रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

ौ दिव्यावालोक्य तौ निजौ ।" Then he thinks: "These were made by Vasavadatta!" How does Kṣemendra express: "made by her"? "एतौ कृता..." Wait! "एतौ कृतावभासेते"? No. "एतौ कृतावन्यया नो"? "एतौ कृतान्यया..." Wait! Who made them? Vasavadatta! Did he think: "Were these made by someone else?" or "Made by my beloved"? Wait, in Svapnavasavadatta, Avantika weaves the garland. In Bṛhatkathāmañjarī: Let's recall the Sanskrit: "एतौ कृतावन्यया..." Wait! Look at the image again: Could it be: "एतौ कृताऽन्यया दूतेत्यवं"? Wait, why would it say "दूतेत्यवं"? Wait, look at the word: "दूतेत्यवं" -> wait, is it "दूतेत्येवं"? Wait! Look at the letter: द + ू = दू ? त + े = ते ? त्य + े = त्ये ? व + ं = वं ? Wait, why would it be "दूतेत्येवं"? "दूत्या इत्येवं"? "दूतेत्येवं" = दूता + इत्येवं? Or दूत्या + इत्येवं? Wait,

428 रत्नावलो ततः स कृतिनां धुर्यो धीमान् योगन्धरायणः । आचम्य प्राङ्मुखः शुद्ध इति वाचमुदैरयत् ॥ ११७ ॥ यद्यहं हितकृद् राज्ञो देवी शुचिमती यदि । ब्रूत भो लोकपालास्तन्न चेद्देऽहं त्यजाम्यहम् ॥ ११८ ॥ इत्युक्त्वा विरते तस्मिन् दिव्या वागुदभूदियम् । धन्यस्त्वं नृपते यस्य मन्त्री यौगन्धरायणः ॥ ११९ ॥ यस्य वासवदत्ता च भार्या प्राग्जन्मदेवता । न दोषः कश्चित् तस्या इत्युक्त्वा वागुपारमत् ॥ ॥ इति कथासरित्सागरे लावणकलम्बके द्वितीयस्तरङ्गः ॥ बृहत्कथामञ्जरी कथासुखनामा द्वितीयो लम्बकः प्रथमो गुच्छः भुजङ्गभक्तिसुभगा कन्दर्पजयशालिनी । कौशाम्बी शाम्भवीव द्यौर

APPENDIX A 429 वर्त्तमाने दिवि महासङ्गरे सुररक्षसाम् । आनिनाय शतानीकं साहाय्ये तं पुरन्दरः ॥ २२ ॥ नीतो मातलिनाभ्येत्य सादरं स धनुर्द्धरः । विधाय प्रेक्षकान् देवान् जघान दितिजान् रणे ॥ २३ ॥ महिम्ना सह भुपाले संप्राप्ते कीर्त्तिशेषताम् । भेजे राज्यं शतानीकतनयो मन्त्रिणां गिरा ॥ २६ ॥ स्वर्योषिद् ब्रह्मणः शापाद् अयोध्यायाम लम्बुषा । जाता मृगावती कन्या भूपतेः कृतवर्मणः ॥ २८ ॥ ततः कालेन तनयां क्ष्मापतेः कृतवर्मणः । तामाससाद दयितां सर्व्वस्वं पुष्पधन्वनः ॥ ३५ ॥ मृगावतीं समासाद्य विलासतरुवल्लरीम् । सा तस्माद् गर्भमादाय भवानीवेन्दुशेखरात् । पाण्डिम्ना शशिखेव पीयूषक्षालिता बभौ ॥ ३७॥ अत्रान्तरे

430 रत्नावली सुतेवाश्वासिता तव कृपया मम दयिता । असूत तनयं काले सेनान्यमिव पार्वती ॥५१॥ तस्याकाशभवा वाणी चकारोदयनाभिधाम् । निजवंशशशाङ्कस्य भविष्यच्चक्रवर्त्तिनः ॥५२॥ आश्रमे स मुनीन्द्रेण कृतचूडादिकस्ततः । ववृधे बालकशशी सह मातुर्मनोरथैः ॥५३॥ विद्याकलाकलितधीर्युवा नयननन्दनः । सोऽपश्यन् मृगयासक्तो व्याधबद्धं भुजङ्गमम् ॥५४॥ स सर्पो मोचितस्तेन नागो भूत्वा कृताञ्जलिः । सख्यं विधाय पातालं निनाय तमुदारधीः ॥५५॥ पाताले प्रेमविनतस्तं वयस्यमपूजयत् । भगिनीं ललिताभिख्यां ददावुदयनाय सः ॥५७॥ ताम्बूलं स्रजमम्लानां वीणां घोषवतीमपि । अवाप्य राजतनयः फणीन्द्रात् स्वाश्रयं ययौ ॥६०॥ अत्रान्तरे स शबरः कौशाम्ब्यां वणिजं ययौ । सहस्रानीकनामाङ्कमणिकङ्कणविक्रयी ॥६२॥ आदाय रत्नकटकं स बिभीतो महीभुजे । निवेद्य शबरीपतेः प्रणम्य स ययौ वणिक् ॥६३॥ मृगावतीवियोगाग्निदह्यमानतनुर्नृपः । तदाह्ववल्लरीसङ्गसुघटं प्राप्य कङ्कणम् ॥६४॥ मुनिना पूजितस्तत्र दयितां विरहार्दिताम् । लेभे हर्षविशीर्णाक्षस्तनयं चातुलद्युतिः ॥१४०॥ अयं त्वत्तो नरपते मृगावत्यां यशोनिधिः । जातः श्रीमान् शुभो जेता धनञ्जय इवापरः ॥१४१॥ उक्तेति मुनिना दत्तं गृहीत्वोदयनं नृपः । प्रियसहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मन्त्रिभिर्वृतः ॥१४२॥

ततः प्रविश्य कौशाम्बीं तनयाय ददौ नृपः । पुत्रान् युगन्धरादीनां पौरराज्यश्रिया सह ॥१४२॥ यौगन्धरायणो मन्त्री रुमण्वान् वाहिनीपतिः । वसन्तको नर्मसुहृद् राजसूनोरभूत्सतः ॥१४४॥ ॥ इति क्षेमेन्द्रविरचितायां बृहत्कथायां कथामुखलम्बके प्रथमो गुच्छः ॥ द्वितीयो गुच्छः अत्रान्तरे श्लथारम्भं तं ज्ञात्वोज्जयिनीपतिः । चक्रे चण्डमहासेनस्तज्जय्याय ततं मनः ॥४॥ कन्या वासवदत्तेयं तद्योग्यैका सुता मम । निसर्गशत्रुनार्थ्यो मे मानी स च न याचते ॥५॥ पुत्री मे कुलसर्व्वस्वमियं गान्धर्व्ववेदिनः । वीणायां श्रुतितत्त्वज्ञशिष्यतां तव वाञ्छति ॥१२॥ तदेत्योज्जयिनीं देव प्रणयाद्गन्तुमर्हसि । इत्युक्ता प्रेषितो

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image:

तच्छ्रुत्वा स्वयमेत्याह पुनरुज्जयिनीपतिः । वत्सेश्वरं समासाद्य स विवेश निजां पुरीम् ॥४४॥ इत्युक्त्वा तनयामस्मै न्यवेदयदमन्दधीः । वीणागेयकलाज्ञाने शिष्येयं भवतामिति ॥४७॥ तां ददर्श ततो राजा नीलनीरजलोचनाम् । शृङ्गारमारुताधूतकचराशेर्लहरीमिव ॥४८॥ अवान्तरं तथाभूतं कृत्वा वत्सनरेश्वरम् । संमन्त्र्य सेनापतिना सह पौरैश्च दुःखितः ॥५८॥ यौगन्धरायणो धीमान् निर्ययौ योगकोविदः । व्रजन् विन्ध्याटवीं प्राप्य त्वरितस्तरुमालिनीम् । तत्र योगेश्वराख्येन निवतां ब्रह्मरक्षसा । प्राप्य रूपपरावृत्तिं योगं सेभे महामतिः ॥६६॥ वसन्तः सोऽपि तेनैव नीतः क्षिप्रं विरूपताम् । बभूव विकटाकारी ह्म्यातयत

निशि सर्व्वायुधोपेती हत्वा नगररक्षिणः । ययौ करेणुकावेगहृतद्वारतरङ्गितः ॥१३७॥ प्रयाते वत्सनृपतौ बभूवोज्जयिनीपतिः । मिलत्-समस्त-सुभट-व्रातकोलाहलः पुरे ॥१३८॥ नडागिरिं समारुह्य पालकः कुपितोऽथ तम् । पृष्ठतोऽभिससारैकस्तज्ज्ञात्वावन्तिपोऽब्रवीत् ॥१३९॥ कोपनः पालकः शूरो मान्यो वत्सेश्वरश्च नः । गच्छ गोपाल तद्युद्धं निवारय जवादिति ॥१४०॥ अथाभ्येति समादाय रथाश्ववरकुञ्जरान् । गोपालकस्तद्विवाहे विसृष्टोऽवन्तिभूभुजा ॥१५४॥ इति पान्थवणिग्वाक्यं ज्ञात्वा राजा प्रियासखः । विसृज्य दूतान् स्वपुरं स्वसैन्याय व्यलम्बत ॥१७५॥ अथ गोपालके प्राप्ते प्रहृष्टे च महीत्सवे । विवाह

434 रत्नावली श्रुत्वेति मन्त्रिवचनं सेनापतिरभाषत । चक्रवर्त्तिवधूः सा हि भाविनीति श्रुतं मया ॥१३॥ न हि वासवदत्तायां सत्तायास्मै महीभुजे । ददाति मगधाधीशो याचितोऽपि प्रियां सुताम् ॥१४॥ इत्याकर्ण्याब्रवीन्मन्त्री दग्धा देवीति कृत्रिमम् । कृत्वा प्रयोगं सावद्यं लभ्यते मगधात्मजा ॥१५॥ मन्त्रयित्वेति विश्रब्धं बहु यौगन्धरायणः । गोपालमानिनायाशु स्वपुरीं नृपसेवने ॥५५॥ कृत्वा विदितवृत्तान्तं तं नरेन्द्रहिते रतम् । कूटं वासवदत्तायाः दाहे निश्चयमाप्तवान् ॥५६॥ स लावाणकयात्रायां चक्रे भूपतिमुत्सुकम् । देवी च को हि जानीते चरितं प्रौढमन्त्रिणाम् ॥५७॥ अथ तस्मिन् मृगयायां क्रीडार्थं विपिनं गते । यौगन्धरायणोऽभ्येत्य सार्धं गोपालकादिभिः ॥७१॥ कृत्वा ज्ञातकथां देवीं प्राणैः पत्युरिहैषिणीम् । गूढं वसन्तकोपेतां निनाय मगधान् क्षणात् ॥७२॥ तेषु यातेषु मगधान् गोपालोऽपि रुमण्वता । सह लावाणकं दग्ध्वा गूढमन्वचरोऽभवत् ॥७४॥ मन्त्री वृद्धद्विजाकारः प्रविश्य मगधापतेः । कन्यकान्तःपुरं प्राह प्रौढः पद्मावतीं शनैः ॥७५॥ राजपुत्री सुतेयं मे रूपिणी तनयोऽप्ययम् । अन्वेष्टुमस्या गच्छामि चिरविप्रोषितं पतिम् ॥७६॥ निक्षिप्तेयं त्वयि मया सुतस्यायं प्रियंवदः । इत्युक्त्वा प्रययौ मन्त्री तथेत्यभिहितस्तया ॥७७॥ अवन्तिकाभिधानां तां कृत्वा वीक्ष्य द्विजन्मजाम् । मागधी देवतां मेने 'रूपलावण्यराशिभिः ॥७८॥

अत्रान्तरे मृगक्रीड़ानिवृत्तौ वत्सभूपतिः । देवीं लावणके दग्धामज्ञासीत् सवसन्तकाम् ॥८६॥ स समाश्वास्यमानोऽपि यत्नाद् गोपालकादिभिः । आससाद धृतिं राजा नयहीन इव श्रियम् ॥८७॥ प्रद्योतो मगधाधीशो दूतेनाभ्यर्थ्य भूभुजे । दातुं पद्मावतीमैच्छत् पार्वतीमिव शूलिने ॥८८॥ प्रियं प्राप्स्यति तां प्राप्य श्रुत्वेति सचिवात्नृपः । अमन्यत निजोद्वाहं विरहानलदुःसहः ॥८९॥ ततस्तुरगसैन्येन मागधीं प्राप्य भूपतिः । विवाहवसुधां भेजे राजपुत्र्या सहोचिताम् ॥९५॥ अवन्तिकाविरचितां तिलकं मालिकां तथा । पद्मानां वीक्ष्य भूपालो वर्णयित्वा धृतिं ययौ ॥९८॥ कथं जीवति मे देवी नान्या वेत्ति तया विना । मालिकां तिलकं चेदमिति ध्यात्वा जहर्ष

436 श्रुत्वेति वचनं देव्याः सह गोपालकादिभिः । पद्मावती च राजा च मन्त्री च रुरुदुः पृथक् ॥१०७॥ धन्योऽसि वत्सनृपते महेश्वर इवापरः । यस्य वासवदत्तेयं सती हृदयवल्लभा ॥१०८॥ इत्याकाशभवा वाणी सती भावविशुद्धये । उच्चचार नृपस्तां च श्रुत्वाभूत् स मदाकुलः ॥१०९॥ इति क्षेमेन्द्रविरचिते बृहत्कथासारे लावणकलम्बके पद्मावतीविवाहः ।

APPENDIX B CRITICAL ANALYSIS Like Aristotle, Sanskrit dramatists also always paid parti- cular attention to a well-developed plot which is the essential element of a drama being successful and interesting. Characterization, though a necessary factor comes next in importance to the development of plot. Characterization mostly depends upon the arrangement of the incidents which bring about the circumstances that become helpful to the individuals in revealing their different traits of character. So in order to make a dramatic plot, a well-constituted organic whole, shorn of its unessential characteristics,— Sanskrit dramatugy gives a detailed analysis of the technique of development of the plot. Concerning the plot of a drama three technical terms are to be taken into consideration first, viz., अर्थप्रकृति (charac- teristic elements of the plot); अवस्था (stages of develop- ment of the plot) and सन्धि (junctures). These three constitute the different aspects of the plot which broadly takes two forms—आधिकारिक ( the principal or the main plot ) and प्रासङ्गिक (the subsidiary plot which may take the dimension of an episode or an incident). अर्थप्रकृतिs ( characteristic elements of the plot) are five in number such as बीज (germ) बिन्दु (drop,

438 रत्नावली which again sets in activity the course of the drama which seems to be already interrupted), पताका (episode), प्रकरी (incident) and कार्य ( denouement ) which are all प्रयोजनसिद्धिहेतवः। बीज is the brief allusion of the circumstance which develops to its ultimate end. ( “अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यद् विसर्पति। फलस्य प्रथमो हेतुर्बीजं तदभिधीयते”—साः दः ६।६५-६६ ) The brief soliloquy of यौगन्धरायण in Act I—“एवमेतत् कः सन्देहः....भीत एवास्मि भर्तुः” (Pp. 18-20) is called the बीज of रत्नावली, because this initial stage develops into the conclusion of the drama [“रत्नावल्यां वत्सराजस्य सागरिकाप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यौगन्धरायणव्यापारो विष्कम्भके न्यस्तं...यौगन्ध......कः सन्देहः इत्यादिना......स्वामिनी इङ्गितज्ञो इत्यन्तेन”—दशरूपके १।१६ ] बिन्दु is what bridges up the break caused by some digression. [ “अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्” —साः दः ६।६६ ] When at the end of Act I, the worship of Cupid was concluded, and Ságariká was going away, she heard the वैतालिक sing “उदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते” (P. 59) and longed for seeing the King whom so long she took for Cupid in flesh and blood. This sets up the connection with what transpires in Act II. [ cf.—“रत्नावल्यामनङ्गपूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सति ‘उदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते’ इति सागरिका श्रुत्वा ( सहर्षम् ) ‘कथं एसो सो उदअणणरिंदो’ इत्यादिरवान्तरार्थहेतुः” —सा. द. ६ ] “There are also five elements of the plot (arthapra- kriti), which the theory not very accurately parallels with the five stages of the action.* The first is the germ (bija) whence *The parallelism is faulty ; neither episode or incident is necessary nor corresponds to práptyáshá, and niyatápti, nor garbha, nor vimarsha. Dhanika admits this in effect ; there is no episode in Ratnávali.

APPENDIX B 439 springs the action, as in the Ratnávali from Yaugandharáyana's scheme to secure the princess for the king. The second, with change of metaphor, is the drop ( bindu ), which spreads out as oil on water ; the course of the drama, which has seemed to be interrupted, is again set in activity ; thus in the Ratnávali, when the festival of the god of love is over, the princess gives a decisive impulse to the motion of the drama by recognising in him, whom she deemed the god himself, the king for whom, she was destined as a bride. The other three elements are the episode, the incident and the denouement ( kárya )."—Keith— Sanskrit Drama, P. 298. [See दशरूपक १।१७] पताका is an episode which contributes greatly to the development of the plot [“व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते”—साः दः ६।६७ ]. In Ratnávali the concoc- tion of the plot made by विदूषक and सुसङ्गता which extends to a great length (i.e., the whole of Act III) may be roughly called a पताका, though Prof. Keith does not admit it. प्रकरी is an incident of small dimension, which can be illustrated by the introduction of the incident of the monkey and the Sáriká (“प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी मता”—साः दः ६।६७) (Act II—Pp. 122-154). कार्य is the final unravelling of the plot (denouement). In रत्नावली, the final union of the hero and the heroine is the example of कार्य । The अवस्थाs or the stages of the development of the plot are five in number ; such as, प्रारम्भ, यत्न, प्राप्त्याशा, नियताप्ति and फलागम । प्रारम्भ (Beginning) is the first stage in which the desire to attain the final end is indicated. ( “भवेदारम्भ औत्सुक्यं यन्मुख्यफलसिद्धये” —साः दः ६।७१ ) । यौगन्धरायण’s anxiety to put Ratnávali in

440 रत्नावली

the harem is the example of this stage—“रत्नावल्यामन्तःपुरनिवेशनार्थं योगन्धरायणस्य औत्सुक्यम्—साः दः ६ and दशरूपक १।२०। This stage is characterized by the बीज mentioned above. (Act I—Pp. 18-20) यत्न ( Determined effort ) is the second stage in which the hero and the heroine exert themselves for the quick achievement of the final result [ “प्रयत्नस्तु फलावाप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः”—सा. दः. ६।७२ and दशरूपक १।२० ] । In the रत्नावली, the heroine Ságariká exerts herself in quickly devising some means for having a sight of the King [ Cf. “यथा रत्नावल्याम्—तइवि णा पत्थि अच्ची दंसणोवाओत्ति जधा तथा आलिहिअ अप्पाणमोहिदं करिस्सं—इत्यादिना प्रतिपादितः रत्नावल्याश्चित्रलेखनादिर्वत्स- राजसङ्गमोपायः”—साः दः ६।७२ and दशरूपक १।२०—Act II. Pp. 112-113.] This stage is characterized by बिन्दु that cements the break, and the प्रयत्न stage is due to that cementing. प्राप्त्याशा ( Hope of union ) is the third stage in which the hope of attaining the final end passes through an uncertain state due to advantages and disadvantages. In Act III of Ratnávali when everything was arranged that Ságariká would meet the King under the disguise of the Queen, the King became hopeful. But Vásavadattá’s detection leaves the King in disappointment. [ “उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसम्भवः”—“रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के वेशपरिवर्त्तनाभि- सरणादेः सङ्गमोपायात् वासवदत्तालक्षणपायशङ्कया च अनिर्द्धारितैकान्तसङ्गमरूप- फलप्राप्तिः प्राप्त्याशा”—साः दः ६।७२, दशरूपक १।२१—Act III. Pp. 233-245.] नियताप्ति ( Sure attainment ) is the fourth stage in which the obstacle in the way of achievement of the final end is removed [ “अपायभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिस्तु निश्चिता”—सा. दः ६।७३ ] In रत्नावली, the King made up his mind to attain the desired object

APPENDIX B 441 by pacifying Vāsavadattá who was the only obstacle. [Cf.— "यथा रत्नावल्यां—राजा—"देवीप्रसादनं त्यक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्यामि इति देवी- लक्षणापायस्य निवारणान्नियतफलप्राप्तिः सूचिता"—सा. दः ६।७३ and विदू—"सागरिका दुक्करं जीविस्सदि......पश्यामि"—दशरूपक १।२१। Act III. Pp. 266-67. ] फलागम ( Attainment of the desired object ) is the fifth stage in which the final end is achieved when all unfavourable circumstances are removed through gradual unravelling of the plot in its different stages. ["सावस्था फलयोगः स्याद् यः समग्रफलोदयः" सा. द. ६।७३ ] In रत्नावली this stage is illustrated when the King finally obtained Ratnávali along with the paramount monarchy over the world ( cf.—'यथा—रत्नावल्यां रत्नावलीलाभश्चक्रवर्तित्वलक्षणफलान्तर- लाभसहितः"—सा. द. ६।७३ and दशरूपक १।२२ ] "As action, when developed in full, as normally it is in the Nátaka, the most perfect of forms of drama, involves of necessity of five stages of development (avasthá); there must be as the beginning (árambha) the desire to attain some end, which leads on to the determined effort (prayatna) to secure the object of desire; this leads to the stage in which success is felt to be possible (práptyáshá—práptisambhava) having regard to the means available and the obstacles in the way of achievement: then arrives the certainty of success (niyatápti), if only some specific difficulty can be surmounted; and finally the object is attained (phalágama)......The Ratnávali, no less perfect an example of the minor type, the Nátiká, reveals to us the aims of the minister to secure the union of the heroine and the king; a definite step to this end is taken

442 रत्नावली

when the heroine decides to depict the face of Vatsa on the canvas ; in Act II the lovers are united for the moment, but subject to the risk of discovery by the queen ; then the king recognizes that his success in love depends on winning the queen's favour, which is successfully accomplished in the last act."—Keith, Sanskrit Drama. Pp. 297-98]. "Corresponding to these five gradual stages of development there are five Sandhis which set up connecting links of different incidents with the main action of the drama" ( "अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति" साः दः ६।७५ ) । They are five in number, such as मुख, प्रतिमुख, गर्भ, विमर्श and उपसंहृतिः । "Based on these parallel sets is a third division of the junctures (sandhi), which carry each of the stages of the action to its normal close. They are the opening (mukha), progression (prati- mukha), development (garbha), pause (vimarsha) and conclu- sion (nirvahana), corresponding clearly and closely with the stages set out above. Abhinavagupta ( Dhvanyālokalochana ) frankly treats the avasthás as sandhis...and distinguishes the arthaprakritis. Dasharupaka is responsible for the doctrine that each sandhi rests on an avasthá and an arthaprakriti, accepted in Pratíparudriya...In the Ratnávali, the opening extends to that point in Act II, where Ratnávali decides to depict the king as the only means of gazing on him whom she loves...the progression extends then to the close of the Act ; the development occupies Act III, while the pause due to the intervention of the queen, is brought to an end by

APPENDIX B 443 the mock fire of the palace in Act IV, and the remaining portion of that Act gives the conclusion......But far more complex is the insistence on the subdivision of the five junctures into 64 members (12, 13, 12, 13 and 14 respectively). The distribution, however, has no real value......when used, they should be essentially subservient to the sentiment which the piece seeks to create ; they should either treat the subject chosen, expand the plot, increase interest, produce surprise, represent the parties in action or conceal what should be concealed......some must be included in any drama, since one without any would be like a man without limbs, and adroitly used, they may give merit to a mediocre subject- matter" (Nātyashāstra, Benares Edition, Chapter XXI, 53-56) —Keith, Sanskrit Drama, Pp. 298-300. As regards the working of मुखसन्धि, see the Critical Remarks of Act I—Pp. 106-107. मुखसन्धि—has twelve aspects ( अङ्गs ) :— (1) उपक्षेपः ( काव्यार्थस्य समुत्पत्तिः, बीजन्यासः, beginning )—e. g., एवमेतत् कः सन्देहः हौपादन्यस्यात् etc. (P. 18). (2) परिकरः ( सस्तुतप्रार्थबाहुल्यं, elaboration of the plan)—e. g., अन्यथा कः......स्पृशन्ति स्वामिनमभ्युदयाः (P. 18). (3) परिन्यासः ( तन्निष्पत्तिः ) e. g., प्रारम्भेऽस्मिन् स्वामिनः वृद्धिहेतौ etc. (P. 20). (4) विलोभनम् ( गुणाख्यानम् )—e. g., विश्रान्तविग्रहकथः etc. (P. 21) ; or कस्सापाम्न etc. (P. 59). (5) युक्तिः ( अर्थानां सम्प्रधारणम् )—e. g., मयापि चेनां देवीहस्ते...मिलितः (P. 18). Cf. दशरूपकः—"इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन

414 रत्नावलो ॰दर्शनादिप्रयोजनावधारणात् वाक्यस्यसिंहलेश्वरामात्ययोः स्वनायकसमागमहेतु प्रयोजनले- नावधारणात् युक्तिः” (I. 27). (6) प्राप्तिः (सुखागमः )—e. g., राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे etc. (P. 24) : or सागरिका—कधं अअं सो राआ......(P. 59). (7) समाधानम् (बीजस्यागमनम् )—e. g., ता पूआणिमित्ताइं उवअरणाईं मे उवणेहि......ता अलक्खिदा पेक्खिस्सं (Pp. 47-44). (8) विधानम् (सुखदुःखकृतः हर्षः)—e. g., the speech of Ságariká at the first sight of the King near the red Ashoka tree (कधं पेक्खिदो व्येव्व अपुव्वो कुसुमउदो......गमिस्सं (P. 56). (9) परिभावना (कुतूहलोत्तरा वाक् अद्भुतावेशः)—e. g., इह पञ्चक्खोकिटी ता अहंपि इमेहिं कुसुमेहिं... पूजइस्सं (P. 56). (10) उद्भेदः (बीजार्थस्य प्ररोहः, गूढभेदनम्)—e. g., अस्मापाम्त इत्यादि उदयनस्येन्दोरिवोद्दीक्षते इत्यन्तम् (P. 59), in the shloka अस्मापाम्समसभासि etc. Here Ságariká knows the King to be उदयन and grows love-sick. (11) करणम् (प्रकृतार्थसमारम्भः)—e. g. कहं अअं सो राजा उदअणो जस्स अहं तादेण दिन्ना etc. (P. 59) ; or Acc. to दशरूपक—शमी दे कुसुमा- उह......गमिस्सं (Pp. 56-57). (12) भेदः (संहतभेदनम्, प्रौत्साहना)—e. g. कधं मंदभाइणीए मए पेक्खिदुं वि चिरं ण पारिदी अअं जणो ! (P. 60). प्रतिमुखसन्धि—It begins in Act II along with its 13 elements (अङ्गs). As regards प्रतिमुखसन्धि and its working, see the Critical Estimate of Act II (Pp. 217-219). The 13 अङ्गs of प्रतिमुख are :— (1) विलासः (रत्यर्थेहा—Desire for enjoyment) e. g. हिअअ पसीद पसीद etc. (Act II—Pp. 112-113). (2) परिसर्पः (दृष्ट[नष्ट]नटानुसरणम्)—e. g. ता जहा तहा आलिहिय णं

APPENDIX B 445

पेक्खिस्स' (P. 113). अथवा दशरूपके—"सारिकावचनचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुराग- बीजस्य दृष्टनष्टस्य क्वाऽसौ क्वाऽसौ इत्यादिना वत्सराजेनानुसरणात्" (P. 168) (3) विधूतम् (Non-acceptance of a courtesy, कृतस्यानुनयस्यापरिग्रहः ) —e. g. सहि णवगेहि इमस्स' णलिणीयत्ताइ' (P. 120) दशरूपके—विधूतम् अरतिः —'दुल्लह......वरमेक्क' (P. 120). (4) तापनम् ( उपायादर्शनम् )—e. g. दुल्लहजणाणुरागो.........वरमेक्कं' । (P. 120). दशरूपके श्रमः ( अरतेरुपशमः )—अनया लिखन्तोऽहमिति...... (P. 158). (5) नर्म ( परिहासवचः )—e. g. सुसङ्गता—सहि ! यस्स किदे तुमं आगदा सो अअं दे पुरदो चिट्ठदि...ण' चित्तफलअस्स (Pp. 159-163). (6) नर्मद्युतिः ( Satisfaction caused by joke.—परिहासजा धृतिः )— e. g. सुसङ्गता—सखि ! पदक्खिणा.........सागरिका—भद्द सुसंगदे ! दाणि' वि (कौलिदुं) ण विरमसि etc. (P. 172). (8) विरोधः ( व्यसनप्राप्तिः )—e. g. भो वयस्स ! पच्छादेहि चित्तफलअ' इमिणा, कदलीवत्तेण । एसा क्खु देवीए...धाअदा (P. 164). दशरूपके—निरोधनम् (हितरोधः)—राजा—धिक् मूर्ख ! ...प्राप्ता कथमपि...भवता (P. 177). (9) पर्युपासनम् ( कृतस्यानुनयः )—e. g. विदूषकः—एसा कदलीघरं...गदा etc. (P. 144). अथवा दशरूपके—प्रसीदंति ब्रूयाम्...(Pp. 183-184). (10) पुष्पम् ( विशेषवचनम् )—e. g. राजा—(हस्ते गृहीत्वा स्पर्शं नाटयति ) विदू—भो वयस्स ! एसा अपुव्वा सिरी...समासादिदा...सुधामृतद्रवः (P. 172) (11) वज्रम् ( प्रत्यक्षनिष्ठुरं वचः )—e. g. सुसङ्गता—ण केवलं देवी चित्तफलएस. ...ता जाव गदूण देवीए णिवेदइस्सं' (Pp. 165-166). (12) उपन्यासः ( प्रसादनम्—pacification )—e.g. सुसङ्गता—भद्द ! अलं. संकाए...भङ्गिओए पसादिअ कौलिदं जेव्व etc. (P. 167). (13) वर्ण संहारः ( चातुर्वर्ण्योपगमनं—पात्राणां सम्मेलनम् )—e. g. एसी उण, मे गब्बी पसादो...अणहत्थे गेण्हिअ पसादेहि णं' (Pp. 167-172).

446 रत्नावली (14) प्रगमनम्—( उत्तरोत्तरवाक्यम् )—e. g. Conversation of the King, Jester, Susangatá and Ságariká in the plantain-bower. विदू—भो वअस्स ! दिट्ठिआ बड्ढसि...किमु स्यात् (Pp. 149-159). गर्भसन्धि—Its working begins in Act III. (Vide, Critical Estimate, Act III—Pp. 315-316 ). It has 13 elements ( अङ्गs ) [12 Acc. to दशरूपक ] which minutely work within this Act. They are :— (1) अभूताहरणम् (Suggestion by the use of clever words— व्याजाश्रयं वाक्यम् )—e. g. काञ्चनमाला—साधु रे—वसंतअ साहु...संधिविग्गहचिंताए । (P. 220). (2) मार्ग ( तत्त्वार्थकथनम् )—e. g. विदूषकः—जअदु जअदु पिअवअस्सो ! भो वअस्स ! दिट्ठिआ बड्ढसि तुमं समीहिदकज्जसिद्धीए (P. 232). (3) रूपम् (Remark with logical argument—वितर्कवत् वाक्यम् )— e. g. मनसिजं प्रकृत्यैव दुर्लक्ष्यं च etc. (P. 227). दशरूपके—दृष्टो कोऽपि...देव्या वासवदत्तया (Pp. 241-245). (4) उदाहरणम् ( उत्कर्षयुक्तं वचनम्—A thoughtful speech) e. g. बाणाः पञ्च मनोभवस्य etc. (P. 227) and दशरूपके—विदूषकः ( सहर्षं ) ही ही भो ! कोसम्बीराअलाहेणवि...तक्केमि (P. 232). (5) क्रमः ( भावतत्त्वोपलब्धिः—Knowledge of the feelings of another )—e. g. शीतांशुर्मुखमुत्पले...बिम्बाधरे (P. 251). Here वासवदत्ता knows the feelings of the King towards Ságariká. दशरूपके— सञ्चिन्त्यमानाभिः, राजा—उपस्थितप्रियसमागमस्यापि...तुङ्गागमणं (P. 250)—इति वत्सराजस्य सागरिकामभिलषत एव आन्तसागरिकाप्राप्तिः । (6) संग्रहः ( Gift and satisfying words—सामदानार्थः )—e. g. राजा—साधु वयस्य ! इदं ते पारितोषिकम् ( इति हस्तादवतार्य कटकं ददाति (P. 233).