)व हि रमौ रज्यन्ती त्वंयि गोपतौ . स्वयं जगाम लोभान्धगोरिक्षयनिमित्ताम् ॥ गोर्भूमेस्स्वर्गस्य·········[त्व](l. 6)यि सानुरागा लक्ष्मीस्तिलोत्तमा यथा लोभान्धानां गोरीणां म्लेच्छानां क्षयकारित्वं गता ॥ 15. 1 Ms. ब्राह्मयाश्च lc. under l. 20. 2 Ms. दिरां, 3 Ms. सम. 4 Ms. °ष्ठसमम°. 5 Ms. °वामु°. 6 Ms. ष्ठ°. 7 Ms. °नेव. 8 Ms. °त्वा॰सुन्मुखं. 9 Ms. has 7 on margin- 10 Ms. °मस°, 11 Ms. °ना°. 12 Ms. °व्यार्थदर्शि°, 13 Ms. धनं, 14 Ms. रजा ' '

एकादशः सर्गः . २६१ इ ◡ — ◡ — (l 7) — — — मन्तरहरिरभ्यधात् • उपमानं श्रियः केयमिति प्रासङ्गि ◡ — ॥ ••••••••••••क्यान्त••••••(l.8)वदत् केयं लक्ष्म्या उपमानं उक्ते- ति शेषः ॥ 16. इतिहासशताभ्यासव्यासः क्ष्मावास[सन्निधौ] (l.9) • इतिहासशुचिं वन्दी भूयोप्युदहरद्गिरम् ॥ पुरावृत्तज्ञाने व्यासो वन्दी राजान्तिके एव•••••••••(l.10) तां वाचं पुनरभ्यधात् ॥ 17. तिलोत्तमेति ललिता काप्येषा चतुरक्षरी . देव व्यस्तसमस्तत्वात्प[श्लेषोः] (l.11) पंचसायकी ॥ तिलोत्तमेत्यक्षरचतुष्टयं पञ्चबाणम्य पञ्चशरा भवन्ति व्यस्तसम- ••••••••••••(l.12)गुणस्य उकारस्य विश्लेषण पञ्चाक्षरतोदयात् ॥ 18. रूपस्योत्तममुच्चित्य रम्भादि ◡ — लंति-¹. (l.13) परीक्षापूर्वकारी यां ससर्ज चतुराननः ॥ 19. भवद्रुमफलं मत्वा यन्मुख ◡ — — — .(l.14) मिथस्सुन्दोपसुन्दाभ्यां युद्ध चक्रे पदं दिवि ॥ यन्मुखदर्शनमेव जन्मवृक्षस्य••••••••••••(l.15)सुन्दाभ्यां स्वर्गे यु- द्धा स्थितिः कृता ॥ 20. आनन्दसम्पदो मा गात्तन्मुखस्या[र्ध]भागिताम् . [इतीव²] — ◡ — (l.16) व्याधिमन्दमिन्दुं व्यधाद्विधिः ॥ तस्य मुखस्य संबन्धिन्या हर्षश्रियोध्यागी चन्द्रो मा••••••(l.17)- राजयक्ष्मणा हतं चन्द्रं विधिः कृतवान् ॥ 21. 1 Is it ॰दिकसंलतिकाम् ? 2 No. Comm. 3 Ms. ॰ता. 4 Ms. चन्द्र crossed after 'र्ध'.

२६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. रूपमायत्ततां यातं तथास्यास्सुरयोषितः . अनुरक्त?मिवोपास्ते चित्रस्थामपि तां यथा ॥ रूपं......विधेयं तथाभूदनुरागादिव रूप......लिखि- तामपि तां सेवते ॥ २२. तथा च पूर्वचारित्रं त्वदीयं यत्र चित्रितम् . देव तत्रेयमभ्येति पश्य धात्रीसुतामपि ॥ तथा हि त्वदीयं पूर्वजन्मचरितं यत्र यत्र लिखितमस्ति त......- ......सीतामप्यभ्येत्यनुकरोति ॥ २३. इति पृथ्वीभटेनोक्ते दूतं संतोष्य पार्थिवः . विसृज्य मन्त्रिणः सर्वानविशच्चित्रमण्डपम् . वन्दिनेत्युक्ते दूतं प्रतिमुच्यामात्यान्विसृज्य स चित्रस्थानम्...... (l.23*) २४. -------------------------जो व्यजिज्ञपत् ॥ समस्तानां रा............(l.1)...तयाङ्गुल्या चित्रं दर्शय...... ...[विज्ञ]प्तवान् ॥ २५. लूनैरैत्र दशाननस्य भगवान् (l.2)[ष्टाभिराष्ट्रे?]र्मुखै- र्मन्ये मानवदेव शस्तुरकरोदष्टावधीनास्तनूः . कृत्तं यद्वदनं त्वनेन नवमं प्रायच्छदस्मात्फ(l.3)[लं] [त्वत्तो मृत्यु]मतोधिकं त्वसुलभं मत्वाप्यरौत्सीत्करम् ॥ हे मानवानां देव कृत्तैरष्टाभिर्मुखैर्हेतुभिर(l.4)[ष्टौ पृथ्वि]व्यादीस्तनू- र्मूर्ती रावणस्यायत्ताः कृतवान् ततो रावणेन नवमं मुखं यल्लूनं फलं त्व- त्कृतं मरण(l.5)[मदात्] ततो दशमशिरश्छेदोदारम्भे हरोस्य करं रुद्धवान् 1 Ms. °स्मरयोषित. 2 Ms °तम°. 3 Ms. °ने°. 4 Ms. °त्ते°. 5 Ms. °नून्°. 6 Add तस्य. 7 Ms. °रक्तं°.

crossed after ˚न्ये. 2 Ms. ˚रच्छे˚. 3 Ms. ˚वर˚. Line 24: 4 Is it ˚ष्ठोयम˚?. 5 Ms. ˚धान्व˚ See p. 168, note 5. 6 Is it यदहरत ल˚? Line 25: or यदनयत ल˚?. 7 Is it ˚दहरत˚? or ˚दनयत˚?

Wait, let's check footnote 1: "1 Ms. इत्याख्याहारः crossed after ˚न्ये." Wait, "इत्याख्याहार:" or "इत्याख्याहारः"? It's a visarga: "इत्याख्याहारः". Let's check footnote 4: "4 Is it ˚ष्ठोयम˚?." Wait, "˚ष्ठोयम˚?." or "˚ष्ठेोयम˚?."? Look at line 24: "4 Is it ˚ष्ठोयम˚?." Wait, is there an extra matra? "˚ष्ठोयम˚?." - standard Devanagari ष्ठो.

Let's check footnote 2: "2 Ms. ˚रच्छे˚." Footnote 3: "3 Ms. ˚वर˚."

Footnote 6 & 7: "6 Is it यदहरत ल˚?" "or य

२६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. उत्क्षिप्तोयं मुहूर्तं स्फटिकगिरिरितश्चक्रवृत्तिन्यमु(1.19)[ष्मि- न्नन्त]स्संक्रान्तिभाजि प्रथमजलधरश्या मले राक्षसानां • देवस्यार्धेन्दुमौलेर्वपुरनुपग(1.20)[तत्वेपि?] मृत्युंजयाख्यं पुष्णाति स्पष्टलक्ष्माभर णकुमुदिनीकान्तबिम्बासनत्वम् • सजल(1 21)[मेघनि?]कांमेस्मिन्द्राक्षसानां चक्रवर्तिनि रावणे प्रतिबि- म्बिते सति मृत्युंजयसंज्ञं रूपमधा(1.22**72)रय[तो ]प हरस्य प्रकटकल- ङ्कचन्द्रबिम्बाननत्वं कर्म स्तु............(1.1)यदा कैलासो रावणेन कराग्रे उत्क्षिप्तस्तदा रावणे प्रति[बिम्बिते?].........मृत्युंजयरूपोचितं चन्द्राँसनत्वं संपादयति ॥ 29. लङ्कायां पुरि~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~(1.3) प्रायं सोदरजातमातुरतमा यावत्प्रयुंक्ते रमा • तावत्त्वां~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~(1.4)शि- ग्रामश्यं कृतकप्रसुप्तममरस्तोमः स्तुतिं प्रस्तुते ॥ .........(1 5)द्वाप्ताप्ताववसादं समुद्रमुखाच्छ्रुत्वात्याकुला लक्ष्मीस्त्वां या[व]......(1.6)ण क्रीडासहाये फणि......षे कृतकं कृत्वा त्वां प्रसुप्तं बुध्वा स्तुतिम......अयमर्थः रावणो (1.7)... दुर्तानामै[राव] णादी...... मुपद्रवनिवारणार्थं लक्ष्मीस्त्वां यावत्प्रेरयति [तावद्देव] वर्गस्स्तुतिं कर्तुं प्र (1.8)- वृत्त: ॥ 30. आवेदितैषु दशकन्धरदुर्नयेषु लज्जाभरानतमुखैस्त्रिदशै[: पुरस्ते] . एतानि पश्य तनु[भृ(1.9)न्ति?] भृशं ज्वलन्ति पातालसंतमसजिन्ति तवायुधानि ॥ राक्षसमात्रेण वयं जिता इति लज्जा (1.10) भरेण नम्रैश्च सद्भिर्देवै ' राव- णाप[न]येषु तवाग्रे निवेदितेषु सत्सु देवतारूपमूर्तीनि तवायुधानि भृशं ज्व- (1.11)लन्ति . अतः पाताले संतसमं जितवन्ति क्रोधादिति भावः ॥ 31. 1 Ms. °कां° 2 Ms. चन्दा°. 3 Ms. °त्त्वं. 4 Ms. °तसं°. 5 Ms. तना°. 6 Ms. देवतारूप lç. under l,10.,

एकादशः सर्गः । २६५ पश्यामी चरणनखांशुभिस्त्वदी(l.12)यै- र्गङ्गाम्भश्शिररचितानुचर्यचर्याः . पेयूषोद्धरणादिनाधिकप्रमोदाः क्षीरोदादमृतभुजः खमुत्पतन्ति ॥ त्वत्पादनखरश्मिभिर्हेतुभिर्गङ्गाजलेनेव चिरं रचितानुचर्यचर्या••••- (l.14)•••नखरश्मिभिः कृतगङ्गास्नाना इवेत्यर्थः अमृतभुजोमराः पेयूष- स्योद्धरण••••••(l.15) दो येषां ते क्षीराम्बुनिधेर्दिवं गतास्त्वं पश्य . अयमर्थः रावणकृतमवमानं••••••••(l.16)प्रणम्य देवा गता नाकम् ॥ ३२. नाकेसदां परिषदि प्रतिमुच्य यान्त्यां संवाहने चरणयोर्विहितोद्यमायाः . श्रीर्हारमध्यमणिदर्पणबिम्बितेयं गर्भप्रवेशमिव वांञ्छति कर्तुमन्याः ॥ •••••(l.18)मुच्य देववर्गे गते सति त्वत्पादसेवोद्यताया भूमेर्हार- मध्यप्रतिबिम्बिता लक्ष्मीखन्तः प्रवेशं कर्तुमि(l19)वेच्छति . अयमर्थः श्री- स्वामिनोतिप्रियां भुवं मत्वा तत्प्रवेशे इव प्रवृत्तेति अन्यञ्च•••••••• करोति ॥ ३३. शान्तां कान्तां च बिभ्रत्त्वतनुमिव तनुं पुत्र[कामेष्टियाजी?] सावित्रस्यैष राज्ञो मुनिसदसि प(l.21)रामृश्यतामृश्यशृङ्गः . शृङ्गं श्रुत्वा ललाटे ︶ ︶ ︶ तरलितः काममस्यैव मध्या- दर्भेरुद्धृत्य पात्रं कनकमयमयं पूर्णपात्रीकरोति ॥ नाम्ना शमित्वेन् च शान्तां कान्तां कान्तिमतीं••••••(l.23)मूर्तिं द- धत्सावित्रस्य सूर्यवंशस्य राज्ञो दशरथस्य पुत्रकामेष्टियाजक ऋश्य•••- ••••••(l.24*)••••••••••णे शृङ्गं श्रुत्वा साश्चर्योयं दशरथोग्नेर्मध्यात्सु- , 1 Ms. °रषा°. 2 Ms. श्रीहा°. 3 Ms. वांञ्छ°. 4 Is it कुलुकत°? ३४

२६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. वर्णपात्रमुत्पाद्या(l.1) .........तीत्यर्थः . अयमर्थः दशरथस्य पुत्रकामेष्टि- मृश्यशृङ्गो¹ यदाकरो(l 2)त्तदाग्नि.........चरुपूर्णा दधत्पुरुषः प्रादुर्भूतः ततो दशरथस्तां सुवर्णपात्रीमृश्यशृ(l.3)ङ्गाय दत्तवान् ॥ ३४. योयं पयश्चरुरयं तुहिनांशुबिम्ब- मेतत्तले कनकभाजनमेष भानुः . अग्नेरुदेति(l.4) पुरुषोयमिति क्षयाय धामत्रयं घटितमत्र निशाचराणाम् ॥ यः क्षीरचरुस्स चन्द्रः क्षीरच(l.5)र्वाधारभूतं हेमपात्रं स सूर्यः अग्नेर्यः पुरुषो निर्गतस्सोयमग्निरिति निशाचराणां क्षयार्थं धामत्रयं संघ(l.6)टित- मिति संभावनम् ॥ ३५. अम्भोधेरुदरे चिरस्य जनितं तेजोवधं निद्रया संमृज्येव महर्षिमन्त्रनिन(l.7)दैः⁵ पुत्रीयया चानले . वीर्यं वैष्णवमुद्गतं चरुमिषादेतद्धरित्रीस्रुज- स्सावित्रस्य करद्वयेत्रं पुरुषः(l.8) कोप्येष विन्यस्यति ॥ चिरं समुद्रमध्ये निद्रया जनितं तेजोवधं मन्त्रध्वनिभिरग्नौ पुत्रीये- ष्ट्या च होमेन(l.9) संमृज्य निवार्येव चरुरूपमुद्गतं विष्णुतेजः कोपि दिव्य एष पुरुषस्सावित्रस्य राज्ञो हस्तद्वये न्यस्यति(l.10) . अयमर्थः तेजोजलयोर- न्योन्यप्रतिपक्षभूतत्वात्समुद्रान्तर्निद्रया हरेस्तेजोवधो जातस्तस्य च शब्दै- (l.11)र्होमेनं च निवृत्तिरुचिता ततो वीर्यं दशरथस्य दिव्यः पुमान्प्रति- पादयति ॥ ३६. दत्त्वात्कोशलकैकेयेन्द्र(l.12)सुतयोरभ्यर्थिताभीष्टयो- र्वाग्देवीवरमयोरिवामृतचरोश्चित्तादिवांशावुभौ .

1 Ms. °श्यशृङ्गो° lc. on margin, °दशरथो° crossed in the text. 2 Ms. °तत्सुप्ते. 3 Ms. समूहः. 4 Ms. °चराणां lc. under l. 5. 5 Ms. संमृ°. 6 Ms. °निननदैः. 7 Ms. °रत्वये°. 8 Ms. °सुषतं lc. under l. 9. 9 Ms. °र्हेमे°. 10 Ms. °कैक°.