रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

त्रयोदशः पटलः । २५५ सुमुखो निर्मुखो¹ धत्ते² सम्पूर्णोत्तमलक्षणे³ । सामान्योऽग्निसहत्वेन महारत्नानि जारकः⁴ ॥ ४ ॥ सामान्यः प्रथमं कार्यः⁵ सग्रासस्तु⁶ सुसंमतः । वपुर्देहकरो देवि सामान्यो हि भवेदयम्⁷ ॥ ५ ॥ ग्रासहीनस्तु⁸ यो बद्धो दिव्यसिद्धिकरो भवेत् ॥ ६ ॥ उत्तमो मूलबन्धस्तु⁹ मध्यमं रसबन्धनम्¹⁰ । अधमः पाकबन्धः स्या¹¹द्देवं विविधबन्धनम् ॥ ७ ॥ मूलबन्धस्तु यो बन्धो वासनाबन्ध उच्यते । स्याद्यतः¹²षष्टिमूलेभ्यः किञ्चिन्मूलेन¹³ बन्धनम् ॥ ८ ॥ प्राण्यङ्गमसुरादीनां¹⁴ मूलाङ्गं देवतामतम् । पाषाणं चैव सिद्धानां मानुषाणाञ्च पूजितम् ॥ ६ ॥ पिण्डिकाद्रुतिसङ्कोचैस्त्रिविधं बन्धनं भवेत् । (1) K reads सुमुखो निमुखो. M reads सन्मुखो निर्मुखो. (2) M reads दत्ते. (3) समपूर्वोक्तमण्डलः, a variant in M. (4) K reads incompletely महा...नि जारकः । (5) M has सामान्या प्रथमं कार्यं, which seems to be incorrect. (6) K reads सप्तामस्तु, which is incorrect. M reads सघासन्, which is also grammatically incorrect. (7) सामा- न्यादि भवेद्द्यं, a variant in K, which seems to be incorrect. (8) M reads यासं हीनन्तु. which is not correct. (9) उत्तम मूलवड्डं तु, a variant in K. उत्तम मूलबन्धनं, a variant in M Both the above readings seem to be incorrect. (10) K reads सारवधनं. (11) अधमं पावक चास्या, a variant in K, which is evidently an error. (12) K reads या चतः. (13) K has कि कि मूनेन. M has किञ्चिन्मूले. (14) K reads incorrectly मम्लादीनां.

२७६ रसार्णवे दिव्याभिरोषधीभिश्च प्रागुक्तं शुद्धबन्धनम् ॥ १० ॥ द्रुतिभिर्बध्यते सूतः चञ्चबन्ध उदाहृतः ॥ ११ ॥¹ अभ्रकं हरबीजं च² षोडशांशेन काञ्चनम् । ध्मातं प्राकारमूषायां³ शोधयेत् काचटङ्कणैः ॥ १२ ॥ दक्षिणावर्त्तितं ध्मातं हरबीजेन मेलकम् । मूषां त्यक्त्वा⁴ वरारोहे तिष्ठते बद्धवज्रकः⁵ ॥ १३ ॥ रक्तिका⁶र्द्धार्धमात्रेण पर्य्यन्तमपि वेधयेत्⁷ । भक्षणात्तस्य देवेशि रुद्रतुल्यो भवेन्नरः । क्रीड़ते सप्तलोकेषु⁸ शिवतुल्यपराक्रमः ॥ १४ ॥ द्रुतीनां मेलनं देवि दिव्यौषधिपरं शृणु⁹ ॥ १५ ॥ वज्रकन्दं लाङ्गली च¹⁰ उच्चाटेन¹¹ समन्वितम् । अभ्रकं क्रमते शीघ्रमन्यथा नास्ति संक्रमः¹² ॥ १६ ॥ कृष्णागुरुशङ्खनाभी¹³रसो नसितरामठैः¹⁴ । (1) The 10th and the 11th ślokas are not found in K, but only found in M, wherein the word दृति is written as दूति, which seems to be an error of the scribe. (2) M reads सारबीजं च. (3) धातं प्रकाशमूषायां, a variant in M. (4) K reads मूखां पक्त्वा, which appears to be incorrect. (5) तिष्ठतेवि भवेद्रसः, a variant in M. (6) M reads राशिका. (7) M has an incomplete reading—पर्व......यत् । (8) K reads सर्वलोकेषु. (9) This hemistich is not found in M. (10) वज्रकन्दङ्कुलोत्थी च, a variant in M. (11) M reads उच्चटादि. (12) K reads erroneously नास्ति संगतमः. (13) K has an incom- plete charaṇa—कृष्णागुरूशमियितैः. M has कृष्णागन्धं नाभिमंख्या. (14) रसो- नासितरामठैः, a variant in M.

त्रयोदशः पटलः । २७७ नारीकुसुम¹ पालाश-बीजतैलसमन्वितैः । सौख्यैर्मिलन्ति कथिता² द्रुतयः सकला रसैः³ ॥ १७ ॥ माक्षिकं च विषं गुञ्जा⁴ टङ्कणं स्त्रीरजस्तथा⁵ । स्त्रीस्तन्येन विलिप्तश्च⁶ सर्व्वद्वन्द्वानि⁷ मेलयेत् ॥ १८ ॥ जीवाह्नि⁸व्योमपाषाणैः क्रोष्टु⁹जिह्वासुभावितम् । क्रामणं¹⁰ सर्व्वलोहानां द्रुतीनामपि¹¹ मेलकम् ॥ १९ ॥ अभ्रस्य लाला लशुन¹²मार्द्रकं निम्बपल्लवम् । टङ्कणञ्च रसं¹³ व्योम वज्रं चापि¹⁴ प्रवेशयेत् ॥ २० ॥ अभ्रहेमद्रुतिं सूतं¹⁵ नृपमेकत्र मेलयेत्¹⁶ । क्रामणेन तु¹⁷ मूषायां लेपं दत्त्वा¹⁸ विचक्षणः । (1) K reads नाशीकुसुम, which seems to be incorrect. (2) सौख्ये मिलिति गदिता, an incorrect variant in K. (3) K has an incomplete charaṇa—द्रुतयः सकल. After this we find two ślokas 13 and 14 repeated here with the following additional hemistich—कवाट- मुद्घाटितं तेन यमस्य धनदस्य च. (4) M has विषञ्च, which seems to be incorrect. (5) K reads टंकणास्त्रिरजस्तथा, which appears to be incorrect. (6) स्त्रीस्तन्यभावितं लिप्तं, a variant in K. (7) K reads वसवद्वंद्वा॑नि, which is incorrect. (8) K has जीवोहि. M has जीवाभि. (9) M reads क्रोष्ट. (10) K reads कामणा, which seems to be incorrect

िना-> wait, look at (4): (4) B reads अभ्रहेमदृतिः, which is incorrect. (5) तुषाकर्षाग्निना Wait, is itअभ्रहेमदृत्तिःorअभ्रहेमदृतिः? It looks like अभ्रहेमदृतिः(अ भ् र हे म दृ ति ः - wait, there is no double त, justदृतिःwith vocalic r:दृतिः). Wait, or is it अभ्रहेमद्रुतिः? In the text it is अभ्रहेमद्रुतिः. In footnote 4: अभ्रहेमदृतिः, which is incorrect. Wait, let's look atदृतिः: it has दwithृ: दृतिः`.

    Footnote line 4:
    `स्वेदं, a variant in K. (6) M reads विचक्षणा, which is incorrect.`

    Footnote line 5:
    `(7) सकलैः सकलैर्वेधे, a variant in B. शक्लैः वद्धं, an incomplete variant`
    Wait, is it `शक्लैः वद्धं` or `शकलैः बद्धं`?
    In footnote 7:
    `सकलैः सकलैर्वेधे, a variant in B.`
    `शकलैः बद्धं

त्रयोदशः पटलः । २७८ शतादिकोटिपर्य्यन्तं¹ संकलैर्यो हतो रसः² । जोवेत्सेन प्रमाणेन³ वज्रवल्ली यथा रसः⁴ ॥ २६ ॥ हेमाभ्रशुल्वद्रुतिभिः⁵ पारदस्तु समन्वितः⁶ । वेधयेत् पूर्व्वयोगेन⁷ भक्षयेत् सर्व्वयोगतः⁸ । लभते⁹ वैष्णवं स्थानं विष्णुतुल्यपराक्रमः ॥ २७ ॥ आराभ्रहेमद्रुतयः¹⁰ पारदेन समन्विताः । वङ्गस्य प्रतिवापेन¹¹ शतांशे स्तम्भनं ध्रुवम् ॥ २८ ॥ तीक्ष्णमारं तथा हेम पारदेन समन्वितम् । नागस्य प्रतिवापेन शतांशे स्तम्भनं भवेत् ॥ २९ ॥ तीक्ष्णं घोषं तथा तारं पारदेन समन्वितम् । वङ्गस्य प्रतिवापेन स्तम्भनं स्याच्छतांशतः ॥ ३० ॥ एवं हि द्रुतियोगास्तु¹² विज्ञातव्या विधानतः¹³ ।

(1) B reads erroneously शतादिकोटिभ्रान्तं. K reads कोटौ instead of कोटि. (2) सकलैरंशाहतो रसः, a variant in B. सकलैर्यो हरेंद्रसः, a variant in K. त्रिखलैर्यो रसाहतः, a variant in M. (3) M reads प्रयोगेन. (4) K reads वज्रैव वाथ सारणा, which has no sense here. (5) B reads द्युतिभिः. M reads दूतीभिः Both the readings seem to be incor- rect. (6) M reads पारदन्तु समन्वितम्. (7) K reads सर्व्वयोगेन. (8) This charana is not found in B. M reads पूर्व्वयोगतः. (9) K reads लभ्यते. The portion commencing from this sloka and ending in the 40th of the next Patala, is wanting in M. (10) B reads हुतयः, which is not correct. (11) K reads प्रतिवायिन, which is an error of the scribe. (12) एवं हि द्रुतियोगेन, a variant in K. (13) K wants this charana and the next one.

२८० रसार्णवे अनेन द्रुतियोगेन देहलोहकरो रसः¹ ॥ ३१ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे² रसार्णवे रससंहितायां द्रुतिबन्धनो नाम³ त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥

(1) K has an incomplete charana—देहकरी रसः. (2) This is not found in B. (3) B has सारणारसबन्धो नाम. K has द्रुतिबद्धी नाम, which is grammatically incorrect. In the beginning of this Paṭala, we find in K, that the god Bhairava proposes to explain वज्र- जारणा. But as the Paṭala ends in several varieties of द्रुतिबन्ध, so it is named as द्रुतिबन्धन instead of वज्रजारण.

चतुर्द्दशः पटलः । श्रीभैरव उवाच ।¹ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रबन्धं सुरेश्वरि² ॥ १ ॥ गन्धकं भक्षयेन्नारी दिनानामेकविंशतिम्³ । तद्रजो⁴ रसराजस्य बन्धने जारणे हितम् ॥ २ ॥ वज्रभस्म⁵ तु भागैकं भागाः शुद्धरसास्त्रयः⁶ । द्विपदी⁷रजसामर्घं यावत्तत् कल्कतां गतम् ॥ ३ ॥ पादांशेन सुवर्णस्य पत्रलेपं तु कारयेत् ॥ ४ ॥ व्योमवल्लीरसं कान्तं टङ्कणं च सुचूर्णितम्⁸ । अभ्रकमष्टमांशेन⁹ खल्ले कृत्वा विमर्दयेत्¹⁰ ॥ ५ ॥ नष्टपिष्टं चतुष्कं त¹¹द्दग्धयित्वा¹² पुटेत्ततः । अन्धमूषागतं स्नातं क्रामणेन समन्वितम् । (1) B reads श्रीपार्वत्युवाच, which is inconsistent, as in the following śloka the god Bhairava addresses her. (2) B has सुरार्चि

२८२ रसार्णवे खोटस्तु जायते¹ देवि शतवेधी महारसः² ॥ ६ ॥ सौवीरं टङ्कणं काचं दत्त्वा दत्त्वा विशोधयेत् । मजीर्चे मिलिते³ हेम्ना समावर्त्तस्तु⁴ जायते ॥ ७ ॥ एकोत्तरक्रमे ह्यद्वा⁵ संकलैः⁶ क्रमयेत्ततः ॥ ८ ॥ एकगुणेन सूतेन एका⁷ संकलिकोच्यते । त्रिगुणेन तु सूतेन द्वितीया संकली⁸ भवेत् ॥ ९ ॥ षड्गुणेन तु सूतेन तृतीया संकली⁹ भवेत् । दशगुणेन सूतेन चतुर्थी संकली भवेत्¹⁰ ॥ १० ॥ पञ्चदशगुणेनेन्द्रि¹¹ पञ्चमी संकली भवेत्¹² । एकविंशद्गुणेनेन्द्रि¹³ षष्ठी संकलिका मता ॥ ११ ॥ अष्टाविंशद्गुणेनेन्द्रि¹⁴ सप्तमी संकली¹⁵ स्मृता । (1) खोटसंज्ञायते is the reading in B, which is incorrect. (2) B has शतवेधी महोरसः, which is partly correct. (3) K reads पचीचौ मेलिते. (4) K reads समावर्त्तेन. (5) K reads कृत्वा. (6) K reads शशलैः, which is an error of the scribe. (7) Both D and K read एकां, which is grammatically incorrect. (8) D reads द्विती संकलिको, which is incorrect. (9) D reads erroneously तृतीयां सकलिको. (10) This hemistich is not found in B, D and K. (11) B reads पञ्चादशगुणेनेन्द्रि. D has repeated षड्गुणेन तु सूतेन, which is incorrect. (12) B has पंचमा संकली भवेत्, which is incorrect. This charaṇa is wanting in D and K. (13) एकविंशतिगुणेनेन्द्रि, a variant in D. This charaṇa and the next two are not found in K. (14) B reads षटविंशद्. D reads षटविंशति. Both are incorrect. (15) D reads कलिका, which is incorrect.

चतुर्दशः पटलः । २८३ षट्त्रिंशद्गुणसंबद्धा¹ भवेत् संकलिकाष्टमी ॥ १२ ॥ पञ्चचत्वारिंशद्गुणैः² संकली नवमी रता³ । पञ्चपञ्चाशद्गुणेन⁴ दशमी संकली स्मृता⁵ ॥ १३ ॥ एवञ्च क्रमवृद्ध्यास्य⁶ संकलोदशबन्धनम् ॥ १४ ॥ प्रथमे दशवेधी स्यात् शतवेधी द्वितोयके । तृतीये सहस्रवेधी च चतुर्थेऽयुतवेधकः⁷ ॥ १५ ॥ पञ्चमे लक्षवेधी स्यात् दशलक्षं तु षष्ठके⁸ । सप्तमे कोटिवेधी च⁹ दशकोटि तथाष्टमे¹⁰ ॥ १६ ॥ धूमावलोको¹¹ नवमे दशमे शब्दवेधकः¹² । संकलैः संकलैर्बद्धो¹³ वेधो दशगुणो¹⁴ भवेत् ॥ १७ ॥ (1) षट्त्रिंशत्सुगुणे वद्धा, a variant in B. (2) चत्वारिंशद्गुणेनेति, a variant in B. चत्वारिंशद्गुणेनेति, a variant in D. चत्वारिंशद्गुणेनेति, a variant in K. The word पञ्च is dropped in these MSS. This number should be 45 and not 40, in accordance with the rule stated in the 8th śloka. (3) D reads घता, which is incorrect. (4) पंचाभ्य- धिकपंचाशद्, a reading in B. पञ्चपञ्चाशद्गुणेनेति, a reading in D. पंचपंचा- शद्गुणेनेति, a reading in K. (5) B and D have दश संकलिका स्मृता. (6) B reads एवञ्च क्रमवृद्ध्या तु. (7) चतुर्थी युतवन्धकः, a variant in D, which is incorrect. (8) B reads षष्ठमे, which is grammatically incorrect. D reads चतुष्टये, which is incorrect. (9) K reads कोटीवेधी च, which mars the metre. (10) D reads दशकोटिस्तथाष्टमे. K reads दशकोटी तथाष्टमे. (11) D reads धूमतालोकि, which is incor- rect. (12) D reads incorrectly शब्दवेधकम्. (13) D reads शकलै र्वद्धः (14) B reads erroneously दशगुणं.

२८४ रसाणर्वे दशसंकलिकाबद्धः शब्दवेधी महारसः । यथा लोहे तथा देहे क्रमते नात्र संशयः¹ ॥ १८ ॥ वेधयेत्तत्प्रमाणेण धातुश्चैव² शरीरकम् । कारयेद्गुटिकां³ दिव्यां बदरास्थि⁴प्रमाणतः ॥ १६ ॥ महाकालीं पूजयित्वा⁵ धारयेत् सततं बुधः⁶ । तस्य⁷ मन्त्रं प्रवक्ष्यामि त्रिदशैरपि दुर्लभम्⁸ ॥ २० ॥ प्रणवो भुवनेशीबीजं⁹ लक्ष्मीबीजं ततः परम्¹⁰ ॥ २१ ॥ ॐ ह्रीं श्रीं कालिका¹¹कालि महाकालि मांसशोणितभोजिनि¹²। क्रीं क्रीं हुं¹³ रक्तकृशमुखि देवि¹⁴ रससिद्धिं प्रदत्स्व¹⁵ मे ॥२२॥ (1) क्रमेन्नात्र न संशयः, a variant in D, which is partly correct. (2) D reads धातु चैक. K reads धातु चैव. (3) B reads घटिकां, which is not correct. (4) K reads वदर्यास्थि, which is incorrect. (5) K reads तु after पूजयित्वा ; but it is redundant. (6) Both D and K read बुधैः, which is grammatically incorrect. (7) K reads तस्या. (8) This hemistich is not found in D. (9) प्रणवं बीज- षड्क्य, a variant in B. D wants this hemistich. प्रणवभुवनेशीनील, a variant in K. (10) B reads पुनः. K reads लक्ष्मोः बीज, which is not correct. (11) The word कालिका is not found in B. (12) B reads भोजिनौ, which is incorrect. D has an incomplete charana मांसशोचितने. K reads भाजनं. (13) D has क्रीं क्र क्रीं. K has क्रीं क्रीं हुं हुं. (14) रक्तकृशमुखो देवी, a reading in B. रक्तकृष्यामुखितकेन्दौ, a reading in D. रक्तकृष्णामुखि देवि, a reading in K. (15) K reads रससिद्धिर्ददस्व, which is incorrect.

चतुर्दशः पटलः । २८५ श्रीं क्रौं ऐं¹ रमा शक्तिश्च ताराख्यो² मन्त्रोऽयं³ सर्व्वसिद्धिदः ॥२३॥ पूजयित्वा ततो देवीं⁴ सिद्धचक्रं⁵ विशेषतः । तां क्षिपेद्वक्त्रमध्ये तु⁶ गुटिकां दिव्यरूपिणीम्⁷ ॥ २४ ॥ शतवेधेन या बद्धा⁸ रसेन गुटिका⁹ प्रिये । मासमेकं तु वक्त्रस्था जीवेच्चैव युगावधि¹⁰ ॥ २५ ॥ तथा सहस्रवेधेन या बद्धा गुटिका शुभा¹¹ । मासद्वयं तु वक्त्रस्था जीवेच्चन्द्रार्कतारकम्¹² ॥ २६ ॥ दशसहस्रवेधेन बद्धा च¹³ गुटिका यदि । शक्रतुल्यं तदायुः स्यात्¹⁴ त्रिभिर्मासैर्वरानने¹⁵ ॥ २७ ॥ लक्षवेधेन या¹⁶ बद्धा गुटिका दिव्यरूपिणी¹⁷ । (1) B has only श्रीं ऐं. D has not this hemistich. (2) B reads ताराद्या. रमा शक्तिश्च ताराख्यो, a variant in K. (3) K reads संज्ञोद्य. (4) B has देविं. D has देवि. K has देवी. (5) B has सिद्धि चक्र. D has सिद्धि चक्रौ. K has सिद्ध..क्रं. (6) D reads तासां क्षिपेद्वक्तः मध्ये तु, which is absurd. (7) B reads गुलिकां. K reads दिव्यरूपिणि, which is incorrect. (8) शतवेधौ न याबद्वा, a variant in D, which is not correct. (9) B reads गुलिका. (10) D reads गुणावधौ. K reads गुणावधि. (11) बड्डा या छुटिका शुभा, a variant in B. D reads शुनः instead of शुभा, which is probably पुनः, an error of the scribe. (12) B has बैखदं लभते फलं, which is not consistent with other texts. (13) च is not found in K. (14) D reads तदायूष्य. (15) त्रिभिर्मासैस्तु जायते, a variant in K. (16) या is not found in D. (17) K reads incorrectly दिव्यरूपिणि.

२८६ रसार्णवे चतुर्मासं तु वक्त्रस्था$^1$ ब्रह्मायुषं प्रयच्छति$^2$ ॥ २८ ॥ दशनत्तेण या बद्धा$^3$ गुटिका दिव्यरूपिणी । पञ्चमासं$^4$ तु वक्त्रस्था विष्णुसुल्यायुषं लभेत्$^5$ ॥ २९ ॥ कोटिवेधेन या बद्धा$^6$ गुटिका दिव्यरूपिणी$^7$ । षष्मासं$^8$ संस्थिता वक्त्रे साप्ताहै$^9$ रुद्रतां नयेत् ॥ ३० ॥ शतकोटिप्रभेदेन$^{10}$ गुटिका दिव्यरूपिणी$^{11}$ । सप्तमासं$^{12}$ तु वक्त्रस्था स लभेदैश्वरं$^{13}$ पदम् ॥ ३१ ॥ धूमावलोकने$^{14}$ बद्धा गुटिका शिवरूपिणी । अष्टमासं तु वक्त्रस्था ईशान्यस्य$^{15}$ फलं लभेत् ॥ ३२ ॥ शब्दवेधेन या$^{16}$ बद्धा गुटिका शिवरूपिणी । (1) D has an absurd reading—दशष चतुर्या सं तु वक्तव्यो. (2) D has ब्रह्मतुल्यं नरायुषम्. K has वमा प्रयच्छति युष्य, which is incorrect. (3) D reads लनेोच यदा न बड्डा, which is incorrect. (4) D has चतुर्मासं, which is not correct. (5) D has विष्टो तुल्यायष भवेत्, which is incorrect. We do not find the above three ślokas (27th, 28th, 29th) in B. (6) दशनत्तेण यडा, an incorrect variant in D. K reads कांटो in place of कोटि. (7) B has घटिका दिव्यरुिपिषि, which is partly correct. (8) D has दशषण्मासं, which is incorrect. K reads षण्मास. (9) D has त्याप्ताहै, which is an error of the scribe. (10) K reads कोटौ. (11) B has घुटिका. (12) D reads दशमास, which is incorrect. (13) B reads भवेडेश्वर. D reads लभेदौश्वर. (14) क्रमावलोकने is the reading in D, which is incorrect. (15) D reads ईमासस्य. K reads इशानस्य. (16) D has an absurd reading—दश- शप्तादेबदयो

चतुर्दशः पटलः । २८७ नवमासं¹ तु वक्राख्या स भवेद्गापको नरः² ॥ ३३ ॥ नवसंकलिकाबद्धः स्वयंभुर्वा महेश्वरः ।³ कर्त्ता हर्त्ता स्वयं भोक्ता शापानुग्रहकारकः⁴ ॥ ३४ ॥ सर्व्वज्ञः सर्व्वकर्त्ता च सूक्ष्मरूपो निरञ्जनः । इच्छया कुरुते सृष्टिं⁵मिच्छया संहरेज्जगत्⁶ ॥ ३५ ॥ स्वच्छन्दगमनो भूत्वा विश्वरूपो भवेश्वरः । पूज्यते सर्व्वदेवैश्च⁷ ब्रह्माविष्णु⁸महेश्वरैः ॥ ३६ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रबन्धं सुदुर्लभम्⁹ ॥ ३७ ॥ समांशं भक्षणं¹⁰ हेम शुद्धसूतेन कारयेत् । मृतवज्रं पलांशेन¹¹ मर्दयेद्दिपदौरसैः¹² ॥ ३८ ॥

(1) D reads भवमासं, which is an error of the scribe. (2) स भवेदव्यंकं भवेत्, a variant in D. स भवेपकेनच, a variant in K. Both are incorrect. (3) This hemistich is not found in B. D reads स्वयंभुवा. K reads स्वयं भोक्ता, which is repeated in the next śloka. (4) This hemistich is not found in D. (5) D reads दृष्टि. K reads सृष्टौ. (6) मिच्छाया वा हषे जगत्, an incorrect variant in D. मिच्छया वा हरे नयेत्, a variant in K, which is partly incorrect. (7) K reads erroneously पूज्यते स देवैश्च. (8) B and K read ब्रह्माविष्णु, which is grammatically incorrect. (9) D has वज्रवद्धस्तु दुर्लभम्, which is incorrect. (10) B reads समांशभवणं. (11) K reads पल्ला- शेन, which appears to be the error of the scribe. (12) मर्दयेद्विपदी- रसैः, a variant in B. मर्दयेद्यौपदीरसैः, a variant in D. मर्द्देथे दि......रसै, a variant in K. All the texts are incorrect.

२८८ रसार्णवे प्राग्वच्छेषं पुरोद्धातं$^१$ हंसपाद्या$^२$ विमर्दितम् । भावितं पुटितं रत्नैः$^३$ पूर्ववत् सफलं भवेत्$^४$ ॥ ३९ ॥ वज्रबद्धो भवेत् सिद्धो$^५$ देवदानवदुर्जयः ।$^६$ चतुर्विंशतिसिद्धानां नायकः सर्व्वसिद्धिदः$^७$ ॥ ४० ॥ वज्रचूर्णसमं$^८$ सूतं हंसपाद्या विमर्दयेत्$^९$ । पुटित्वा मारयेत्तं तु$^{१०}$ पुनस्तुल्यं$^{११}$रसं क्षिपेत् ॥ ४१ ॥ ध्मातः खोटो भवत्याशु$^{१२}$ शोधितः काचटङ्कणैः । यावच्छूक्रोदयप्रख्यो$^{१३}$ जायते स रसः$^{१४}$ प्रिये ॥ ४२ ॥ (१) पूर्वस्वं सुपराजातं, a reading in D. पूर्वस्यं तु पु०जातं, a reading in K, which is partly incorrect. (२) K reads हंसापाद्या, which is incor- rect. (३) B has पुटित्वा मारयेत्तत्तत्. (४) पूर्ववच्च फलं भवेत्, a variant in B. पूर्ववत् स फलं लभेत्, a variant in D. (५) B reads वज्रसिद्धो भवेत् सिद्धो. (६) D has an absurd hemistich—बंधं बंध्यो पारसिद्धेंद्रवैरत्नसर्व दुर्जये. (७) D reads सर्व्वसिद्धः, which destroys the metre. (८) B reads वज्रचूर्ण सम. D reads विष्पूर्णांम्बुपियिलापि सम, which is absurd. (९) B reads विमर्दितं. D reads हंसपाद्यां. (१०) D has सुशित्वागमप्रयत्नेन, which is unintelligible. (११) D reads पुनस्तुल्य. (१२) B reads ध्मातरखोटो भवत्याशु, which is incorrect. D reads ध्यानः घोटो भवत्याशु, which is absurd. K reads ध्माता, which is an error of the scribe. (१३) B reads यावच्छुक्रोदयप्रख्यो. D reads यावरूक्रोदयः पख्यो, which is incorrect. K reads यावच्छक्तोदयः प्रख्यो, which is also incorrect. (१४) B reads च रसः. D reads सोऽपि स.

चतुर्दशः पटलः । २८६ वज्रसत्त्वं च गगनं¹ रसं हेम च मेलयेत्² । अमरत्वमवाप्नोति³ वक्रास्थेन सुराधिपे⁴ ॥ ४३ ॥ जारयित्वा रसं तद्धि⁵ पुनस्तेनैव जारयेत् । कोटिवेधी⁶ न सन्देहो वक्राख्यः⁷ खेचरं पदम् ॥ ४४ ॥ वेधयेत्सप्रमाणेन⁸ धातुं चैव शरीरकम्⁹ । कारयेद्गुटिकां दिव्यां¹⁰ वज्रसिद्धेन काञ्चने¹¹ ॥ ४५ ॥ अनेन क्रमयोगेन यावच्छक्यं तु मारयेत् । तद्गन्ध¹²सूतकं देवि¹³ सर्वरोगनिबर्हणम्¹⁴ ॥ ४६ ॥ हेम्ना च सारयित्वादौ¹⁵ चन्द्रार्कं लेपयेत्ततः¹⁶ । (1) वज्रासत्वं च गतानं, an incorrect variant in D. (2) D has सद्विम च मेलयेत्, which mars the metre. K has रस हेम च मेलयेत् (3) अमरत्वमजरावहं वव्य, a variant in D. अभमलमवाप्नोति, a variant in K. (4) B reads मृगाधिपे, which is incorrect. D reads वक्रास्थ्ये च पुराधिपे. K reads वक्रास्थ्य सुनराधिपे. (5) जारयंतिविध रूप, a variant in D. (6) B reads कोटिवेधि. (7) D reads वज्राख्य. (8) D reads वेधयेत् प्रमाणेन, which is incomplete. (9) धातुचैव शरीरके, a reading in B. K has धातु. (10) B reads करयो घुटिकां दिव्या. D reads वक्राख्यं गटिका दिव्य. K reads वक्राख्या गटिका दिव्या. (11) K has वज्रसोड़ोस कांचन, which is apparently erroneous. (12) D reads न तस्य, which seems to be incorrect. (13) B reads देवी, which is incorrect. (14) M reads निवारणम्. (15) हेम्ना च सारयित्वा तु, a variant in B. हेमांच सौरयित्वादौ, a variant in D. M reads तु instead of च. (16) This charana and the next two are not found in B. 37

२८० रसार्णवे द्वात्रिंशांशेन हेमार्द्धं¹ मात्रिकाभ्यधिकं² भवेत् ॥ ४७ ॥ वदरास्थिप्रमाणेण कारयेद्गुटिकां³ बुधः । यथा लोहे तथा देहे क्रमते नान्यथा क्वचित् ॥ ४८ ॥ वज्रेण दण्डितं हेम⁴ कान्तशूलकयोजितम्⁵ । रञ्जयेत् सप्तवाराणि⁶ तं खोटं सूक्ष्मचूर्णितम्⁷ ॥ ४९ ॥ भावितं खोरजस्येव⁸ गुञ्जापञ्चमितं युतम्⁹ । भूर्जपत्रे निवेश्याथ¹⁰ बद्ध्वा वस्त्रेण पोटलीम्¹¹ । स्वेदयेद्देवदेवेशि यावद्भवति गोलकम् ॥ ५० ॥

(1) द्वात्रिंशांशे तु हेमार्थं, a reading in K. द्वात्रिंशानेन हेमार्थं, a reading in M. (2) K and M read erroneously मात्रिकाभ्याधिकं and माटका- भधिकं respectively. (3) K has गुटिकां कारयेत्. (4) वज्रेण दंड

चतुर्थः पटलः । २६१ लाङ्गली जीवकश्चैव¹ मुस्तायुक्तेन्द्रवारुणी² । एतेषां निक्षिपेत् पिण्डे³ वज्रगोलो तु वेष्टयेत्⁴ ॥ ५१ ॥ मूषामध्ये तु निक्षिप्य⁵ संधयित्वा⁶ प्रयत्नतः । भूमौ मूषां विनिक्षिप्य पुटं मूर्ध्नि प्रदापयेत्⁷ ॥ ५२ ॥ अनेनैव प्रदानेन⁸ बद्धमेति महारसः ॥ ५३ ॥ गोलकं⁹ धारयेद्वक्त्रे वर्षमेकं¹⁰ यदि प्रिये । जीवेत् कल्प¹¹सहस्राणि यथा नागो¹² महाबलः ॥ ५४ ॥ वर्षैर्द्वादशभिः¹³ साक्षात् रुद्ररूपस्तु¹⁴ जायते । गात्रस्य तस्य प्रस्वेदात्¹⁵ षष्टौ लोहास्तु¹⁶ काञ्चनम् ॥ ५५ ॥ (1) D and K read जीवकस्त्वेव. M reads जीवनो चैव. (2) स्कन्दं चोत्तरवारुणि, a variant in B. मुक्तायुक्तेच्छवारुणी, a variant in D. गांधारी नरवारुणी, a variant in M. (3) D reads एतेषां निक्षिपेन्वेष, which is unintelligible. (4) D has वज्रा गोलं तु वेष्टयेत्. M has वज्रगोलन्तु पेषयेत्. (5) This śloka is not found in D. (6) B reads संधयित्वा. K reads

२८२ रसार्णवे वज्रभस्म तथा सूतं¹ काञ्चनेन समन्वितम् । वक्त्रस्थं कुरुते यस्तु सोऽब्दात्² पलितवर्जितः ॥ ५६ ॥ कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वं च तारं ताम्रं च³ हाटकम् । माक्षिकं कान्ततीक्ष्णं च समभागानि कारयेत् ॥ ५७ ॥ अन्धमूषा⁴गतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्⁵ । तं खोटं⁶ सूक्ष्मचूर्णन्तु द्रुतसूतेन⁷ गोलकम् ॥ ५८ ॥ मृतवज्रस्य भागैकं भागान्धत्वारि⁸ गोलकम् । मर्दयेत्तप्तखल्लेन⁹ भस्मीभवति सूतकः¹⁰ ॥ ५९ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका¹¹क्रमात् । गुञ्जामात्रं तु तद्भस्म¹² मध्वाज्येन तु लेहयेत्¹³ ॥ ६० ॥ संवत्सरप्रयोगेण¹⁴ ह्वायुता यु¹⁵र्भवेन्नरः । (1) D has तथा कान्ते. K has तथा कान्तं. (2) B and M have अब्दात्. D has वन्धा. K has चाथ. (3) B reads तारे ताम्रं च. D reads तारताम्रं च (4) B reads अन्धमूषा. D has an incomplete charana अन्धमूषा. K reads अधमुखा. M reads अन्धमुखा. (5) B reads खोटं. D wants next three charanas, M has खोटं भवति तत्क्षणात्, which seems to be incorrect. (6) M reads त खोटं, which is incorrect. (7) K reads कृतसूतेन. (8) M reads erroneously भागं चत्वारि. (9) D reads मर्दयेत् सलतत्वेन, which is unintelligible. (10) K reads सूतकं. (11) M reads सप्तग्निखलिका, which is incorrect. (12) This charana and the next two are not found in D. K has an incom- plete charana--चं तु तद्भस्म. M reads तत्प्रसन्न. (13) K and M read लेपयेत्. (14) K reads प्रयोगेन, which is gram. incorrect. M reads प्रयोगेणा. (15) K has अयुतायु. M has व्ययुतायु.

चतुर्दशः पटलः । २८३ बलीपुलितनिर्मुक्तो महाबलपराक्रमः ॥ ६१ ॥ तद्गन्धपलमेकन्तु¹ पलेकं गन्धकस्य च² । अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्³ ॥ ६२ ॥ जीवेत् कल्पसहस्राणि यथानङ्गो महाबलः । तस्य मूत्रपुरीषेण⁴ लोहान्यष्टौ च⁵ काञ्चनम् ॥ ६३ ॥ तं खोटं⁶ रञ्जयेत् पश्चात् वङ्गाभ्रक⁷कपालिना । रञ्जयेत् सप्तवाराणि⁸ भवेत् कुङ्कुमसंनिभम् ॥ ६४ ॥ हेम्ना सह समावर्त्त्य⁹ सारणाय¹⁰सारितम् । सहस्रांशेन तेनैव सर्व्वलोहानि वेधयेत्¹¹ ॥ ६५ ॥ कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वञ्च तारं ताम्रञ्च हाटकम्¹² । तीक्ष्णं च बह्रसूतं च¹³ माक्षिकञ्च¹⁴ समन्वितम् ॥ ६६ ॥ (1) K has an incomplete charana—तत्सुखममेकन्तु. M has तद्गन्धपल मेकन्तु, which is incorrect. (2) K reads तु. (3) B reads खोटः वाहा भवति तत्क्षणात्, an incorrect reading in M. (4) K reads मूत्रपुरीषाभ्यां. (5) K reads ष्टौ लोहानि. (6) K has तत् खोटं, which is incorrect. (7) M reads नागाभ्रक. (8) This word is grammatically incorrect. (9) हेम्ना सहसमावर्त्य, a variant in B. D reads सम समाचारी, the latter word being incorrect. K reads हेम्ना समं. M reads erroneously समावर्त्या. (10) B reads सारणत्रयं, which is incorrect. D reads मारिताश्रय, which is not correct. K reads त्रिय, which is incorrect. (11) शतांशेन तु तेनैव तारारिष्टन् वेधयेत्, a variant in M. (12) D and K read टंकण. (13) तीक्ष्ण च वर्धयेत् मृत, a variant in D. K reads erroneously तीक्ष्ण बह्रसूत च. (14) D and K have माक्षिकेण.

२८४ रसार्णवे अन्धमूषा¹गतं ध्मातं खोटो² भवति तत्क्षणात् । हेम्ना सह समावर्त्य³ सारणात्रयसारितम्⁴ ॥ ६७ ॥ शतांशेन तु तेनैव शुल्ववेधं प्रदापयेत्⁵ । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम्⁶ ॥ ६८ ॥ बद्धसूतस्य⁷ भागैकं भागैकं पन्नगस्य च । हाटकस्य च⁸ भागैकं भागैकं चाभ्रकान्तयोः ॥ ६९ ॥ एकीकृत्य तु तद्भास्म⁹ रसे जीर्णे¹⁰ तु जारयेत् । शतांशेन तु¹¹ तेनैव शुल्ववेधं¹² प्रदापयेत् ॥ ७० ॥ बद्धसूतस्य भागैकं भागैकं कुटिलस्य¹³ च । अन्धमूषा¹⁴गतं ध्मातं खोटो¹⁵भवति तत्क्षणात्¹⁶ ॥ ७१ ॥ (1) K has अन्धमूखा, which is not correct. (2) B reads खोटं. M reads वोहं. (3) हेमा सहसमावर्त्यं, a variant in B. K reads समं instead of सह. (4) D reads सारणात्रयसारणम्. K reads सारणा- विय, which is incorrect. M reads सारणं चय, which is also incorrect. (5) शतांशेनैव तेनैव शुल्वं बद्धं तु चेपयेत्, a variant in D. (6) D reads भूषितम्. M reads भुषणम्, which is incorrect. (7) D has वद्धुतत्तस्य, which is senseless. (8) D and K read तु. (9) All the texts read एकीकृत्या, which is grammatically incorrect. B reads तद्भाख्ये. D reads तद्भाभि. (10) D and K read रसजीर्णे. (11) D reads शतांशेनैव. (12) D reads शुल्वं बद्धं. (13) B reads कटिलस्य. K reads फुटिलस्य. Both seem to be incorrect. (14) K reads मूखा. (15) B reads खोटं. M reads वोहं. (16) M reads तचक्षात्, which is incorrect. We do not find this charaṇa and the next three in D.