भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

६६६
रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
संभाव्य भर्तारममुं५०सर्वत्र नो वार्तमवेहि१३
संमोचितः सत्त्ववता५६सर्वातिरिक्तसारेण१४
संमोहनं नाम सखे५७सर्वासु मातृष्वपि वत्स१४२२
सम्यग्विनीतमथ वर्म९४सर्वेर्बलाङ्गैर्द्विरदप्र५९
समतया वसुवृष्टिविस लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्व१४४४
समदुःखसुखः सखीज६५स ललितकुसुमप्रवाल७०
सममापन्नसावास्ता१०५९स विभुर्विबुधांशेषु१५१०२
सममेव समाक्रान्तंस विद्धमात्रः किल ना५१
समानेऽपि हि सौभ्रात्रे१०८१स विवेश पुरीं तया७४
समाप्तविघ्नेन मया२०स विश्वजितमाजह्रे८६
स मारुतिसमानीतमहौ१२७८स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा१२१८
समुद्रपत्त्योर्जलसंनि१३५८स वृत्तचूलश्चलकाक२८
स मुहूतं क्षमस्वेति१५४५स वेलावप्रवलया३०
स मृण्मये वीतहिरस शापो न त्वया राज७८
स मोलरक्षोहरिभिः स१४१०स शुश्रुवान्मातरि भाग१४४६
स ययौ प्रथमं प्राचीं२८सशोणितैस्तेन शिलीमु३५
संरम्भं मैथिलीहासः१५३६ससज्जुरश्वक्षुण्णानां४७
सरलासक्तमातङ्ग७५स संनिपात्यावरजान्ह१४३६
सरसीष्वरविन्दानां४३स सत्त्वमादाय नदीमु१३१०
स राजककुदव्यग्रपाणि१७२७स सीतालक्ष्मणसखः स१२
स राजलोकः कृपवं३१स सेतुं बन्धयामास१२७०
स राज्यं गुरुणा दत्तंस सेनां महतीं कर्षन्पू३२
स रावणहतां ताभ्यां१२५५स सैन्यपरिभोगेन४५
सरितः कुर्वती गाधाः२४स सैन्यश्चान्वगाद्रामं१२९४
सरित्समुद्रान्तरसीञ्च१४स स्वयं चरणरागमा१९२६
संरुद्धचेष्टस्य मृगे४३स स्वयं प्रहतपुष्करः१९१४
सरोषदष्टाधिकलोहि५८संहारविक्षेपलघु४५
सर्पस्येव शिरोरत्नं ना१७६३स हुत्वा लवणं वीरस्त१५२६
रवेञ्जस्तवमविज्ञात१०२०स हत्वा बालिनं वीरस्त१२५८

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
स हि प्रथमजे तस्मिन्न१२१६सुखश्रवा मङ्गलतूर्य१९
स हि सर्वस्य लोकस्यसुतां तदीयां सुरभेः८१
सा किलाश्वासिता चण्डी१२सुते शिशोवेव सुदर्शना१८३५
सा केतुमालोपवना१६२६सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ१०७१
साङ्गं च वेदमध्याप्य किं१५१३सुरगज इव दन्तैर्भ१०८६
सा चूर्णगौरं रघुनन्दन८३सुरतश्रमसंभृतो५१
सातिरेकमदकारणं१९१२सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भ११
सा तीरसोपानपथाव१६५६सुवदनावदनासव३०
सा दृष्टनीवारबलीनि१४२८सेकान्ते मुनिकन्याभिः५१
सा दुर्निमित्तोपगताद्वि१४५०सेनानिवेशान्पृथिवीक्षि
सा दुष्प्रधर्षा मनसा२७सेनापरिच्छदस्तस्य१९
साधयाम्यहमविघ्नम११९१सेयं मदीया जननीव१३६३
सांनिध्ययोगात्किल तत्रसेयं स्वदेहार्पणनि५५
सा नीयमाना रुचिरान्न१४४८सेव्यमानो सुखस्पर्शः३८
सानुप्लवः प्रभुरपि१३७५सैकतं च सरयू विवृ१९४०
सा पौरान्पौरकान्तस्य१२संषा स्थली यत्र विचिन्व१३२३
सा बाणवर्षिणं रामं यो१२५०सोऽधिकारमभिकः१९
सा मंदुरा संश्रयिभिस्तु१६४१सोऽपश्यत्प्रणिधानेन७४
सा यूनि तस्मिन्नभिलाष८१सोपानमार्गेषु च येषु१६१५
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद१४५६सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः प६०
सा वक्रनखधारिण्या१२४१सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रको११२८
सा शूरसेनाधिपतिं सु४५सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा१०४४
सा साधुसाधारणपार्थिव१६सोऽहं सपर्याविधिभा२२
सा सीतामङ्कमारोप्य१५८४सोऽहमाजन्मशुद्धा
सा सीतासंनिधावेव तं१२३३सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा६८
साहं तपः सूर्यनिविष्ट१४६६सौमित्रिणा तदनु संस१३७३
सा हि प्रणयवत्यासी१०५७सौमित्रिणा सावरजेन१४११
सीता तमुत्थाप्य जगाद१४५९सौमित्रेर्निशितैर्बाणैर१५२०
सीतां हित्वा दशमुखरि१४८७स्तम्भेषु योषित्प्रतिमा१६१७

६६८ रघुवंशमहाकाव्ये

श्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकःश्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकः
स्तूयमानः क्षणे तस्मि१७१५स्वासिधारापरिहृतः१०४१
स्तूयमानः स जिह्वाय स्तु१७७३स्वेदानुविद्धाद्रंनखक्ष१६४८
स्थाणुदग्धवपुषस्तपो१११३हंसश्रेणीषु तारासु१९
स्थाने भवानेकनरा१६हरैर्यथैकः पुरुषोत्त४९
स्थाने वृता भूपतिभिः१३हरेः कुमारोऽपि कुमार५५
स्थितः स्थितामुच्चलितःहविर्भुजामेघवतां च१३४१
स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यां१५हविरावर्जिते होत६२
स्नात्वा यथाकाममसो१६७३हविःशमीपल्लवलाज२६
स्नानाद्रंमुक्तेष्वनुधूप१६५०हविषे दीर्घसत्रस्य८०
स्निग्धगम्भीरनिर्घोष३६हस्तेन हस्तं परिगृह्य२१
स्फुरत्प्रभामण्डलभानु१४१४हा तातेति क्रन्दितमाक७५
स्मरतेव सशब्दनूपु६३हीनान्यनुपकर्तृणि१७५८
स्रगियं यदि जीवितापहा४६हुतहुताशनदीप्तिव४०
स्रष्टुर्वरतिसर्गात्तु१०४२हृष्टापि सा ह्रीविजिता६९
स्वप्रकीर्तितविपक्षमङ्गनाः१९२२हृदबस्थमनासन्न१०१९
स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्रा१५७६हेमपक्षप्रभाजालं१०६१
स्वर्गामिनस्तस्य तर्मै१८३६हेमपत्रागतं दोर्भ्यामा१०५१
स्वशरीरशरीरिणाव८९हैयंगवीनमादाय४५
स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्त६६ह्रेपिता हि बहवो नरे११४०
स्वाभाविकं विनीतत्वं१०७९

रघुवंशपद्यानां छन्दसां विवरणम्

सर्गाःछन्दांसि
अनुष्टुप् १-९४, प्रहर्षणी ९५ ।
उपजातिः १-४, ६, ८-२५, २७-४५, ४७-५७, ५९-६९, ७१-७४, इन्द्रवज्रा ५, ७, २६, ४६, ५८, ७०, मालिनी ७५ ।
वंशस्थम् १-६९, हरिणी ७० ।
अनुष्टुप् १-८६ प्रहर्षणी ८७, ८८ ।
उपजातिः १, २, ४, ६-८, १०-१२, १४-२१, २३-२६, २८-३४, ३६, ३७, ३९, ४१-५२, ५४-५९, ६१, ६२, इन्द्रवज्रा ५, ९, १३, २२, ३५, ३८, ४०, ६०, उपेन्द्रवज्रा ३, २७, ५३, वसन्ततिलका ६३-७३, मालिनी ७४, ७५, पुष्पिताग्रा ७६ ।
उपजातिः १-१४, १६-२१, २३-४२, ४४, ४६, ४८-६०, ६३, ६४, ६६-७४, ७६-८२, इन्द्रवज्रा १५, २२, ४३, ४५, ४७, ६१, ६२, ६५, ७५, ८३, उपेन्द्रवज्रा ८४, मालिनी ८५, पुष्पिताग्रा ८६ ।
उपजातिः १, ३-१५, १७-३५, ३७-३८, ४०-४२, ४४-४८, ५०, ५३, ५५-५८, ६०-६९, इन्द्रवज्रा २, १६, ३६, ३९, ४३, ५१, ५२, ५४, ५९, उपेन्द्रवज्रा ४९, मालिनी ७०, ७१ ।
वैतालीयं १-९०, तोटकम् ९१, प्रहर्षणी ९२, वसन्ततिलका ९३, ९४, मन्दाक्रान्ता ९५ ।
द्रुतविलंबितम् १-५४, वसन्ततिलका ५५-६३, ७६-८२, शालिनी ६४, प्रहर्षणी ६५, औपच्छन्दसिकम् ६६, मालिनी ६७, रथोद्धता ६८, मञ्जुभाषिणी ६९, पुष्पिताग्रा ७०, ७१, ( विषमवृत्तम् ७२ ) स्वागता ७३, वैतालीयं ७४, मत्तमयूरम् ७५ ।
१०अनुष्टुप् १-८५, मालिनी ८६ ।
११रथोद्धता १-९१, वसन्ततिलका ९२, मालिनी ९३ ।
६७०रघुवंशमहाकाव्ये
सर्गाःछन्दांसि
१२अनुष्टुप् १-१०१, मालिनी १०२, वसन्ततिलका १०३, नाराचम् (सिंहविक्रीडितम्) १०४।
१३उपजातिः १, ३-८, १०-१५, १८, २०-२६, २८-३५, ३७, ३९-४६, ४८, ५०-६१, ६३, ६४, ६६, ६७, इन्द्रवज्रा २, १६, १७, २७, ३६, ३८, ४७, ६२, ६५, उपेन्द्रवज्रा ९, १९, ४९, वसन्ततिलका ६८-७८, प्रहर्षणी ७९।
१४उपजातिः १-५, ७-१२, १४, १६-२२, २४-४९, ५१-५५, ५७, ५९-६८, ७०-७२, ७४, ७६-८२, ८४-८६, इन्द्रवज्रा ६, १३, १५, २३, ५०, ५६, ५८, ६९, ७३, उपेन्द्रवज्रा ७५, ८३, मन्दाक्रान्ता ८७।
१५अनुष्टुप् १-१०२, मन्दाक्रान्ता १०३।
१६उपजातिः १, ३, ४, ६-१४, १६-१८, २०-३५, ३७-४०, ४२-४९, ५२-५९, ६१-६३, ६५, ६७-६९, ७१-७८, ८०-८५, इन्द्रवज्रा २, ५, १५, १९, ३६, ४१, ५०, ५१, ६०, ६४, ६६, ७९, उपेन्द्रवज्रा ७०, वसन्ततिलका ८६, मन्दाक्रान्ता ८७, ८८।
१७अनुष्टुप् १-८०, मन्दाक्रान्ता ८१।
१८उपजातिः १, २, ४-१५, १७-२०, २३, २५, २६, २८, २९, ३१, ३३-३७, ४१-४४, ४६-५१, इन्द्रवज्रा ३, १६, २२, २४, २७, ३०, ३२, ३८-४०, उपेन्द्रवज्रा २१, ४५।
१९रथोद्धता १-५५, वसन्ततिलका ५६, मन्दाक्रान्ता ५७।

रघुवंशमहाकाव्ये कालिदास-वर्णितानां राज्ञां वंश-विवरणम्

(दिलीपादारभ्याऽग्निवर्णपर्यन्तम्)

             दिलीपः
               │
              रघुः
               │
              अजः
               │
             दशरथः
  ┌──────┬─────┴─────┬──────┐
 रामः  लक्ष्मणः    भरतः   शत्रुघ्नः
  │
 ┌┴─────┐
कुशः   लवः
 │
अतिथिः
 │
निषधः
 │
नलः
 │
नभः
 │
पुण्डरीकः
 │
क्षेमधन्वा
 │
देवानीकः
 ↓

६७२ रघुवंशमहाकाव्ये

<div align="center">

( देवानीकः )
|
┌───────┴───────┐
( पुत्री ) अहीनगुः
|
पारियात्रः
|
शीलः
|
उन्नाभः
|
शङ्खणः
|
व्युषिताश्वः
|
विश्वसहः
|
हिरण्यनाभः
|
कौशल्यः (सोमसुतः)
|
पुत्रः
|
पौष्यः
|
ध्रुवसन्धिः
|
सुदर्शनः
|
अग्निवर्णः

</div>

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं है / This page is blank)

[मुद्रा (Seal/Stamp):]

... संस्कृत महाविद्यालय जय...

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।

इस पृष्ठ पर कोई भी पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ अत्यधिक जीर्ण-शीर्ण, रिक्त तथा टेप आदि से ढका हुआ प्रतीत होता है।