पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. भूमिषु स्वयमेवावसन् दानवयुद्धागमे तमिन्द्रो भुज(1.15)बलनाभयदाता- रमनयत् ॥ २२. व्यसनैरसवावितरां मलिनै- रपि सप्तभिस्स्वयमथो विहितैः . (1.16) ⏑⏑---स[क]लदिग्विजयं [तु]रंगैरिव ⏑ भल-⏑⏑मान् ॥ .........[स]प्रभिः......(1.17) २३. [Lines 18, 19 missing] त्र⏑-नेनं¹ सा वसुमती विदधे ॥ स राजा भुजबलेन यद्भूमिं धृतवांस्ततो हे[तो]............(1.20) ........सत्यार्थोभूत्. क्षितिं बिभ्रतीति व्युत्पत्तिं²मृषाभूत् भूर्वसुधा सत्यार्थतामधात् यतोनेन राज्ञा भूर्व(1.21)सुन्धरा वसुमती सतेजास्सधना च कृता . स राजैव भूमेर्वसुभूत आसीदित्यर्थः ॥ २४. नृहरिस्स्वयं(1 22) [स वसुधां यद्धा- दज॑हुर्मं]दं³ तदिति दिकरिणः . अनहंकृतिं⁴ [फणि]पतिं⁵ व्यदधा- त्कलिपन्नगे(1.23)⏑⏑⏑-⏑⏑---⁶॥ [नराणां] मध्ये हरिस्सिंहो ना चासौ हरिस्तरूणसिंहश्च स भूमिं यद्- धात्त(1.24)........................मुद्वहनाधिकारहरणादिति भावः सिंहे च सति गजा मदं त्य(1.25⁷)जन्ति सं⁸ भूमिं यदधात्तत एवं शेषमनहङ्कृतिं निरहङ्कारमकरोत् कलिसर्पे गरुत्मता(1.1) राजा यदि वहन्तं¹⁰ भुवो दुरित- 1 Ms. °ननं°. Is it तदनेन ? 2 Ms. °त्तिष्टृ°. 3 Ms. °जाह°. 4 Ms. °नहुंकृति°. 5 Ms. °मंतिं. 6 Is it द्विजपतिर्विहते ? 7 Ms. has पृ. वि. १७ vertically on margin. 8 Ms. स to °व crossed. 9 Ms. °तिंहह्या°. 10 Is it बृहद्भि° or वहन्मु° ?

तृतीयः सर्गः । ६५

भारं यन्यवर्धयदलघूभवंतीं भूमिं वहञ्शेषो नि(l. 2)रहङ्कारो जात इत्यर्थः ............ (l. 3) ...... फणिमारणात्फणिपतिस्तुष्यतीति चित्रम् ॥ २५. भुवमुद्धरञ्जनयन्नरकं प्रममाथ तं मधुरिपु(l. 4)श्च पुनः । स पुनस्तथा त्रिदिवमर्जितवा- न्क्रतुभिश्च तं सुवसतामनयत् ॥ भूमिमुद्धरन्मधुरिपुर्नरकमृ(l. 5)दपादयत् ततस्स एव नरकं हतवान् स राजा पुनर्भूमिमुद्धरन्निरुपद्रवां कुर्वंस्तथा स्वर्गमर्जि(l. 6)तबान्स तं स्वर्गे यज्ञैस्सुवसतां यथानयत् . यज्ञतृप्ता देवास्स्वर्गे सुखमासन्नित्यर्थः ॥ २६. अतिसं(l 7)कुचन्नवयवैस्सकलै- र्यमधस्स्थितो वहति कूर्मपतिः । उपरि स्थितस्सकलभूमिभृतां स विकस्वरः (l 8)क्षितिभरं तमधात् ॥ भूमेरधस्स्थितः कूर्मराजोङ्गैस्सङ्कुचन्यं वहति तमेवायं राजा राज्ञामु- परि स्थि(l. 9)तस्स राज्याङ्गैर्विकसितोवहत् ॥ २७. अवहेलया यदकरोत्स किम- प्यतिदुष्करं किमपि येन विधेः(l. 10) । तत एव न ध्रुवमपत्रपया तदधिष्ठितां स वसुधामविशत् ॥ २८. यदि वा शुचेरजनि यस्य कुले स विधे(l. 11)र्गतिः परिभवेष्वभवत् . 1 Is it °न्यवर्त्तयलघूभं ? 2 Ms. °वंती. 3 Ms. °त्रजयं. 4 Ms. °नभू°. 5 Ms. °त्रया. 6 Ms. °मविगं. See Comm. 7 Ms. °षेः गं°. ६

६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् । भगवान्स्मरन्नुपकृतिं न तत- स्तदलङ्कृताः परिबभूव दिशः ॥ सोयत्नेन यत्सम(l.12)पादयत्तद्विधिनापि कर्तुं यदुष्करम् अत एव ल- ज्जया . भुवं संभावनायां . स विधिस्तदाश्रितां भुवं(l.13) नारिशद्धिंसित- वान् . रिश हिंसायांस्तौदादिकः . अविशदिति पाठश्चिन्त्यः अनुकूलस्य विधेः प्रवे(l.14)शस्य विवक्षितत्वात् वक्ष्यमाणपक्षान्तरस्यानन्वयाभावाच्च ॥ यदि वेति पूर्वसम्भावनायाः पक्षा(l.15)न्तरमाह . यस्य॑ कुले जातस्स चाहमानो विधेरसुरैः परिभवे शरणमभूत् तस्माद्धेतोरुपकारं स्म(l.16)र- न्भगवान्विधिस्तद्भूषिता दिशो नाव्यथयत् . २९. सोर्ध्वर इत्यन्तं कुलकम् ॥ चरणेपि यो मदनुगं व्य(l.17)थये- न्मुखभञ्जनं सुकरमस्य मया . इति ते कथां स्मरति धर्मपरां न कलिर्मुखं क्वचन दर्शयते ॥(l.18) यो मत्सेवकं पादेपि व्यथयेत्तंस्य मुखभङ्गो मया क्रियते इमां धर्मनि- ष्ठां तव प्रतिज्ञां यत्स्मरति ततो नू(l.19)नं कलिर्मुखं क्वापि न दर्शयते . कलिना हि त्वदाश्रितो धर्मः पादेनखण्डियि(?) इति भावः ॥ ३०. तव पा(l.20)दयोरपसृतास्सविधा- द्भयविह्वलाँ: [पुनर] भाग्यशतैः . अतिरोहिताः कमलया क्षितिपाः प्रति(l.21)जज्ञिरे तदनु पस्पशिरे ॥ 1 Ms ॰स्तदङ्कृ॰. 2 Ms. ॰पादत्त॰. 3 Dhātupāṭha, Tudādi, 140. 4 Ms. यस्य सुकुं... 5 Ms. ॰ता दिदिशो. 6 Sic. Evidently verse 38 is meant, but metre does not allow that to begin with सो॰. 7 Ms. ॰र्थेमन्. 8 Ms. ॰येद॰. 9 Ms. ॰ह्न॰.

तृतीयः सर्गः . ६७ तव पादयोस्समीपान्नष्टा अत एव भीता अभाग्यशतैर्लक्ष्म्यानाच्छा- दि(1.22)ता राजानो नूनं परिज्ञाताः [ज्ञानस]मनन्तरमेव पस्पशिरे बाधि- ताः..................अपसृतैः(1.23) भयविह्वलैरिति तृतीयाबहुवच- नान्तः पाठश्चिन्त्यः. पस्पृशिरे स्पर्शेश्च पाठो विमृश्यः. पस्पशिरे (1.24*) [इति स्पर्श बा]धने इत्यस्य लिटि रूपं . राजद्रुहं परिज्ञाय लोका बाधन्ते॥ 31. भविता पुरस्सहचरैर्द्विषतां(11) वरिवस्यतां नृप भवच्चरणौ . इति सूचितं खलु तवैव नखै- र्यददर्शयन्प्रतिनिधीननुगान् ॥ हे नृप त्वत्पा(1.2)दौ शरणकुर्वतां शत्रूणां सहचरैः पुरो भविता भ- विष्यते इत्येतत्त्वन्नखैरेव सूचितम्. अत्र साध्ये साधन(1.3)माह. भवन्न- खाःशत्रूणां प्रतिनिधीन्प्रतिबिम्बाञ्शत्रूणामनुगानदर्शयन् भवन्नखेषु निर्म- लत्वा(1.4)न्नमन्तो भवद्विषः प्रतिबिम्बिताः ते प्रतिबिम्बा भवच्छत्रूणां सहचरा पुरो वर्तन्ते इत्यर्थः. त्वत्पादसेवका(1.5)नां सहचरसामग्री भवतीति भावः ॥ ३२. न हिमालयो न हिमवत्तनया न हिमद्युतिर्न हिमशैलनदी .(1.6) हिमवत्सखो न च हिमाद्रिवृषो हरहृष्टये तव यशांसि यथा ॥ यथा त्वद्यशांसि हरस्य हर्षाय तथा(1.7) न हिमालयाद्याः भवद्यशो- भिर्विश्वस्य पालनादिति भावः- ३३. हृदयङ्गमं न जलजन्म विधे- [र्न] म(1.8)[धु]द्विषो भुजगतल्परुचिः- 1 Ms. नूनं. 2 Ms. ॰ज्ञातं. 3 Ms. पस्पर्शि॰. 4 Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 912. 5. See note 4, p. 71. 6 Ms. भान्ति॰. 7 Ms. ॰श्नमनो॰. 8 Ms. भवद्वि॰. 9. Ms. ॰न्तेत्य॰. 10 Ms. नहि॰. 11 Ms. ॰मेन.

६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. स्फटिकाचले न च शिवो रमते तव कीर्त्तिभिस्स यदि सर्वगतः ॥ विधेर्भ्रे(1.9)ष्टाणैः पुण्डरीकं हृद्यं तथा ध्रुवैन्न भवति विष्णोश्च तथाँ शेष- शय्याभिलाषो न भवति कैलासशैले च तथाँ हरो न भवति(1.10) यदि यस्मादर्थे स ब्रह्मा हरिर्हरो वा तव कीर्त्तिभिर्हेतुभिस्सर्वगतो रमते त्वत्कीर्त्ति सर्व्वगतां द्रष्टुं(1.11) स भ्रमतीति पुण्डरीकादौ न रमतीति भावः ॥ ३४. पृथिवी त्वया फलवती विहिता ऋतुभिर्हि ते जल(1.12)मुचो जलदाः . उपत्तिष्ठते हविरिनं ज्वलना- त्परिपूयंते द्विजपतिश्च ततः ॥ त्वया भूर्बहुफला सम्पा(1.13)दिता यतो यज्ञैर्हेतुभिर्मेघा वृष्टिमुमुचन् हविराहुतिरिनमादित्यमुपतिष्ठते . अग्नौ प्रास्ताहुति(1.14)म्सम्यगादित्यमुप- तिष्ठते इत्यागमात् . ततश्चन्द्रश्च पूर्णो भवति . ३५. [उ]दरंभरिस्तव शिखी यजनैः(1.15) [सु]हृदस्सुखा ‿ सुवहत्यनिलः . न विभाति खं न निगमध्वनिना य[जमा]नतां न भवता न धृता ॥ त्वत्कर्तृ(1.16)··········[उ]दरं बिभर्त्ति पोषयति··········· भेस्सुखाद्········[निग]मशब्देन खं(1.17) न [न शो]र्भातेपि तु शोभते भवता यजमानभावो न न धृतः ॥ ३६. इ— — — — — — — — — — ‿ ‿ ती¹¹- र्जगदुहिं यास्त्रिजगतीप्रकृतीः . 1 Ms. ॰णपु॰. 2 Ms. तं to ॰व lc. under l.9. 3 Ms. तथा lc. under l.9. 4 Ms. तथा lc. under. l.10. 5 Ms. ॰र्ति स्सर्वं॰. 6 Ms. ॰यदिष्ट॰. 7 Manu, 3.76, 8 Ms. ॰धता, 9 Ms. ॰भेस्सु॰. 10 Ms. ॰भिते॰. 11 Ms. ॰तीजं,

तृतीयः सर्गः . ६६ यदि ता भवानुपकरोति सदा तदलं सुरैर्भवत एव [न]मः ॥ त्रिजगत्याः प्रकृती(l.19)रूपादानकारणानि सतीर्विभोः परमेश्वरस्य मूर्त्तीर्भूम्यादिका या जगत्तुस्ता इ····················(l.20)भवाश्रित्यं यदुपकरोति तत्किं सुरैः न तान्नमस्यामः तुभ्यमेव नमः ॥ 37. ‿ ‿ - ‿ - ‿ ‿ ‿ - (l.21) ‿ रितै- र्विनमन्मुखश्चिरमभूद्वचनैः . न परीक्ष्यतां कथमसौ पृथिवी- परिपा[ल]-‿ ‿ ‿ -(l.22)‿ ‿ कम् ॥ ब्रह्मप्रोक्तैः पू[र्वोक्तै]र्वचनैस्तस्तै····················(l.23**16¹) 38. ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂² ·1 Ms. पु. रा. वि. vertically on margin. 2 Copyist's remark—इत ऊर्ध्वं द्वित्रीणि पत्राणि प्रायो गलितानि.

[ चतुर्थः सर्गः ]

• • • • • • *¹ हीमदभृतोप्यवमन्यमाने . देवस्स तार्क्ष्य इव वाजिनि वासुदेवो हन्तव्येमृत्युमुखसंमु[खदुष्टसत्वः]. ( 1.1) स वासुदेवस्तेन भ्रात्रान्वितो निरगात् कीदृशः सुखा सुखावहा गति- र्यस्य तस्मिन्नश्वे निषण्ण: मत्तहस्तिनो जितवति हन्तव्यानि मृत्युमुखा- नि संमुखं दुष्टसत्वानि येन सः. मृत्युमुखानीति दुष्टसत्व.........(1.3)- पः. यथा तार्थ्ये गरुडे निविष्टो वासुदेवो नारायणो निरगात् नागाँ भुजगाः दुष्टसत्वा दैत्याः शोभना गतिर्यस्येति च ॥ एतन्न कौतुकविधायक्रमादिदेवो यद्यद्रिवासरुचिरेति किरातलीलाम् . चित्रीयते त्व(1.5)वनधीरपि वासुदेवो लीलाकिरातसरणिं स यदाललम्बे ॥ अद्रिवासे रुचिर्यस्य स आदिदेवो गिरि[शो] (1.6) यत्किरातरूपमवहत्त- न्नाश्चर्यम् अद्रिस्थानां किरातमहणोपपत्तेः इदं तु चित्रीयते आश्चर्यं भव- 1 Copyist's remark at the top of the page—अस्य पद्यस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतुं न शक्यते. 2 Restore भ्रात्रान्वितः सुखगतौ निरगान्निषण्णो नागान्महा° . 3 Ms. हस्तौ . 4 Ms. नाना . 5 Read किरातरूपम् .

चतुर्थः सर्गः . ७१ [ति] (l.7)यन्नवनंधीर्यस्य अवने रक्षणे धीर्यस्येति च स राजा लीलया किरा- तत्त्वमग्रहीत्. चित्रङै आश्चर्ये इति क्यच् ॥ २. सर्वा[भिरेव] (l.8)मृगजातिभिरैकमत्यं निर्माय मानमवधीर्य पशुत्ववृत्त्या • अग्रे विसृष्टमभयार्थितयेव रंहः-⁵ सर्वस्वभूतमहरन्नृपतेस्तुरङ्गः ॥ पशुभावेन मानं त्यक्त्वा साम्मत्यं कृत्वा सर्वाभिर्मृगजातिभिरभया[र्थि- तया] (l.10)प्रहितं सर्वस्वभूतवेगं राजाश्वोहरदित्युत्प्रेक्षा . अयमर्थः राजाश्वं दृष्ट्वा मृगाणां वेगो नष्टः••••••••(l.11)हते अभयाभिलाषाद्राजाश्वस्य मृगै- स्स्ववेगो दत्त इत्यर्थः⁶ ॥ ३. स प्राविशद्वन[ध्रुवं वनदेवतानां] संगीतकेषु दधतीं सुखितोपविष्टम् • उन्मालकाय परिपूर्णफलैर्विमुक्तैः प्रा[णैरिव]⏑⏑⏑⏑⏑⏑——(l.13) यूथम् ॥ वनदेवतानां सङ्गीतेषु सत्सु निश्चलं सुखितयोपविष्टं मृगकु[लं]••••• ••••••••(l.14)ष्टः अतस्संभाव्यते प्राणानां संपूर्णफलत्वादुन्मालकाय प्रसाददे•••र्थै⁷ त्यक्तैः प्राणैस्त्यक्तप्राणो हि निश्चलो भवति ॥ ४. आकस्मिकं निपतितं परमान्नपात्रे पाषाणखण्डमिव ⏑⏑⏑⏑⏑—.(l.16) 1 Ms. धीर्यं to ᵒने lc. on margin. 2 Ms. धौयं. 3 Ms. ᵒक्यङ्. 4 Ms. क्यश् cf. Patanjali's Mahābhāshya on Pānini, 3.1.19 (नमोवरिवश्चित्रङः क्यच्)-क्यङादिषु प्रत्ययार्थनिर्देशः कर्तव्यः । नमसः पूजायाम् । वरिवसः परिचर्यायाम् । चित्रङ आश्चर्य- ये । etc. This sūtra is quoted by Jonarāja in his comm. on Shrīkantha- charita, 16.48, as नमस्तपो(sic)वरिवश्चित्रङः क्यच्, thus doing away with Vārtika तपसः परस्मैपदं च on Pānini, 3.1.15. वरिवसः परिचर्यायामिति क्यच् occurs in the same at 19.38. 5 Ms. रंहं. 6 Ms. lc. mark but no lc. 7 Is it दानार्थे ?

७२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. — — — ⏑ ⏑ — ⏑ — ⏑ णविघ्नमवाप्य वाजि- कोलाहलं मृगकुलानि मुखान्यधुन्वन् . …………(l.17) 5. Lines 18 to the end of page missing न्तो मृगाणां प्रसाद इव कृत इत्यर्थः ॥ 6. नीलोत्पलभ्रमवशाद्भ्रमतामलीना- मारादनूदितगताग(l.1)[त]या दृशैव . उत्थानविघ्नजननीं श्रवणामृतौघे मग्ना स्थितां श्रवणशक्तिमिवोद्धरन्तः ॥ दृष्टौ नीलोत्प(l 2)लमिति भ्रमतां भ्रमराणां गतागतानुवादिन्या . गीतप्रियत्वादितिभावः. दृष्ट्यैव श्रुतिशक्तिमिवोद्धरन्तः(l 3) श्रवणामृतप्रवाहे निमज्ज्य स्थितामुत्थाने विघ्नं कुर्वतीम् आकर्णनामृते मग्नां श्रुतिशक्तिमुद्ध- र्तुमिवं दृ(l.4)ष्टिं व्यापारयन्तीत्यर्थः . यश्च घटादिकं कूपादिकादुद्धरति स गतागतानि करोति ॥ 7. तालोद्गमैः खुरपुटा(l.5)हननेन भूमे- ग्रैवेयगुञ्जितगुणेन च वाहनानाम् . वीक्ष्यास्यमात्रमपि किंपुरुषभ्रमेण गन्तुं व्यलम्बिष(l.6)त मन्दधियः कुरङ्गाः ॥ भुवः खुरघातेन तालोच्चारैरश्वानां ग्रीवालङ्करणशब्देन चाश्वानां मुखमात्रदृ(l 7)र्शने गीतप्रियत्वेन . दृशोनन्यव्यापारत्वं हेतुः . गायतां मु- खानि लोकाः पश्यन्तीति वस्तुस्थितिः . मुखमात्रद(l.8)र्शनेन किन्नरभ्रान्त्या मन्दभया इव मृर्गाः ॥ 8. 1 Is it धात्रा ? 2 Ms. °द्दरन्तुमि°. 3 Ms. °श्यती°. 4 Add गन्तुं व्यलम्बिषतः .

चतुर्थः सर्गः । ७३ नानाविधश्रुतिसुखाहतशब्दसार- सारङ्गमांसरसनाभ्यस(l.9)नानुभावात् • संक्रान्तगीतसमया इव सर्वगात्रे- ष्वारेभिरे किमपि कर्णसुखं शबर्यः ॥ शबर्यः किरातव(l.10)ध्वः कर्णसुखं प्रारब्धवत्यः . नानाविधश्रुतिसुख- कारी आहतरश्रुतशब्दसारो यैस्ते सारङ्गां मृगास्तेषां मांसस्य(l.11) रसनं ग्रसनं तदभ्यासातिशयात्संक्रान्तः परिणतो गीतसमयो यासां ता इत्यु- त्प्रेक्षा ॥ ९. व्याधाङ्गनाभिर(l.12)थवा वनदेवताभि- र्येद्गीयते किमपि तच्चरितं मदीयं , किं हेतु कर्तृपदवीमिदमेति मृत्यो- रित्थेप भूप(l.13)[तिरदाद्]भयं मृगेभ्यः ॥ किरातस्त्रीभिर्वनदेवताभिश्च किमपि लोकोत्तरं तत्प्रसिद्धं मदीयं च- (l.14)[रितं गीयते] तन्मृत्वोर्हेतु कर्तृत्वं किमेतीति स मृगेभ्योऽदादभयम् , मद्वीतश्रवणश्रद्धयानपसरतां (l.15)...........[म]रणद्वारं माभूदित्यभयं ददावित्यर्थः ॥ १०. प्राणावसानसमयेप्यपतिष्यमाने दत्ता(l.16) Lines 17 to the end of page missing ११. ³दर्घा रदैः कमलपत्रधिया च जिह्याम् • दूरावनम्ववदनोन्नमनः क्रमात्त- मातृस्तनान्न स जघान वराहशावान् ॥ (l.1) 1 Ms. °ङ्गसृ°. 2 Ms. °सभू°. 3 Copyist's remark at the top of the page—अस्य पत्रस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतु न शक्यते. 4 Restore दर्भाङ्कुराग्रसनया लिहतो मृणालबुद्ध्या. १०

७४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. दर्भाङ्कुरेषु मृणालभ्रान्त्या हेतुभूतया दर्भाङ्कुराञ्जिह्वया लिहतो जिह्वायां पद्मपत्रभ्रान्त्या जिह्वां दशनैर्लिह(1.2)तः दूरावनम्रैर्वदनैरुन्नमनात्क्रमेणात्ताः पीता मातृस्तना यैस्तान्वराहपोतान्स नावधीत् ॥ १२. नैसर्गिकार्वि(1.3)चलवर्णगुणस्य यन्न- निष्पन्नवर्णगुणसङ्गमसुत्यजेन . दिग्वाससेव कृशशास्रमुखेन देवो बाधां द्विज(1.4)स्य शिखिनो विशिखेन नैच्छत् ॥ स्वाभाविकोऽविचलः स्थिरो वर्णगुणो नीलपीतादिर्यस्यै द्विजस्य म- यूरा(1.5)देः पक्षिणो राजा बाधां नाकरोत् केन यत्नेन निष्पन्नो निष्पादितो यो वर्णो गुणसंगमस्तेनं हेतुना सुत्यजेन विशिखेन . वि(1.6)गलिता लुञ्चिता शिखा केशा यस्य तेन शिखिनश्चूडावतो द्विजस्य कस्याचिद्बाधां नेच्छति अचिलो वर्णो (1.7)ब्राह्मणत्वं गुणः पाठादिश्च यस्य यत्नेन निष्पन्नो वर्ण- गुणो ब्राह्मणगुणः पाठादिस्तेन सुत्यजः . कृशं शा(1.8)स्रं यस्य तन्मुखं यस्य अल्पश(स्त्रेने)त्यर्थः ॥ १३. यत्पुण्डरीकमवधीत्तत एव चन्द्रा- पीडोयमित्यधिजगाम यश(1.9)स्स राजा . दूरं गतस्तु मृगयाव्यसनेन चित्रं कादम्बरीं न मनसापि कदाप्यपश्यत् ॥ स राजा पुण्डरीकं व्याघ्रं(1.10)मुनिपुत्रं च यदहिंसीत्ततोयं राजा च- न्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् . चन्द्रापीडो राजा पुण्डरीकं मुनिपुत्रं ह- तवान् (1.11) अयं च पुण्डरीकं व्याघ्रं हतवान् इति चन्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तन् . आखेटकव्यसनेन तु दूरगतोपि मनसापि(1.12) कादम्बरीं मदिरां - 1 Ms. °भ्रान्त्या. 2 Add तस्य. 3 Ms. °गुणस्ते°; संगम being lc. under l.5. 4 Ms. °याँवाह°. 5 Ms. °त्रं.

चतुर्थः सर्गः. ७५ कादम्बरीं नाम स्त्रियं च न लब्धवान्. चन्द्रापीडेन राज्ञा कादम्बरी लब्धा अयं पुनश्चन्द्रापी(1.13)डोपि भवन्कादम्बरीं न लब्धवानित्यर्थः ॥ 14. सुप्तो हरिः कचन भूपतिना गुहां[यां] -----------------³(1.14)बभूवे . दंष्ट्रानखप्रकरकेसरचन्द्रिकाया- मूष्माणमात्मन इवा⁴----(?) . ...........सुप्रसिद्धो धनुर्गुणटाङ्कारैराहूतः दंष्ट्रा च नखप्रक- राश्च..................(1.16)....................³जहुवांबभूवे इति चिन्त्यम्...................(1.17) 15. Lines 18 to end of page missing [प्र]माष्टुम् ॥ स्वतन्त्रैस्स्वेच्छाकल्पितैर्वचनैस्स्वैरात्मीयैस्तन्त्रवचनैः कर्तृभिर्दुष्टसत्व- स्सिंहादिरल्पसत्वश्च(1.1) [कुपुरु]षो महतां साम्यं यदि यन्नीयेत . समर्थनार्थी लिङ् . तेन साम्यनयनेन हेतुना स दुष्टसत्वो महद्द्ध्यो(1.2)[मरणं] सहते ." लभते इति वा पाठः. तथा हि माणवकत्वेन रूढमस्मैस्साम्यमेव मलं नि- वारयितुं सिं(1.3)हं सोवधीत् . सिंहो माणवक इति लक्षणाया उदाहरणं प्रसिद्धम् . ततो राजैवमिवाचिन्तयत् अ(1.4)हमपि बाल्ये माणवक एवासम् अतो मम च सिंहेन साम्यं जातं तन्मम मलमस्तन्माष्टुमहं(1.5) [सिंह- मेव हन्]मीति सिंहो राज्ञा हतः सिंहे हते सिंहसाम्यं न केचित्कथयन्ती- त्यर्थः ॥ 16. प्राप्नोति साधु(1.6)[रुपमानतया] स्थितोपि प्राणप्रयाणसमयेप्युपकारकत्वम् • ' 1 Ms. °द्रापी°. 2 Ms. °हं°. 3 Is it आजुहवांबभूवे ? 4 Ms. °मुष्मा°. 5 Restore--साम्यं स्वतन्त्रवचनैर्यदि दुष्टसत्वो नीयेत तेन मर्त्यं सहते महद्भवः । सिंहं निजात्मनि स मायवकत्वरूढं राजावधीदसमसाम्यमलं प्रमाष्टुम् ॥ 6 Ms. °लिंद°.

७६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्रुत्वा कदाचन नृपेण हि गौरिवेति(l.7) प्राप्तः पुरोपि गवयो घृणया न जघ्ने ॥ उपमीयते येन तदुपमानम् तद्भावेनापि स्थितस्साधुर्म(l.8)रणावसरे- प्युपकारं करोति तथा हि यथा गौस्तथा गवय इति पूर्वं श्रुत्वा पुरः प्राप्तोपि गवयो रा(l.9)ज्ञा न हतः कारुण्यात् ॥ १७. पञ्चाननोहमभवं न ममाधुनास्ति सत्पञ्चमं मुखमितीव भयाद्विधात्रा .(l.10) दिङ्नागचक्रमपि पादतले विधातुं पादाष्टकप्रकटनात्परिपूर्णितेच्छम् . 18. भित्त्वा गते शरभमस्य(l.11) शरे सुदूरं पुष्पाञ्जलिर्गगनतो भुवि यः पपात . मन्ये स निर्वृतधिया दिवि राशिचक्र- मध्यस्थिते(l.12)[न हरिणा?] ᴗ ᴗ ─ ᴗ ─ ─ : :.........महं पञ्चाननः पञ्चसंख्यमुखस्सिंहश्च प्रागभवमद्य तु मम (l.13)...............पञ्चममुखस्य च्छेदात् अतः पञ्चाननत्वमनेन गोपितमिति भ(l.14)............हन्तुमिच्छा पूरिता यस्य तं कुतः पादाष्टकनिर्माणात् तं शर(l.15)[भं]............[आकाशा]द्यः पुष्पाञ्ज- लिः पपात स नूनं हरिणा...[रा]शि...वि(l.16) 19. Lines 17 to end of page missing तैश्शून्यं स्वेच्छया गृहीतं वरं वारणानां चक्रवालं यत्र तत् स्वच्छन्दं चारिणश्शिखिनो मयूरा वहनयश्च(l.1) यत्र विहरन्तो मृगा यत्र राज्ञाम- यदानादिति भावः ॥ 20. 1 Restore हरिण्येव संमर्थ्यते स्म. 2 Copyist's remark at the top of the page-अस्यापि पत्रस्य स्थानं न सम्यक् निश्चेतुं शक्यते । 3 Restore ......शून्यम् । स्वेच्छा- गृहीतवरवारणचक्रवालं स्वच्छन्दचारिशिखि तद्विहरन्मृगं च (?). ॥

"करभो नूनं दृष्टो यतो निर्निमेषत्व(l.7)मद्गणां जातमन्थाचि निमेषसुखं" "लभेत . उष्ट्रोदर्शनीय इति प्रसिद्धिः . अतो हस्तौ दृष्टेः पिधानत्वं(l.8) नीत्वा" "बनदेवता राजानमपि द्रष्टूं न प्रापुः ॥ २२." Aha! Look at the commentary: "बनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः ॥ २२." "वनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः"! So in verse 22: "द्रष्टुं नरेन्द्रमपि नापुः + अरण्यदेव्यः"!! YES! "अरण्यदेव्यः" (the forest goddesses)! "नापुः" + "अरण्यदेव्यः" = "नापुररण्यदेव्यः" (or "नापुररण्यदेव्यः" as printed)! And in Verse 23: "प्रासादमून्नतमकारयदप्यररण्ये ॥" (or "अप्यरण्ये") Commentary: "स राजा वने प्रासादम(l.11)कारयत्" -> "वने" = "अरण्ये"! So in verse 23 it is "अरण्ये"! Now look at Verse 22

७८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . . इन्द्रः करोति मम किं सति वासुदेवे मुञ्चा(l 12)~~~तमवश्यममुष्यं भाग्यैः . भावी वनेपि लवणाम्बुनिधिर्ममेति प्रालेयशैलसुतमास्पद(l. 13)तामिवाप्तम् ॥ २४. आत्ता मया हरिणजात्यभयप्रतिज्ञा क्रीडाकिरातभयमप्यपसारयामि . -(l 14)त्रस्यं तद्विधुमृगस्य नभोवनेस्मि- न्दत्वेति निर्मितमिवातिशयेन तुङ्गम् ॥ वासुदेवे राज्ञि नारायण[णो] (l.15)·············तिं············किं करोत्य- ····································[भू]पवासुदेवस्य भाग्यैर्वनमध्ये·········(l.16) 25. Lines 17 to end of page missing र्षि कम्पते. स्यात्प्रासादो वैजयन्त इत्यमरः ॥ २६. स्थानस्य तस्य महिमानमसौ विदित्वा तत्र प्रवेशमपरस्य नि(l.1)षिध्य देवः . द्वित्राण्यहान्यनुबभूव महेभरामा- वैधव्यभीतिभिषजं मृगयाविनोदम् ॥ तस्य प्रासादस्य मा(l.2)हात्म्यं ज्ञात्वान्यस्य तत्र प्रवेशं रुद्ध्वा स राजा महेभरामाणां हस्तिनीनां वैधव्यभीतेर्भिषजं निवारकमाखे(l.3)टकं व्यधात् . एकाक्येव वनेसाधवसहित्यर्थः ॥ २७. मध्याह्नमालमतिवाह्य मृगेन्द्रमुक्त- मुक्तावलीसिकति(l.4)लासु वनस्थलीषु . 1 Ms. °मनुष्य. 2 Is it त्रस्तस्य ? 3 i. e. अभयं. 4 Amara, 1.46. 5 Ms. °षयं. 6 Ms. °सावसदि°.

, चतुर्थः सर्गः . ७६ स प्राविशद्धवलवेश्म तुषारशैल- भ्रान्त्येव शीतलतया विहिताधिवासं ॥ सिं(1 5)हमुकमुक्तासहितासु वनभूमिषु मध्याह्वमतिवाह्य स धवलप्रा- सादं प्रविष्टवान् हिमाद्रिरिति भ्रान्त्येव(1.6) शैत्येन कृतस्थानम् ॥ 28. द्वारान्त एव विनिवारितवारणौघं घर्माम्बुशीकरंकरम्बितहारदामा . स्वाम्यन्तराश्रय(1.7)णदूषणहीनभाग्य- मात्रानुगस्स शयनीयगृहं विवेश ॥ घर्माम्बुमिश्रितहारमौक्तिकस्स द्वारान्त एव(1 8) निरुद्धहस्तिकं शय्या- गृहं प्राविशत् स्वाम्यन्तराश्रयणेन दूषणं निन्दा तेन हीनानि भाग्यमात्रा- (1.9)ण्येवानुगा यस्य सः ॥ 29. इतः प्रभृति तं वीक्ष्य भूपतिरित्यन्तं कुलकम् ॥ उद्विग्नमप्यवनताङ्गनमध्यत(1.10)ल्पा- दारुह्य तुङ्गतममास्पदमप्रनिद्रम् . नारायणं स्वयमिवैक्षत सेव्यमानं गूढं श्रिया स्वशयनीयग(1.11)तं कथञ्चित् ॥ अब्धिवासेनोद्विग्नमतोप्यवनताज्जलेमध्यशयनात्प्रासादमारुह्य ल- ब्धनिद्रं स्वयं नाराय(1.12)णं गूढमलक्ष्यया लक्ष्म्या सेव्यमानमिवेत्यु- त्प्रेक्षां कंचित्पुरुषं स दृष्टवान् ॥ 30. आसूत्रिताम्बुधरजङ्गम(1.13)चन्द्रशाला- वातायनक्षणिकशक्रशरासनाभिः . 1 Ms. °म्बुशे°. 2 Ms. °हस्ति°. 3 Ms. °ताज्जाल°. 4 Ms. °ब्धान°. 5 Ms. °मिवे- त्युत्प्रेक्षा° crossed after °या. 6 Ms. मिं° to °त्ता lc. under l. 12.

८० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् दत्तद्युयानपरिखिन्ननिषण्णशक्र- शङ्का[भिर्भा(l. 14)भरणदी]धितिभिर्विभान्तम् ॥ अम्बुधरा एव जङ्गमचन्द्रशाला वातायनानि तेषु क्षणिकमिन्द्रचा- पमासूत्र्य्(l. 15)············तथा द्युयानेनाकाशगमनेन··········स्य श[ङ्का] दत्तां याभिस्ताभिर्भूषणदीप्तिभिशोभ(l. 16) ३१, Lines 17 to end of page missing दूरं मुक्ताहारं धारयन्तम् अतस्संभाव्यते कान्त्य॑तिशयानुरक्तया ना- कलक्ष्म्या निजकण्ठा(l. 1)दवरुह्यं दत्तत्तारा॑मयभूषणम् ॥ ३२, हारान्तरालगत्तनायकपद्मराग- व्याजेन बिभ्रतमि(l. 2)वानुगतं ग्रहोद्यैः , केनापि कारणलवेन गतं द्युवीथीं भूमेरुपायंनकृते [स्व]तनुजंमेव ॥ (l. 3) हारमध्यस्थितस्य नायकभूतस्य पद्मरागस्य व्याजेन भूमेस्स्वतनुजमेव भौममेव बिभ्र(l. 4)न्तंम्. कीदृशं सम्रहगणं भूमेर्मातुस्सकाशाद्द्युमार्गमारूढं , कुत इत्याह केनापि का(l. 5)रणांशेनोपायनार्थम्, भूम्या दिवो हर्षणार्थं भौम एव विसृष्ट इत्यर्थः ॥ ३३, केयूर(l. 6)योः कटकयोश्च निवेशितानां ज्योतिर्भरैरुभयपार्श्वगतैर्मणीनाम् , निर्विघ्नमम्बरगतागत(l. 7)सिद्धिहेतोः सन्दर्मयन्तमिव चित्रशिखण्डिभावम् ॥ 1 Ms. °शजादं. 2 Copyist's remark at the top of the page, पत्रेस्मिन् लेखकान्तरप्रतीतिः. 3 Ms. °न्त्याति°. 4 Sic. अवरोप्य. 5 Ms. °तंता°. 6 Ms. °रुपानं, 7 Ms. °तनुज°. 8 Ms. °भोम°. 9 Ms. °भ्रतं. 10 Ms. °पायार्थं. 11 Ms. °योः चं, 12 Ms. °मस्वरं,

चतुर्थः सर्गः . ८१ अंगदयोर्वलययोर्विषययोः(1.8) स्थापितानां रत्नानां पार्श्वद्वयगै रश्मि- भिर्हेतुभिर्निर्निरोधमाकाशगतागतार्थं चित्रस्य शि(1.9)खण्डिनो मयूरस्य स- प्रर्षाणां च भावं प्रकाशयन्तम् ॥ ३४: संवर्धमानमृगदावैरतेर्न(1.10)रेन्द्रो- दुन्मोचनीयमखिलं भवता कुलं मे । भूत्वा द्विधाभैमिव कुण्डलकान्तिभङ्गया कर्णद्व(1.11)ये गुहशिखण्डभृतोच्यमानम् ॥ अतिमृगयाव्यसनाद्राज्ञो मद्वंशस्त्वया रक्ष्य [इति] (1.12) कुण्डलयस्य व्याजाद्रूपद्वयं कृ[त्वा]······[म]यूरकलङ्क(?)······नम् ॥ ३५. व्योमप्रयाणसुलभश्रमया मुखेन्दुं संस्पृश्य लब्धरसया च सलज्जया च । चूडामणेरमितया नि(1.14)शयेव भासां संबध्यमानदृढनिद्रमुषर्मुखेपि ॥ प्रभातेपि············संबध्यमाना (1.15) दृढा निद्रा यस्मिंस्तमित्युत्प्रे- क्षा . विषायण्या निशायाः संभावने विषयमाह चूडामं(1.16)णेरमितायां दीध्येति . निशायाः कथं तत्र निद्रेत्याह व्योम्नि प्रयाणे सुलभः श्रमः खेदो यया(1.17) उषया सुखंचन्द्रं स्पृष्ट्वा लब्धशृङ्गाररसया च सलज्जया च . उष- र्मुखेपीत्युषरशब्दो रेफो(1.18)न्तः प्रायो न दृष्टः ॥ ३६. पुष्पस्रजाममरलोकयुवामु[पास्ति]- मारब्धवाद्भिरलिभिर्मधुरं(1.19) ध्वनद्भिः . विद्याधरोयमिति कैश्चन मूर्त्तिमद्भि- र्वि[द्याक्षरै]रिव [समा]श्रितयामिक[त्वम् ]॥(1.20*)

1 Ms. °काशयितुम्. 2 Is it °मृगयाभिरते° ? 3 Ms. द्विधेअभिम° 4 Ms. °द्वाज्ञा. 5 Ms. °नमो. 6 Ms. °भश्रम°. 7 Ms. °खेन्द्र 8 Ms. नामा. 9 Ms °रपित°. 10 Ms. उपाशुं°. 11 Sic. 12 Ms 'धनोय°.

८२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नाकोत्पन्नानां पुष्पमालानां सेवां कुर्वद्भिर्र्यतो मधुरं ध्वनद्भिर्भ्रमरैर्हेतु- भिरेष विद्याधरो(l.1) भवतीति हेतुना मूर्तेर्विद्याधरैरिवाश्रितं यामिकत्वं यस्य ॥ 37. द्रष्टव्यदर्शनमयं फलमा(l.2)प्तकाल- माहर्तुमीक्षणयुगं मनुजेश्वरस्य . आनन्दबाष्पजलनामनि सिद्धतीर्थे(l.3) शुद्धिं नयन्तमिव तत्समयावतीर्णे ॥ प्राप्तकालं द्रष्टव्यस्य दर्शनरूपं फलं नि(l.4)रूपयितुं तत्कालजाते हर्षाश्रुतीर्थे राज्ञो* नेत्रद्वयं शुद्धि प्रापयन्तम् . तीर्थजशुंद्धिप्राप्तव्यं(?) लभ्यते ॥(l.5) 38. तं वीक्ष्य भूपतिरचिन्तयदेष ताव- दस्वप्नतां व्यभिचरत्यथ शेषशायी . देवोयमेतदपि(l

)नाम्-> Ms. had˚लेङ्गुलीं! And is there a superscript 7? Look near चरणाङ्गुली: after चरणाङ्गुलीorनाम्? It's on चरणाङ्गुली`!

Let's check punctuation and layout: Line 1: चतुर्थः सर्गः । on the center, ८३ on the right. There is a stray comma , on the left. Let's transcribe: , चतुर्थः सर्गः . ८३

Line 2: गन्धर्वादीनां लक्ष(l. 12)णानि नास्मिन्वर्तन्ते न चैनं विशिष्टं मनुष्यं

Line 3: संभावयाम्यहम् कुबेरस्य यो वहन(l. 13)भूतो नरस्सोपि मम प्रतीतिं¹ (?) . 40.

Line 4: नागोपि नाय[मुरग]त्वविभिन्नयापि

Line 5: मूर्त्या न हि व्य(l. 14)[भिच]रन्त्यहयः फणित्वम् •

Line 6: लोभस्वभावमलिना खलु जातिरेषा

Line 7: `रत्नं