रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

२५८ रसार्णवे कटुत्रययुतं खादेत् जीवेद्वर्षसहस्रकम् ॥ ३१२ ॥ अथवा रसकर्षैकं तज्जलेन तु¹ मर्दयेत् । इङ्गुदी²फलमध्यस्थं तच्छैलोदकमध्यगम्³ । कालेन⁴ त्रिगुणेनैव काठिन्यं तस्य जायते ॥ ३१३ ॥ षण्मासं तन्मुखे धार्य्यं⁵ वज्रकायं करोति च⁶ । दशनागसमप्राणो⁷ देवैः सह च⁸ मोदते ॥ ३१४ ॥ गृहीत्वा त्रिफलां⁹ तत्र शैलवारिणि निक्षिपेत्¹⁰ । यदा भवति तच्छैलं¹¹ गृहीत्वा चूर्णयेत्ततः¹² ॥ ३१५ ॥ कान्तजीर्णरसं¹³ तेन सार्द्धं घृत¹⁴मधुप्लुतम् । भक्षयेद्वर्षमेकन्तु¹⁵ ततः चौराशनो¹⁶ भवेत् ॥ ३१६ ॥ उदयादित्यसङ्काशो मेधावी¹⁷ प्रियदर्शनः । (1) B reads तं जलेन तु, which is incorrect. (

द्वादशः पटलः । २५६ नीलकुञ्चित¹केशश्च जीवेच्चन्द्रार्कतारकम्² ॥ ३१७ ॥ पारदं हरितालं च शिला माक्षिकमेव च । दरदं च विषं चैव सर्व्वमेकत्र कारयेत्³ ॥ ३१८ ॥ मर्दयेत् खल्लपाषाणे⁴ मातुलुङ्ग⁵रसेन च । गोलकं कारयित्वा तु⁶ वारिमध्ये निधापयेत् ॥ ३१९ ॥ तेन तारं च⁷ शुल्वं च काञ्चनं भवति ध्रुवम् ॥ ३२० ॥ उपयुञ्जीत मासैकं वलीपलितवर्जितः । सहस्रं जीवितं⁸ तस्य महाबलपराक्रमः ॥ ३२१ ॥ शैलीभूतां हरिद्रां तु तच्चूर्णावापमात्रतः⁹ । हेमत्वं लभते नागो बालार्कसदृशप्रभम्¹⁰ ॥ ३२२ ॥ शैलोदके विनिष्पिच्य¹¹ भूशैले कर्द्दमेऽपि वा¹² ।

(1) B reads erroneously निल. K reads imperfectly नीलसित. (2) B reads तार्क, which is an error of the scribe, (3) M reads योजयेत्. (4) All the texts read खल्वेपाषाणे, (5) B reads मातु- लिङ्ग. K reads मातुलग. (6) विधा च धमयित्वा तु, a variant in M. (7) B and K read तेनांतरं च, which has no clear sense. (8) सहस्रजीवितं is the reading in B and M. (9) We have only पमात्रत of this hemistich in M. B and K read तच्चूर्ण वापमात्रतः, which is not accurate. (10) B and K read बालार्कसदृश प्रभ्, which is gramma- tically incorrect. (11) B reads विनिष्पिक्ष, which is incorrect. K reads विनिष्पिष्य, which is also incorrect. (12) भूशैलकर्दपि वा, an incomplete variant in B भूशैल मर्वमे मेपिवा, an incorrect variant in K भूशैल मर्दयेच्च वा, an incorrect reading in M. (For भूशैल and कर्दम see verse 277)

२६० रसार्णवे ज्ञात्वा कालप्रमाणेन बन्धयेत्¹ पारदं ततः ॥ ३२३ ॥ रक्तक्षारयुतं खातं सुवर्णं समसारितम्² । शतांशेन तु लोहानां सर्वेषां हेमकारकम्³ ॥ ३२४ ॥ द्वितीयसारणां⁴ प्राप्य भक्षयेन्मधुसर्पिषा⁵ । तत्कालं चित्तजातानां⁶मूर्द्धं भवति चानिलः⁷ ॥ ३२५ ॥ कालज्ञानं भवेत्तस्य जीवेद्युतपञ्चकम् ॥ ३२६ ॥ द्वितीयसारणां प्राप्य सहस्रांशेन विध्यति⁸ । तं खोटं⁹ धारयेद्वक्त्रे दिव्यत्वं लभते ध्रुवम्¹⁰ ॥ ३२७ ॥ निचुले¹¹ ककुभे चैव किंशुके मधुकेऽपि वा¹² । इङ्गुदो¹³फलमध्ये वा रजनीद्वयमध्यतः¹⁴ ॥ ३२८ ॥ (1) M reads बद्धयेत्. (2) K reads ममारितं M reads समवारि- तम्. (3) B has an incomplete charaṇa सर्वेषां वेधकं. M reads मारकम् (4) B and K read सारणं. (5) This charaṇa and the next four ones are not found in M. (6) तत्कालचित्तज्ञानां, an incomplete variant in K. (7) K reads चानिले. (8) M reads बिन्दति (9) B reads ततखोटं. M reads त श्लैन्. (10) M has an incorrec- variant—लव्यत्वं लभते ध्रुवम्. (11) K reads निवजे. M reads निचुर्वे Both appear to be incorrect. (12) K reads च. M reads erro- neously किशुके मधुके पि वा (13) This hemistich and the next on- are not found in K. M reads हिङ्गुदी, which is incorrect (14) रजनी चैव टकने, a variant in B. M reads मध्यगे, which is not correc- After this charaṇa we have a śloka in this text only which runs thu- —अमृते कन्दे वाथ उक्तकन्दौषधौ न च । विधाय वाटकतत्र क्षिप्त्वा तेनैव साधयेत् । which we have not adopted for its incorrectness.

द्वादशः पटलः । २६१ पारदं गन्धकं चैव मर्दयेत् गुलिकाकृति¹ । पाचयेद्दिनमेकं तु² हेम्ना संवेष्ट्य धारयेत् ॥ ३२९ ॥³ त्रिफलाव्योष⁴कल्केन वेष्टयित्वा प्रयत्नतः । पादेन⁵ कनकं दत्त्वा पारदं तत्र योजयेत्⁶ । क्षिपेच्छैलाम्बुमध्यस्थं⁷ गुलिका वज्रवद्भवेत् ॥ ३३० ॥ पूर्व्ववत् सारणा कार्या⁸ पूर्व्ववत् सिद्धिदा भवेत् । धार्यमाणा मुखे सा तु सहस्रायुष्करी भवेत्⁹ ॥ ३३१ ॥ द्वितीय¹⁰सारणायोगादयुतं वेधयेत्तु¹¹ सा । धार्यमाणा मुखे सेय¹²मयुतायुःप्रदा भवेत् ॥ ३३२ ॥ तृतीय¹³सारणायोगाज्जायते लक्षवेधिनी¹⁴ । तं खोटं¹⁵ धारयेद्वक्त्रे लक्षायुर्जायते नरः ॥ ३३३ ॥ (1) B reads गुलिकाकृतिः, which is inaccurate. (2) K reads erroneously पाचयेद्दिनमेक तु. (3) This śloka is not found in M. (4) B has व्याष. M has प्रेष. Both are incorrect. (5) M reads वादेन, which is absurd. (6) पाद तत्र प्रयोजयेत्, a variant in M. (7) B has चिपेतालांबुमध्यस्थ, which has no sense. M reads मध्यस्था, which is also correct. (8) B reads सारणा कार्य, which is in- correct. (9) This hemistich is not found in B K reads सहस्रायु- करी. (10) M reads द्वितीया, which is incorrect (11) K reads दायुतं साधयेत्तु, which is not accurate. (12) K reads मुखस्थेयं. which is incorrect. M reads मुखे सैव. (13) M reads तृतीया, which is incorrect. (14) B has लक्षमेधिनी, which is incorrect. K has शतवेधनी. (15) B reads कोट M reads घोट्. Both are incorrect.

२६२ रसार्णवे चतुर्थीं सारणां¹ प्राप्य कोटिवेधो² न संशयः । कोट्यायुर्जीवितं³ तस्य खेचरत्वं च लभ्यते⁴ ॥ ३३४ ॥ पञ्चभिर्दशकोटिः स्यात्⁵ षड्भिः कोटिशतं भवेत्⁶ । यावच्चन्द्रार्कजीवित्व⁷मनन्तबलवीर्यवान् ॥ ३३५ ॥ ददाति सप्तमीं सापि⁸ सारणां गुटिका परा । खेचरी नाम विख्याता भैरवेण प्रचोदिता ॥ ३३६ ॥ यस्तु तद्राजिकामात्रं मासमेकन्तु भक्षयेत् । वज्रदेहः स सिद्धः⁹ स्यात् दिव्यस्त्रीजनवल्लभः । क्रीड़ते खेचरैर्भोगैः¹⁰ स्वेच्छया¹¹ शिवतां व्रजेत् ॥ ३३७ ॥ नानाविधफलं च स्यात्¹² तद्रसैर्वीजितैस्ततः¹³ ।

(1) B and K read erroneously चतुर्थीसारणां. M reads चतुर्थसारणां. (2) B and M read कोटिवेधी. K reads कोटीवेधी. Both the texts seem to be incorrect. (3) B reads कोट्यायु जीवित. K reads कोट्याय- जायते. (4) M reads खेचरत्वं भविष्यति. (5) K reads पञ्चमे दश- कोटी स्यात्. (6) षष्ठे कोटीशतं भवेत्, a variant in K. M reads कोटि- क्रमं भवेत्, which is incorrect. (7) K reads जीवीत्व, which is gramma- tically incorrect. (8) B reads सप्तमो चापी. K reads सप्तमी सापी. M reads सप्तमञ्चापि. All are incorrect. (9) B reads ससिद्धिः. M reads वज्रदेहस्य सिद्धिः. (10) K reads विचरे भोगैः. (11) M reads स्वकया, which is incorrect. The verb क्रीड़ते, though used in all the texts, is grammatically incorrect. The proper term is क्रीडति. (12) फलशाखा is the reading in B, which is incorrect. नानाविधिफल चास्यात्, an incorrect variant in K. M reads erroneously फलान् शाखान्. (13) K reads तद्रसैवीजतैस्ततः, which is partly incorrect. This charana and the next one are not found in M.

द्वादशः पटलः । २६३ तद्वद्धं पारदं¹ चैव गुटिकां² शृणु सुन्दरि ॥ ३३८ ॥ शुद्धवङ्गरसेन्द्रस्तु³ गन्धकं तत्र जारयेत् । त्रिगुणे गन्धके जीर्णे तेन हेम तु⁴ कारयेत् ॥ ३३९ ॥ कारयेद्भस्म सूतस्तु⁵ काञ्चनं तत्र सूतकम् । तद्भस्म सूतके जार्य्यं⁶ रसेन्द्रस्य समं समम्⁷ ॥ ३४० ॥ तेन सूतकजीर्णेन वज्ररत्नन्तु जारयेत्⁸ । तद्वज्रं जायते भस्म सिन्दूरारुण⁹सन्निभम् ॥ ३४१ ॥ तद्भस्म जारयेत् सूते¹⁰ त्रिगुणे तु सुरार्चिते¹¹ । हाटके¹² सारयेत्तं तु गुटिकां¹³ तेन कारयेत् ॥ ३४२ ॥ त्रिलोहावेष्टितं तं तु¹⁴ मुखे प्रक्षिप्य साधकः । नष्टच्छायो¹⁵ भवेत् सोऽय-मदृश्यो देवदानवैः ॥ ३४३ ॥ (1) B reads तदद्धं पारजं, which seems to be incorrect. (2) B and M read घटिकां (3) गड़वन्त्र रसेन्द्र तु, a variant in B. शुद्धवङ्गं रसेन्द्र तु, a variant in K. (4) B and K read हेमं तु which is unusual. (5) M reads भस्ममृतश्च, which is inaccurate. (6) तद्भस्मं सूतकं जार्य्य, an incorrect variant in K. (7) B reads समं सम, which seems to be the error of the scribe. (8) B has something redundant--- मान्नगरयेत् instead of जारयेत. (9) K reads सिन्धूराख्य, which is not correct. (10) तद्भास्म कार्य्य सूते तु, an incorrect variant in B. तद्भस्म धार्य्य सूते तु, a variant in M. (11) विगुणं तु सुसरीते, an absurd reading in B M reads विगण तु. (12) M reads हारके, which is incorrect. (13) B and M read घुटिकां. (14) B and K read त्रिलोहुं वेष्टयेत् त तु. (15) K reads नष्टाध्यायो. M reads नष्टधायो. Both are incorrect.

, which is incorrect. (13) K reads पलिने. M reads फलित. Both the readings seem to be incorrect. (14) K has रक्तादिसिगोमघाः, which is unintelligible. (15) K and M read भानु (without विसर्ग), which is grammatically incorrect. (16) सम- भाग निकारयेत्, an incorrect variant in M.

Wait, check : Is (3) लक्षवर्ष. or खक्षवर्ष.? Looking really closely at that word in (3): (3) K reads लक्षवर्ष. Wait, does it have 'ख'? Look at 'ल' in 'फलित' vs 'ख' in other texts. In this edition, 'ल' is often printed with that exact glyph. But whether it's 'लक्षवर्ष' or 'खक्षवर्ष', 'लक्षवर्ष' makes total sense with 'सहस्राणि'. Let's look at the letter again: it's 'ल'!

Wait, check : (4) K has निर्बली च वजीः. M has निर्बली फलित, wherein the last term Could it be निर्बली च बजीः.? In Devanagari, 'ब' without slash inside is identical to 'व'. So 'वजीः' or 'बजीः' is fine

द्वादशः पटलः । २६५ सेचयेत्तत् तथावेष्ट्य¹ गुह्यस्थाने² निधापयेत् । रणे राजकुले द्यूते³ दिव्ये काम्ये⁴ जयो भवेत् । यन्मुखे चैव तल्लोलं स सर्व्वरञ्जको भवेत्⁵ ॥ ३४८ ॥ वैक्रान्ताभ्रककान्तं तु⁶ सस्यकन्तु सुरायुधम्⁷ । बिभीतकादिसम्भूत⁸-काञ्जिकस्य समं⁹ भवेत् ॥ ३५० ॥ राजावर्त्तं¹⁰ ततः सूते योजयेत् पादयोगतः । कुमारीरसमंघृष्टा¹¹ कृत्तैका¹² गुटिका शुभा¹³ । रोगमृत्युजरा¹⁴ हन्ति वक्त्रस्था नात्र संशयः ॥ ३५१ ॥ पञ्च तारं¹⁵ वरारोहे सूतकं द्वयमेव च । त्रयो गगनभागाः स्युरेकैकं हेमकान्तयोः ॥ ३५२ ॥ (1) सिञ्चयत्त तथावेष्ट, a variant in K, which is incorrect. सेचयेत्तत- सावेष्टा, a variant in M, which is partially correct. (2) K reads यतस्थाने. (3) K reads धूत्तं. M reads गणे राजकुले द्यते. (4) M reads दिव्यकामे. (5) K reads गलस्थो रञ्जको भवेत्. This hemistich is wanting in M. (6) वैक्रान्ताभ्रककान्तैसु, an incorrect reading in K. (7) K has an incomplete charana--मक तु सुरायुधं. (8) K and M read संभृतं, which appears to be inaccurate. (9) K reads सञ्जीयन्हे समं, which is unintelligible. M reads काञ्चिमसम, which makes the charana incomplete. (10) K reads सभावर्त्त. M reads समावर्त्तं. (11) K reads संघृष्टो which is incorrect. M reads संघृष्टा, which is also incorrect. (12) K reads कृतेका. M reads कृताका. (13) K reads सुभा, which means brilliant. M reads घुटिका. (14) रोगा- मृत्युजरा, a reading in K, which is incorrect. रोगमृत्युजरां, a reading in M. (15) M reads भागं, which is not correct. 34

२६६ | रसार्णवे अर्थ¹शुद्धविधानेन गुटिकामरसुन्दरि² । अक्षयो ह्यजरश्चैव³ भवेत्तेन महाबलः । सर्बरोगविनिर्मुक्तो जीवेद्वक्रो विधारणात्⁴ ॥ ३५३ ॥ भस्मसूतपलैकञ्च⁵ मृतकान्तपलं तथा⁶ । माक्षिकस्य पलञ्चैव⁷ शिलाजतुपलं⁸ पुनः ॥ ३५४ ॥ पलमेकं विड्ङ्गस्य⁹ पथ्या¹⁰चूर्णपलं तथा । एकीकृत्याथ¹¹ तत् सर्व्वं मध्वाज्येन तु पेषयेत् ॥ ३५५ ॥ गुटिकां¹² कारयेद्देवि षष्ट्यधिक¹³शतत्रयम् । एकैकां भक्षयेन्नित्यं वर्षमेकं निरन्तरम् ॥ ३५६ ॥ जीवेद्वर्षसहस्त्राणि बद्रतुल्यो¹⁴ महाबलः¹⁵ ॥ ३५७ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि रसभस्मरसायनम् । विज्ञेयं निष्परीहारं¹⁶ साक्षाद्दिव्यौषधं परम् ॥ ३५८ ॥

(1) M reads अर्थ, which is incorrect. (2) K reads erroneously सुंदरी. M reads गुटिका. (3) M reads ह्यमरश्चैव. (4) K reads वज्रोऽस्य धारणात्, which is incorrect. This hemistich is not found in M. (5) K has an incomplete charaṇa भस्मसूतपलैकं. M has an incorrect reading—भस्मसूतं पलैकञ्च. (6) This charaṇa and the next nine ones are not found in K. (7) M reads erroneously फलञ्चैव. (8) M reads शिलाजतुफलं, which is incorrect. (9) M reads विड्- कस्य. (10) M has पथ्य, which seems to be the error of the scribe. (11) M has एकीकृत्वाथ, which is grammatically incorrect. (12) M reads गुलिकां. (13) M reads erroneously षष्ट्याधिक. (14) M reads यथा बद्रो. (15) After this charaṇa we find in K इति गुटिकाप्रमाणं । (16) K reads निःपरिहारं, which mars the metre.

द्वादशः पटलः । २६७ शामलक्यादि कान्तञ्च पारदञ्च मनःशिलाम् । वाकुचीसमभागञ्च¹ क्षीरिणी²रसपेषितम् । मेघनादरसोपेतं मूकमूषागतं³ पुटेत् ॥ ३५९ ॥ माषं त्रिमाषं त्रिगुणं⁴ भक्षयेत्तु क्रमेण तु⁵ । वर्षत्रयपरं⁶ देवि पादनिष्कार्धकं⁷ क्रमात् ॥ ३६० ॥ षट् सप्ताष्टौ च वर्षाणि क्रमात्त्रिक्षप्रमाणतः । भुञ्जीत स च दिव्याङ्गं⁸ जरावैरूप्यवर्जितः⁹ ॥ ३६१ ॥ किञ्चित् काञ्चनसंयुक्तं निष्कं निष्कार्द्धमेव च¹⁰ । यो भक्षयेत्¹¹ त्रिभिर्वर्षैः सर्व्वव्याधीन्¹² जयत्यलम् ॥ ३६२ ॥ अष्टवर्षे सहस्रायुः¹³ द्वादशे लक्षवेधकः¹⁴ ।

(1) K reads सप्तभागानि, which is incorrect. M reads वाकुचिसम- भागानि, which is also incorrect. (2) M

३६८ रसार्णवे षोड़शे वत्सरे देवि¹ दिव्यरूपः स² जायते ॥ ३६३ ॥ शतपलमभयानामक्षधात्रोस्तथैव³ कथितजलशताष्टी⁴ भागमष्टावशेषम् । घृतमधुसितयाक्तं⁵ व्योषचित्रं दशांशं रसफलरससिद्धं लोहजीर्णे मृतञ्च⁶ ॥ ३६४ ॥ गिरिजतुसममभ्रं⁷ कान्तभृङ्गं विड़ङ्गं रससहितसुभाव्यं तण्डुलैर्दिव्यमुख्यैः⁸ । अहिममरकतकल्कं⁹ लोह¹⁰पात्रस्थमाषं त्रिदिनतनुसुसिद्धं¹¹ कल्कमेतद्धरिष्ठम्¹² ॥ ३६५ ॥ लिहति शयनकाले¹³ वामनेत्रावसेवी¹⁴

(1) M reads दिव्यं, which seems to be incorrect. (2) M has दिव्यभूपन्. (3) K reads incompletely मक्षधात्र्यास्तु. M reads अक्ष- धान्योस्तथैव. Both seem to be incorrect. (4) कथितजलशतष्टा, a variant in M, which is not correct. (5) घृतमधुसितयं, an incor- rect reading in K. (6) K reads लोहजीर्णे सुतेश्च, wherein the last term is unintelligible. (7) M reads incorrectly गिरियससमसंभू. (8) K reads मुनैः, which is incorrect. M reads तण्डुलैर्विल्वमञ्जा, (विल्व- मस्थ्यैः ?). (9) अहिमसुतसुकल्कं, a variant in K. अभ्रमरकतकल्क, a variant in M. (10) M reads हेम. (11) K has दिनतनु सुसिद्धं. M has त्रिदिनतनु गुक्त. Both are incomplete. (12) K has कल्कमेतं वविष्टं, which seems to be incorrect. (13) M reads शिशिर- कालि. (14) K reads वसेवि, which is incorrect. M reads वामने- तर्बसेवि, which is also incorrect.

': Wait, compare with 'चित्रकारि': the next word is 'चित्रकारि'! Before it is: स - ल्क - त्रि ? No, स - ल्क - रि ? Wait, look at the letter before चित्रकारि: स - ल्क - रि - चित्रकारि ? No, "सल्करि चित्रकारि"? Wait, let's look at footnote 7 again: स ल्कृ ति? No. Let's look at the character in Line 6: सल्कविचित्रकारी⁷ । Yes, it has: स, then ल्क, then वि, then चि, then त्र, then का, then री, then ⁷, then ।. Wait, let's look at the footnotes: Let's read all footnotes from (1) to (15) carefully!

Footnote (1): (1) घननौवड़सुपङ्गो, an incorrect variant in K. M reads घननिबिड़- सुसम्या, which is partly correct.

Footnote (2): (2) M has सर्व्वदा दिव्यचक्षुः.

Footnote (3): (3) K reads erroneously मदनद्रवसुकांति.

Footnote (4): (4) K reads जलदमिव च पुष्मान्, which is incorrect.

Footnote (5): (5) कुचितांगोयकेशं, an incorrect

२७० रसार्णवे कान्तहेमरविचन्द्रमभ्रकं¹ गोलकं निहितमिङ्गुदीफले² । शैलवारिवरसिद्धगोलकं सुन्दरं ह्यमररञ्जकं शुभम्³ ॥ ३६६ ॥ कान्तहेमरविचन्द्रमभ्रकं वज्ररत्नमहिराज⁴गोलकम् । क्षिप्तमामलककाष्ठकोटरे⁵ भूमिभैलनिहितं समुद्धृतम्⁶ । शैलतां गतमथाहितं मुखे वज्रकायकरमल्प⁷वासरैः ॥ ३७० ॥ ताल⁸हेमवरशुल्व सूतकैः गोलकं वरणकाष्ठयन्त्रितम्⁹ । शैलवारिकृतसुन्दरीरसं¹⁰ खेचरीति गुटिका¹¹ निगद्यते ॥ ३७१ ॥ (1) This śloka (369) is not found in K. M reads मभ्रकै, which seems to be incorrect. (2) M reads निहितङ्किङ्गुदीफलैः, which is incorrect. (3) M reads शुभः, which seems to be incorrect. (4) M reads सहकार. (5) क्षिप्तमामलककाष्टकोटरे, an incorrect variant in M. (6) M reads भूमिभैलमहित. K reads समुधृतं, which is incorrect. (7) M reads कल्प, which is incorrect. (8) M reads सार. (9) K reads चरण, which seems to be incorrect. M reads यन्त्रिरैः. (10) K reads रसः, which is grammatically incorrect. (11) M reads वटिका.

द्वादशः पटलः । २७१ शैलाम्बुनिक्षिप्तपलाशबीजं¹ शैलोज्झतं क्षौद्रघृतेन खादेत् । त्रिःसप्तरात्रं दिनमेकमेकं² सहस्रजीवी विजयी³ नरः स्यात् ॥ ३७२ ॥ सूतकं चाभ्रकञ्चैव वज्रीक्षीरसमन्वितम् । हाटकेन समायुक्तं गुटिका खेचरी भवेत् ॥ ३७३ ॥ करञ्जफलमध्यस्थं सूतकं तत्र निक्षिपेत्⁴ । घृत⁵शैलाम्बुमध्यस्थं सहस्रायुः प्रयच्छति ॥ ३७४ ॥ तिन्दुके द्विसहस्रायुः जंवीरे त्रिसहस्रकम् । मातुलुङ्गे च नारङ्गे⁶ चतुःपञ्चसहस्रकम् ॥ ३७५ ॥ रम्भाफले षट्सहस्रं पनसे सप्तसंख्यकम्⁷ । विभीतकफले चैव दशसाहस्रसंख्यकम्⁸ ॥ ३७६ ॥ नारिकेले⁹ महाभागे सहस्राणि चतुर्दश¹⁰ । (1) K reads शिलांबुनिच्चिप्य पलासवीज, which is not perfectly correct. M reads शैलाम्बु निचिप्य पलाशबीजं, which is also partly incorrect. (2) K has त्रिसप्तवारं दिनमेक, which is incomplete. M has विरामगत्र' which has no clear sense. (3) K reads जितो. M reads विजितो. Both are incorrect. (4) सूत तत्रैव निक्षिपेत, a variant in M. (5) M reads धृत. (6) च नारङ्गे is wanting in K. (7) K reads सप्तसंख्यया. This śloka (376) is not found in M. (8) K reads संज्ञक, which is incorrect. (9) K reads नारीकेले. (10) K reads erroneously चतुर्दशः.

२७२ रसार्णवे त्रिंशत्सहस्रं पथ्ये च¹ लक्षमामलके² पुनः ॥ ३७७ ॥ अभ्रपत्रद्रवे क्वाथ³महोरात्रं त्रिलोदके । तस्मात्तु चोद्धृतं सूतं⁴ मृत्युदारिद्र्यनाशनम् ॥ ३७८ ॥ सारणाक्रमयोगेन⁵ नवीनं⁶ जायते वपुः । रसे⁷ रसायने चैव लक्षवेधो न संशयः ॥ ३७९ ॥ कर्दमञ्च कुमार्याश्च⁸ रसेन वृतगोलकम्⁹ । धमनात् पतते सत्त्वं मुखे तद्धारयेन्नरः¹⁰ । षण्मासेन प्रयोगेण ह्यजरामरतां व्रजेत् ॥ ३८० ॥ स्रोतोऽञ्जन¹¹युतं ध्मातं सत्त्वं पारदमिश्रितम् । तं खोटं¹² धारयेद्वक्त्रे अदृश्यो भवति ध्रुवम् ॥ ३८१ ॥ यस्य यो विधिराम्नात उदकस्य शिवागमे¹³ । रसेनेव तु¹⁴ काले तु कुर्याद्देव¹⁵ रसायनम् ॥ ३८२ ॥ (1) K has पद्माणां, which is not accurate. M has सहस्रं पथ्यया लक्षं, which is not correct. (2) K reads लक्षमामलकैः. M reads लक्ष- मामलकं. (3) K reads अभ्रपत्रेब्दोदक्वाथ, which seems to be incorrect. (4) तस्मात्तं चोद्धतं मृतः, an incorrect variant in K. M reads वध्नाति चोद्धतं मृतं. which is partly incorrect. (5) M has सारसंक्रमयोगेन. (6) M reads वपुवत्. (7) M reads रसा, which is incorrect. (8) K has an incomplete charana—षट्पंच कुमा च. (9) K reads कृत- पिण्डिकं. (10) K reads संधारयेन्नरः. M reads मुखस्थं धारयेन्नरः. (11) K reads erroneously घाताञ्जन. (12) M reads घोटं, which is not correct. (13) K has मुदकं वा शिवागमे. (14) M reads रसैने तु, which is incorrect. (15) K has कुर्याद्देहे, which appears to be incorrect.

द्वादशः पटलः । २७३ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹ रसार्णवे रससंहितायां • रसबन्धनो नाम² द्वादशः पटलः ॥ १२ ॥

(1) We do not find this in B and M. (2) B has सारण- सारणविधावमृतशैलौघेदक्रियासिद्धनाम. K has गुटिकाबंधनं नाम. M has रस- शोधनं नाम त्रयोदशविधिः समाप्तः, which seems to be incorrect ; since we see in the beginning of this Paṭala “शृणु भैरवि वक्ष्येण रहस्यं रसबन्धनम्”. रस- शोधनं is the subject of the 10th Patala. (See ante p. 156.) 35

त्रयोदशः पटलः । श्रीदेव्युवाच ।¹ देव त्वं पारदेन्द्रस्य प्रोक्ता² मे बालजारणा³ । अतः परं समाचक्ष्व सम्यग्वद्धस्य जारणा⁴ ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।⁵ या पूर्वं वर्णिता⁶ सेयमधमा⁷ बालजारणा⁸ । उत्तमा दुर्लभा चैव⁹ श्रूयतां बद्धजारणा¹⁰ ॥ २ ॥ अभ्रकं जारयेद्¹¹यस्तु जीर्य्यमाणः¹² क्षयं व्रजेत् । बद्धस्य जीर्य्यते ग्रासो¹³ जीर्णस्य च मुखं¹⁴ भवेत् ॥ ३ ॥ (1) B reads श्रीपार्व्वत्युवाच. M wants this. (2) K reads प्रोक्तं, which is incorrect. (3) B reads बालजारणं. (4) B has बद्धस्य जारणं. K has जारणं. This śloka is not found in M. (5) This is wanting in M. (6) Vide 7th śloka of the 11th Paṭala. K reads पूर्वे विश्रिति, wherein the last term is incorrect. (7) K reads मध्यमा, which is incorrect. (8) M reads बाल्यजारणं, which is not correct. (9) B reads चैव, which is not correct. M reads उत्तमं दुर्लभञ्चैव. (10) B has बद्धजारणं. K has वज्रधारणात्. M has बन्धधारणा. None of these readings is correct. (11) M reads चारयेद्. (12) K reads जीर्य्यमानः, which is grammatically incorrect. (13) K has घासो, which is an error of the scribe. (14) जीर्णस्य च मुखं, a variant in K.

त्रयोदशः पटलः । २५५ सुमुखो निर्मुखो¹ धत्ते² सम्पूर्णोत्तमलक्षणे³ । सामान्योऽग्निसहत्वेन महारत्नानि जारकः⁴ ॥ ४ ॥ सामान्यः प्रथमं कार्यः⁵ सग्रासस्तु⁶ सुसंमतः । वपुर्देहकरो देवि सामान्यो हि भवेदयम्⁷ ॥ ५ ॥ ग्रासहीनस्तु⁸ यो बद्धो दिव्यसिद्धिकरो भवेत् ॥ ६ ॥ उत्तमो मूलबन्धस्तु⁹ मध्यमं रसबन्धनम्¹⁰ । अधमः पाकबन्धः स्या¹¹द्देवं विविधबन्धनम् ॥ ७ ॥ मूलबन्धस्तु यो बन्धो वासनाबन्ध उच्यते । स्याद्यतः¹²षष्टिमूलेभ्यः किञ्चिन्मूलेन¹³ बन्धनम् ॥ ८ ॥ प्राण्यङ्गमसुरादीनां¹⁴ मूलाङ्गं देवतामतम् । पाषाणं चैव सिद्धानां मानुषाणाञ्च पूजितम् ॥ ६ ॥ पिण्डिकाद्रुतिसङ्कोचैस्त्रिविधं बन्धनं भवेत् । (1) K reads सुमुखो निमुखो. M reads सन्मुखो निर्मुखो. (2) M reads दत्ते. (3) समपूर्वोक्तमण्डलः, a variant in M. (4) K reads incompletely महा...नि जारकः । (5) M has सामान्या प्रथमं कार्यं, which seems to be incorrect. (6) K reads सप्तामस्तु, which is incorrect. M reads सघासन्, which is also grammatically incorrect. (7) सामा- न्यादि भवेद्द्यं, a variant in K, which seems to be incorrect. (8) M reads यासं हीनन्तु. which is not correct. (9) उत्तम मूलवड्डं तु, a variant in K. उत्तम मूलबन्धनं, a variant in M Both the above readings seem to be incorrect. (10) K reads सारवधनं. (11) अधमं पावक चास्या, a variant in K, which is evidently an error. (12) K reads या चतः. (13) K has कि कि मूनेन. M has किञ्चिन्मूले. (14) K reads incorrectly मम्लादीनां.

२७६ रसार्णवे दिव्याभिरोषधीभिश्च प्रागुक्तं शुद्धबन्धनम् ॥ १० ॥ द्रुतिभिर्बध्यते सूतः चञ्चबन्ध उदाहृतः ॥ ११ ॥¹ अभ्रकं हरबीजं च² षोडशांशेन काञ्चनम् । ध्मातं प्राकारमूषायां³ शोधयेत् काचटङ्कणैः ॥ १२ ॥ दक्षिणावर्त्तितं ध्मातं हरबीजेन मेलकम् । मूषां त्यक्त्वा⁴ वरारोहे तिष्ठते बद्धवज्रकः⁵ ॥ १३ ॥ रक्तिका⁶र्द्धार्धमात्रेण पर्य्यन्तमपि वेधयेत्⁷ । भक्षणात्तस्य देवेशि रुद्रतुल्यो भवेन्नरः । क्रीड़ते सप्तलोकेषु⁸ शिवतुल्यपराक्रमः ॥ १४ ॥ द्रुतीनां मेलनं देवि दिव्यौषधिपरं शृणु⁹ ॥ १५ ॥ वज्रकन्दं लाङ्गली च¹⁰ उच्चाटेन¹¹ समन्वितम् । अभ्रकं क्रमते शीघ्रमन्यथा नास्ति संक्रमः¹² ॥ १६ ॥ कृष्णागुरुशङ्खनाभी¹³रसो नसितरामठैः¹⁴ । (1) The 10th and the 11th ślokas are not found in K, but only found in M, wherein the word दृति is written as दूति, which seems to be an error of the scribe. (2) M reads सारबीजं च. (3) धातं प्रकाशमूषायां, a variant in M. (4) K reads मूखां पक्त्वा, which appears to be incorrect. (5) तिष्ठतेवि भवेद्रसः, a variant in M. (6) M reads राशिका. (7) M has an incomplete reading—पर्व......यत् । (8) K reads सर्वलोकेषु. (9) This hemistich is not found in M. (10) वज्रकन्दङ्कुलोत्थी च, a variant in M. (11) M reads उच्चटादि. (12) K reads erroneously नास्ति संगतमः. (13) K has an incom- plete charaṇa—कृष्णागुरूशमियितैः. M has कृष्णागन्धं नाभिमंख्या. (14) रसो- नासितरामठैः, a variant in M.

त्रयोदशः पटलः । २७७ नारीकुसुम¹ पालाश-बीजतैलसमन्वितैः । सौख्यैर्मिलन्ति कथिता² द्रुतयः सकला रसैः³ ॥ १७ ॥ माक्षिकं च विषं गुञ्जा⁴ टङ्कणं स्त्रीरजस्तथा⁵ । स्त्रीस्तन्येन विलिप्तश्च⁶ सर्व्वद्वन्द्वानि⁷ मेलयेत् ॥ १८ ॥ जीवाह्नि⁸व्योमपाषाणैः क्रोष्टु⁹जिह्वासुभावितम् । क्रामणं¹⁰ सर्व्वलोहानां द्रुतीनामपि¹¹ मेलकम् ॥ १९ ॥ अभ्रस्य लाला लशुन¹²मार्द्रकं निम्बपल्लवम् । टङ्कणञ्च रसं¹³ व्योम वज्रं चापि¹⁴ प्रवेशयेत् ॥ २० ॥ अभ्रहेमद्रुतिं सूतं¹⁵ नृपमेकत्र मेलयेत्¹⁶ । क्रामणेन तु¹⁷ मूषायां लेपं दत्त्वा¹⁸ विचक्षणः । (1) K reads नाशीकुसुम, which seems to be incorrect. (2) सौख्ये मिलिति गदिता, an incorrect variant in K. (3) K has an incomplete charaṇa—द्रुतयः सकल. After this we find two ślokas 13 and 14 repeated here with the following additional hemistich—कवाट- मुद्घाटितं तेन यमस्य धनदस्य च. (4) M has विषञ्च, which seems to be incorrect. (5) K reads टंकणास्त्रिरजस्तथा, which appears to be incorrect. (6) स्त्रीस्तन्यभावितं लिप्तं, a variant in K. (7) K reads वसवद्वंद्वा॑नि, which is incorrect. (8) K has जीवोहि. M has जीवाभि. (9) M reads क्रोष्ट. (10) K reads कामणा, which seems to be incorrect