ऋभु गीता (शिव रहस्य - निदिध्यासन व अद्वैत बोध)

सर्वत्र प्रसृतैः करैर्जगदिदं पुष्णाति मुष्णन् धनैः
क्षुब्धं चौषधिजालमम्बुनिकरैर्विश्वोत्थधूतं हरः ॥ ३७.५७॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शंकराख्ये षष्ठांशे ऋभुनिदाघसंवादे सर्वसिद्धान्तप्रकरणं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥

॥ अष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥

ऋभुः –

वक्ष्ये अत्यद्भुतं व्यक्तं सच्चिदानन्दमात्रकम् । सर्वप्रपञ्चशून्यत्वं सर्वमात्मेति निश्चितम् ॥ ३८.१॥

आत्मरूपप्रपञ्चं वा आत्मरूपप्रपञ्चकम् । सर्वप्रपञ्चं नास्त्येव सर्वं ब्रह्मेति निश्चितम् ॥ ३८.२॥

नित्यानुभवमानन्दं नित्यं ब्रह्मेति भावनम् । चित्तरूपप्रपञ्चं वा चित्तसंसारमेव वा ॥ ३८.३॥

इदमस्तीति सत्तात्मवाहमस्तीति वा जगत् । स्वान्तःकरणदोषं वा स्वान्तःकरणकार्यकम् ॥ ३८.४॥

स्वस्य जीवभ्रमः कश्चित् स्वस्य नाशं स्वजन्मना । ईश्वरः कश्चिदस्तीति जीवोऽहमिति वै जगत् ॥ ३८.५॥

माया सत्ता महो सत्ता चित्तसत्ता जगन्मयम् । यद्यच्छ दृश्यते शास्त्रैर्यद्यद्वेदे च भाषणम् ॥ ३८.६॥

एकमित्येव निर्देशं द्वैतमित्येव भाषणम् । शिवोऽस्मीति भ्रमः कश्चित् ब्रह्मास्मीति विभ्रमः ॥ ३८.७॥

विष्णुरस्मीति विभ्रान्तिर्जगदस्तीति विभ्रमः । ईषदस्तीति वा भेदं ईषदस्तीति वा द्वयम् ॥ ३८.८॥

सर्वमस्तीति नास्तीति सर्वं ब्रह्मेति निश्चयम् । आत्मध्यानप्रपञ्चं वा स्मरणादिप्रपञ्चकम् ॥ ३८.९॥

दुःखरूपप्रपञ्चं वा सुखरूपप्रपञ्चकम् । द्वैताद्वैतप्रपञ्चं वा सत्यासत्यप्रपञ्चकम् ॥ ३८.१०॥

जाग्रत्प्रपञ्चमेवापि तथा स्वप्नप्रपञ्चकम् । सुप्तिज्ञानप्रपञ्चं वा तुर्यज्ञानप्रपञ्चकम् ॥ ३८.११॥

वेदज्ञानप्रपञ्चं वा शास्त्रज्ञानप्रपञ्चकम् । पापबुद्धिप्रपञ्चं वा पुण्यभेदप्रपञ्चकम् ॥ ३८.१२॥

ज्ञानरूपप्रपञ्चं वा निर्गुणज्ञानप्रपञ्चकम् । गुणागूणप्रपञ्चं वा दोषादोषविनिर्णयम् ॥ ३८.१३॥

सत्यासत्यविचारं वा चराचरविचारणम् । एक आत्मेति सद्भावं मुख्य आत्मेति भावनम् ॥ ३८.१४ ॥

सर्वप्रपञ्चं नास्त्येव सर्वं ब्रह्मेति निश्चयम् । द्वैताद्वैतसमुद्भेदं नास्ति नास्तीति भाषणम् ॥ ३८.१५ ॥

असत्यं जगदेवेति सत्यं ब्रह्मेति निश्चयम् । कार्यरूपं कारणं च नानाभेदविजृम्भणम् ॥ ३८.१६ ॥

सर्वमन्त्रप्रदातारं दूरे दूरं तथा तथा । सर्वं संत्यज्य सततं स्वात्मन्येव स्थिरो भव ॥ ३८.१७ ॥

मौनभावं मौनकार्यं मौनयोगं मनःप्रियम् । पञ्चाक्षरोपदेष्टारं तथा चाष्टाक्षरप्रदम् ॥ ३८.१८ ॥

यद्यद्वैतशास्त्रं यद्यद्वैदो गुरोऽपि वा । सर्वदा सर्वलोकेषु सर्वसङ्कल्पकल्पनम् ॥ ३८.१९ ॥

सर्ववाक्यप्रपञ्चं हि सर्वचित्तप्रपञ्चकम् । सर्वाकारविकल्पं च सर्वकारणकल्पनम् ॥ ३८.२० ॥

सर्वदोषप्रपञ्चं च सुखदुःखप्रपञ्चकम् । सहोदेयमुपादेयं ग्राह्यं त्याज्यं च भाषणम् ॥ ३८.२१ ॥

विचार्य जन्ममरणं वासनाचित्तरूपकम् । कामक्रोधं लोभमोहं सर्वडम्भं च हुंकृतिम् ॥ ३८.२२ ॥

त्रैलोक्यसम्भवं द्वैतं ब्रह्मेन्द्रवरुणादिकम् । ज्ञानेन्द्रियं च शब्दादि दिग्वाय्वर्कादिदैवतम् ॥ ३८.२३ ॥

कर्मेन्द्रियादिसद्भावं विषयं देवतागणम् । अन्तःकरणवृत्तिं च विषयं चाधिदैवतम् ॥ ३८.२४ ॥

चित्तवृत्तिं विभेदं च बुद्धिवृत्तिनिरूपणम् । मायामात्रमिदं द्वैतं सदसत्त्वादिनिर्णयम् ॥ ३८.२५ ॥

किञ्चिद् द्वैतं बहुद्वैतं जीवद्वैतं सदा ह्यसत् । जगदुत्पत्तिमोहं च गुरुशिष्यत्वनिर्णयम् ॥ ३८.२६ ॥

गोपनं तत्पदार्थस्य त्वम्पदार्थस्य मेलनम् । तथा चासिपदार्थस्य ऐक्यबुद्ध्यानुभावनम् ॥ ३८.२७ ॥

भेदेषु भेदाभेदं च नान्यत् किञ्चिच्च विद्यते । एतत् प्रपञ्चं नास्त्येव सर्वं ब्रह्मेति निश्चयः ॥ ३८.२८ ॥

सर्वं चैतन्यमात्रत्वात् केवलं ब्रह्म एव सः ।
आत्माकारमिदं सर्वमात्मनोऽन्यन्न किंचन ॥ ३८.२९॥

तुर्यातीतं ब्रह्मणोऽन्यत् सत्यासत्यं न विद्यते ।
सर्वं त्यक्त्वा तु सततं स्वात्मन्येव स्थिरो भव ॥ ३८.३०॥

चित्तं कालं वस्तुभेदं संकल्पं भावनं स्वयं ।
सर्वं संत्यज्य सततं सर्वं ब्रह्मैव भावय ॥ ३८.३१॥

यद्यद्भेदपरं शास्त्रं यद्यद् भेदपरं मनः ।
सर्वं संत्यज्य सततं स्वात्मन्येव स्थिरो भव ॥ ३८.३२॥

मनः कल्पितकल्पं वा आत्मकल्पनविभ्रमं ।
अहंकारपरिच्छेदं देहोऽहं देहभावना ॥ ३८.३३॥

सर्वं संत्यज्य सततमात्मन्येव स्थिरो भव ।
प्रपंचस्य च सद्भावं प्रपंचोद्भवमन्यकं ॥ ३८.३४॥

बंधसद्भावकलनं मोक्षसद्भावभाषणं ।
देवताभावसद्भावं देवपूजाविनिर्णयं ॥ ३८.३५॥

पंचाक्षरेति यद्द्वैतमष्टाक्षरस्य दैवतं ।
प्राणादिपंचकास्तित्वमुपप्राणादिपंचकं ॥ ३८.३६॥

पृथिवीभूतभेदं च गुणा यत् कुंठनादिकं ।
वेदांतशास्त्रसिद्धातं शैवागमनमेव च ॥ ३८.३७॥

लौकिकं वास्तवं दोषं प्रवृत्तिं च निवृत्तिकं ।
सर्वं संत्यज्य सततमात्मन्येव स्थिरो भव ॥ ३८.३८॥

आत्मज्ञानसुखं ब्रह्म अनात्मज्ञानदूषणं ।
रेचकं पूरकं कुंभं षडाधारविशोधनं ॥ ३८.३९॥

द्वैतवृत्तिश्च देहोऽहं साक्षिवृत्तिश्चिदंशकं ।
अखंडाकारवृत्तिश्च अखंडाकारसंमतं ॥ ३८.४०॥

अनंतानुभवं चापि अहं ब्रह्मेति निश्चयं ।
उत्तमं मध्यमं चापि तथा चैवाधमाधमं ॥ ३८.४१॥

दूषणं भूषणं चैव सर्ववस्तुविनिंदनं ।
अहं ब्रह्म इदं ब्रह्म सर्वं ब्रह्मैव तत्त्वतः ॥ ३८.४२॥

अहं ब्रह्मास्मि मुग्धोऽस्मि वृद्धोऽस्मि सदसत्परः ।
वैश्वानरो विराट् स्थूलप्रपंचमिति भावनं ॥ ३८.४३॥

आनन्दस्फूरणेनाहं परापरविवर्जितः ।
नित्यानन्दमयं ब्रह्म सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ३८.४४॥

दृग्रूपं दृश्यरूपं च महासत्तास्वरूपकं ।
कैवल्यं सर्वनिधनं सर्वभूतान्तरं गतम् ॥ ३८.४५॥

भूतभव्यं भविष्यच्च वर्तमानमसत् सदा ।
कालभावं देहभावं सत्यासत्यविनिर्णयम् ॥ ३८.४६॥

प्रज्ञानघन एवाहं शान्ताशान्तं निरञ्जनम् ।
प्रपञ्चवार्तास्मरणं द्वैताद्वैतविभावनम् ॥ ३८.४७॥

शिवागमसमाचारं वेदान्तश्रवणं पदम् ।
अहं ब्रह्मास्मि शुद्धोऽस्मि चिन्मात्रोऽस्मि सदाशिवः ॥ ३८.४८॥

सर्वं ब्रह्मेति सन्त्यज्य स्वात्मन्येव स्थिरो भव ।
अहं ब्रह्म न सन्देह इदं ब्रह्म न संशयः ॥ ३८.४९॥

स्थूलदेहं सूक्ष्मदेहं कारणं देहमेव च ।
एवं ज्ञातुं च सततं ब्रह्मैवेदं क्षणे क्षणे ॥ ३८.५०॥

शिवो ह्यात्मा शिवो जीवः शिवो ब्रह्म न संशयः ।
एतत् प्रकरणं यस्तु सकृद्वा सर्वदापि वा ॥ ३८.५१॥

पठेद्वा शृणुयाद्वापि स च मुक्तो न संशयः ।
निमिषं निमिषार्धं वा श्रुत्यैतद्ब्रह्मभार्भवेत् ॥ ३८.५२॥

लोकालोकजगत्स्थितिप्रविलयप्रोद्भावसत्तात्मिका
भीतिः शंकरनामरूपमसृदप्याकुर्वते केवलम् ।
सत्यासत्यनिरंकुशश्रुतिवचोवीचीभिराभृश्यते
यस्यैतत् सदितीव तत्त्ववचनैर्मीमांस्यतेऽयं शिवः ॥ ३८.५३॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शंकराख्ये षष्ठांशे ऋभुनिदाघसंवादे प्रपंचशून्यत्वप्रकरणं नाम अष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥

॥ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

ऋभुः –

परं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि निर्विकल्पं निरामयम् ।
तदेवाहं न सन्देहः सर्वं ब्रह्मैव केवलम् ॥ ३९.१॥

चिन्मात्रममलं शान्तं सच्चिदानन्दविग्रहम् ।
आनन्दं परमानन्दं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ॥ ३९.२॥

गुणातीतं जनातीतमवस्थातीतमव्ययम् ।
एवं भावय चैतन्यमहं ब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ३९.३॥

सर्वातीतःस्वरूपोऽस्मि सर्वशब्दार्थवर्जितः ।
सत्योऽहं सर्वहन्ताऽहं शुद्धोऽहं परमोऽस्म्यहम् ॥ ३९.४॥

अजोऽहं शान्तरूपोऽहं अशरीरोऽहमन्तरः ।
सर्वहीनोऽहमेवाहं स्वयमेव स्वयं महः ॥ ३९.५॥

आत्मैवाहं परात्माऽहं ब्रह्मैवाहं शिवोऽस्म्यहम् ।
चित्तहीनस्वरूपोऽहं बुद्धिहीनोऽहमस्म्यहम् ॥ ३९.६॥

व्यापकोऽहमहं साक्षी ब्रह्माहमिति निश्चयः ।
निष्प्रपञ्चगजारूढो निष्प्रपञ्चाश्ववाहनः ॥ ३९.७॥

निष्प्रपञ्चमहाराज्यो निष्प्रपञ्चायुधादिमान् ।
निष्प्रपञ्चमहावेदो निष्प्रपञ्चात्मभावनः ॥ ३९.८॥

निष्प्रपञ्चमहानिद्रो निष्प्रपञ्चस्वभावकः ।
निष्प्रपञ्चस्तु जीवात्मा निष्प्रपञ्चकलेवरः ॥ ३९.९॥

निष्प्रपञ्चपरिवारो निष्प्रपञ्चोत्सवो भवः ।
निष्प्रपञ्चस्तु कल्याणो निष्प्रपञ्चस्तु दर्पणः ॥ ३९.१०॥

निष्प्रपञ्चरथारूढो निष्प्रपञ्चविचारणम् ।
निष्प्रपञ्चगुहान्तःस्थो निष्प्रपञ्चप्रदीपकम् ॥ ३९.११॥

निष्प्रपञ्चप्रपूर्णात्मा निष्प्रपञ्चोऽरिमर्दनः ।
चित्तमेव प्रपञ्चो हि चित्तमेव जगत्त्रयम् ॥ ३९.१२॥

चित्तमेव महामोहश्चित्तमेव हि संसृतिः ।
चित्तमेव महापापं चित्तमेव हि पुण्यकम् ॥ ३९.१३॥

चित्तमेव महाबन्धश्चित्तमेव विमोक्षदम् ।
ब्रह्मभावनया चित्तं नाशमेति न संशयः ॥ ३९.१४॥

ब्रह्मभावनया दुःखं नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया द्वैतं नाशमेति न संशयः ॥ ३९.१५॥

ब्रह्मभावनया कामः नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया क्रोधः नाशमेति न संशयः ॥ ३९.१६॥

ब्रह्मभावनया लोभः नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया ग्रन्थिः नाशमेति न संशयः ॥ ३९.१७॥

ब्रह्मभावनया सर्वं ब्रह्मभावनया मदः ।
ब्रह्मभावनया पूजा नाशमेति न संशयः ॥ ३९.१८॥

ब्रह्मभावनया ध्यानं नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया स्नानं नाशमेति न संशयः ॥ ३९.१९॥

ब्रह्मभावनया मन्त्रो नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया पापं नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२०॥

ब्रह्मभावनया पुण्यं नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया दोषो नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२१॥

ब्रह्मभावनया भ्रान्तिः नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया दृश्यं नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२२॥

ब्रह्मभावनया सङ्गो नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया तेजो नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२३॥

ब्रह्मभावनया प्रज्ञा नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया सत्ता नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२४॥

ब्रह्मभावनया भीतिः नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया वेदः नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२५॥

ब्रह्मभावनया शास्त्रं नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया निद्रा नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२६॥

ब्रह्मभावनया कर्म नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया तुर्यं नाशमेति न संशयः ॥ ३९.२७॥

ब्रह्मभावनया द्वन्द्वं नाशमेति न संशयः ।
ब्रह्मभावनया पृच्छेदहं ब्रह्मेति निश्चयम् ॥ ३९.२८॥

निश्चयं चापि संत्यज्य स्वरूपांतरासनम् । अहं ब्रह्म परं ब्रह्म चिद्ब्रह्म ब्रह्ममात्रकम् ॥ ३९.२९॥

ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानमेव परं पदम् । दिवि ब्रह्म दिशो ब्रह्म मनो ब्रह्म अहं स्वयं ॥ ३९.३०॥

किंचिद्ब्रह्म ब्रह्म तत्त्वं तत्त्वं ब्रह्म तदेव हि । अजो ब्रह्म शुभं ब्रह्म आदिब्रह्म ब्रवीमि तम् ॥ ३९.३१॥

अहं ब्रह्म हविर्ब्रह्म कार्यब्रह्मा त्यहं सदा । नादो ब्रह्म नदं ब्रह्म तत्त्वं ब्रह्म च नित्यशः ॥ ३९.३२॥

एतद्ब्रह्म शिखा ब्रह्म तद्ब्रह्म ब्रह्म शाश्वतम् । निजं ब्रह्म स्वतो ब्रह्म नित्यं ब्रह्मा त्त्वमेव हि ॥ ३९.३३॥

सुखं ब्रह्म प्रियं ब्रह्म मित्रं ब्रह्म सदामृतम् । गुह्यं ब्रह्म गुरुर्ब्रह्म ऋतं ब्रह्म प्रकाशकम् ॥ ३९.३४॥

सत्यं ब्रह्म समं ब्रह्म सारं ब्रह्म निरंजनम् । एकं ब्रह्म हरिर्ब्रह्म शिवो ब्रह्म न संशयः ॥ ३९.३५॥

इदं ब्रह्म स्वयं ब्रह्म लोकं ब्रह्म सदा परः । आत्मब्रह्म परं ब्रह्म आत्मब्रह्म निरंतरः ॥ ३९.३६॥

एकं ब्रह्म चिरं ब्रह्म सर्वं ब्रह्मात्मकं जगत् । ब्रह्मैव ब्रह्म सद्ब्रह्म तत्परं ब्रह्म एव हि ॥ ३९.३७॥

चिद्ब्रह्म शाश्वतं ब्रह्म ज्ञेयं ब्रह्म न चापरः । अहमेव हि सद्ब्रह्म अहमेव हि निर्गुणं ॥ ३९.३८॥

अहमेव हि नित्यात्मा एवं भावय सुव्रत । अहमेव हि शास्त्रार्थ इति निश्चित्य सर्वदा ॥ ३९.३९॥

आत्मैव नान्यद्भेदोऽस्ति सर्वं मिथ्येति निश्चिनु । आत्मैवाहमहं चात्मा अनात्मा नास्ति नास्ति हि ॥ ३९.४०॥

विश्वं वस्तुतया विभाति हृदये मूढात्मनां बोधतो- ऽप्यज्ञानं न निवर्तते श्रुतिशिरोवार्तानुवृत्त्याऽपि च । विश्वेशस्य समर्चनेन सुमहाल्लिंगार्चनाद्यस्यदृक् रुद्राक्षामलधारणेन भगवद्ध्यानेन भात्यात्मवत् ॥ ३९.४१॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शंकाराख्ये षष्ठांशे ऋभुनिदाघसंवादे सर्वलयप्रकरणं नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

॥ चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

ऋभुः –

सर्वसारात् सारतरं ततः सारतरांतरं ।
इदमन्तिमत्यन्तं शृणु प्रकरणं मुदा ॥ ४०.१॥

ब्रह्मैव सर्वमेवेदं ब्रह्मैवान्यन्न किंचन ।
निश्चयं दृढमाश्रित्य सर्वत्र सुखमास्व ह ॥ ४०.२॥

ब्रह्मैव सर्वभुवनं भुवनं नाम संत्यज ।
अहं ब्रह्मेति निश्चित्य अहं भावं परित्यज ॥ ४०.३॥

सर्वमेवं लयं याति स्वयमेव पतत्रिवत् ।
स्वयमेव लयं याति सुप्तहस्तस्थपद्मवत् ॥ ४०.४॥

न त्वं नाहं न प्रपञ्चः सर्वं ब्रह्मैव केवलं ।
न भूतं न च कार्यं च सर्वं ब्रह्मैव केवलं ॥ ४०.५॥

न दैवं न च कार्याणि न देहं नेन्द्रियाणि च ।
न जाग्रन्न च वा स्वप्नो न सुषुप्तिर्न तुर्यकं ॥ ४०.६॥

इदं प्रपञ्चं नास्त्येव सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
सर्वं मिथ्या सदा मिथ्या सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.७॥

सदा ब्रह्म विचारं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
तथा द्वैतप्रतीतिश्च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.८॥

सदाहं भावरूपं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
नित्यानित्यविवेकं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.९॥

भावाभावप्रतीतिं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
गुणदोषविभागं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१०॥

कालाकालविभागं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
अहं जीवेत्यनुभवं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.११॥

अहं मुक्तोऽस्म्यनुभवं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
सर्वं ब्रह्मेति कलनं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१२॥

सर्वं नास्तीति वार्ता च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
देवतान्तरसत्ताकं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१३॥

देवतान्तरपूजा च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
देहोऽहमिति सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१४ ॥

ब्रह्माहमिति सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
गुरुशिष्यादि सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१५ ॥

तुल्यातुल्यादि सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
वेदशास्त्रादि सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१६ ॥

चित्तसत्त्वादि सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
बुद्धिनिश्चयसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१७ ॥

मनोविकल्पसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
अहङ्कारादि सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१८ ॥

पञ्चभूतादिसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
शब्दादिसत्त्वासङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.१९ ॥

दृग्वार्तादिकसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
कर्मेन्द्रियादिसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२० ॥

वचनादानसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
मुनीन्द्रोपेन्द्रसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२१ ॥

मनोबुद्ध्यादिसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
सङ्कल्पाध्यास इत्यादि सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२२ ॥

रुद्रक्षेत्रादि सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
प्राणादिदशसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२३ ॥

माया विद्या देहजीवाः सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
स्थूलव्यष्ट्यादिसङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२४ ॥

सूक्ष्मव्यष्टिसमष्ट्यादि सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
व्यष्ट्यज्ञानादि सङ्कल्पं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२५ ॥

विश्ववैश्वानरत्वं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
तैजसप्राज्ञभेदं च सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२६ ॥

वाच्यार्थं चापि लक्ष्यार्थं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ।
जहल्लक्षणयानैक्यं अजहल्लक्षणा ध्रुवं ॥ ४०.२७ ॥

भागत्यागेन नित्यैक्यं सर्वं ब्रह्म उपाधिकं ।
लक्ष्यं च निरुपाध्यैक्यं सर्वं ब्रह्मेति निश्चिनु ॥ ४०.२८ ॥

एवमाहुर्महात्मानः सर्वं ब्रह्मेति केवलम् ।
सर्वमन्तः परित्यज्य अहं ब्रह्मेति भावय ॥ ४०.२९॥

असंकलितकापिलैर्मधुहराक्षिपूज्याम्बुज-
प्रभाङ्घ्रिजनिमोत्तमो परिषिचेद्यदिन्दुप्रभम् ।
तं डिण्डीरनिभोत्तमोत्तम महाखण्डाज्यदध्ना परं
क्षीराद्यैरभिषिच्य मुक्तिपरमानन्दं लभे शाम्भवम् ॥ ४०.३०॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे ऋभुनिदाघसंवादे चित्तवृत्तिनिरोधप्रकरणं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

॥ ఏకచత్వారింశోఽధ్యాయః ॥

ఋభుః –

అహం బ్రహ్మ న సందేహః అహం బ్రహ్మ న సంశయః ।
అహం బ్రహ్మైవ నిత్యాత్మా అహమేవ పరాత్పరః ॥ 41.1॥

చిన్మాత్రోఽహం న సందేహ ఇతి నిశ్చిత్య తం త్యజ ।
సత్యం సత్యం పునః సత్యమాత్మనోఽన్యన్న కించన ॥ 41.2॥

శివపాదద్వయం స్పృష్ట్వా వదామీదం న కించన ।
గురుపాదద్వయం స్పృష్ట్వా వదామీదం న కించన ॥ 41.3॥

జిహ్వయా పరశుం తప్తం ధారయామి న సంశయః ।
వేదశాస్త్రాదికం స్పృష్ట్వా వదామీదం వినిశ్చితం ॥ 41.4॥

నిశ్చయాత్మన్ నిశ్చయస్థం నిశ్చయేన సుఖీ భవ ।
చిన్మయస్థం చిన్మయత్వం చిన్మయానంద ఏవ హి ॥ 41.5॥

బ్రహ్మైవ బ్రహ్మభూతాత్మా బ్రహ్మైవ త్వం న సంశయః ।
సర్వముక్తం భగవతా యోగినాంమపి దుర్లభం ॥ 41.6॥

దేవానాం చ ఋషీణాం చ అత్యంతం దుర్లభం సదా ।
ఐశ్వరం పరమం జ్ఞానముపదిష్టం శివేన హి ॥ 41.7॥

ఏతత్ జ్ఞానం సమానీతం కైలాసాచ్ఛంకరాంతికాత్ ।
దేవానాం దక్షిణామూర్తిర్దశసాహస్రవత్సరాన్ ॥ 41.8॥

విఘ్నేశో బహుసాహస్రం వత్సరం చోపదిష్టవాన్ ।
సాక్షాచ్ఛివోఽపి పార్వత్యై వత్సరం చోపదిష్టవాన్ ॥ 41.9॥

క్షీరాబ్ధౌ చ మహావిష్ణుర్బ్రహ్మణే చోపదిష్టవాన్ ।
కదాచిత్బ్రహ్మలోకే తు మత్పిత్రుశ్చోక్తవానహం ॥ 41.10॥

నారదాది ఋషీణాం చ ఉపదిష్టం మహాద్భుతం ।
ఆయాతయామం విస్తారం గృహీత్వాఽహమిహాగతః ॥ 41.11॥

న సమం పాదమేకం చ తీర్థకోటిఫలం లభేత్ ।
న సమం గ్రంథమేతస్య భూమిదానఫలం లభేత్ ॥ 41.12॥

ఏకానుభవమాత్రస్య న సర్వం సర్వదానకం ।
శ్లోకార్ధశ్రవణాత్స్యాపి న సమం కించిదేవ హి ॥ 41.13॥

---

देवनागरी-रूपान्तरणम्

॥ एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

ऋभुः –

अहं ब्रह्म न सन्देहः अहं ब्रह्म न संशयः ।
अहं ब्रह्मैव नित्यात्मा अहमेव परात्परः ॥ ४१.१ ॥

चिन्मात्रोऽहं न सन्देह इति निश्चित्य तं त्यज ।
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमात्मनोऽन्यन्न किञ्चन ॥ ४१.२ ॥

शिवपादद्वयं स्पृष्ट्वा वदामीदं न किञ्चन ।
गुरुपादद्वयं स्पृष्ट्वा वदामीदं न किञ्चन ॥ ४१.३ ॥

जिह्वया परशुं तप्तं धारयामि न संशयः ।
वेदशास्त्रादिकं स्पृष्ट्वा वदामीदं विनिश्चितम् ॥ ४१.४ ॥

निश्चयात्मन् निश्चयस्थं निश्चयेन सुखी भव ।
चिन्मयस्थं चिन्मयत्वं चिन्मयानन्द एव हि ॥ ४१.५ ॥

ब्रह्मैव ब्रह्मभूतात्मा ब्रह्मैव त्वं न संशयः ।
सर्वमुक्तं भगवता योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४१.६ ॥

देवानां च ऋषीणां च अत्यन्तं दुर्लभं सदा ।
ऐश्वरं परमं ज्ञानमुपदिष्टं शिवेन हि ॥ ४१.७ ॥

एतत् ज्ञानं समानीतं कैलासाच्छङ्करान्तिकात् ।
देवानां दक्षिणामूर्तिर्दशसाहस्रवत्सरान् ॥ ४१.८ ॥

विघ्नेशो बहुसाहस्रं वत्सरं चोपदिष्टवान् ।
साक्षाच्छिवोऽपि पार्वत्यै वत्सरं चोपदिष्टवान् ॥ ४१.९ ॥

क्षीराब्धौ च महाविष्णुर्ब्रह्मणे चोपदिष्टवान् ।
कदाचित्ब्रह्मलोके तु मत्पितुश्चोक्तवानहम् ॥ ४१.१० ॥

नारदादि ऋषीणां च उपदिष्टं महाद्भुतम् ।
आयातयामं विस्तारं गृहीत्वाऽहमिहागतः ॥ ४१.११ ॥

न समं पादमेकं च तीर्थकोटिफलं लभेत् ।
न समं ग्रन्थमेतस्य भूमिदानफलं लभेत् ॥ ४१.१२ ॥

एकानुभवमात्रस्य न सर्वं सर्वदानकम् ।
श्लोकार्धश्रवणात्स्यापि न समं किञ्चिदेव हि ॥ ४१.१३ ॥

తాత్పర్యశ్రవణాభావే పరంస్తూష్టీం స ముచ్యతే ।
సర్వం సంత్యజ్య సతతమేతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.14॥

సర్వమంత్రం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వదేవాంశ్చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.15॥

సర్వస్నానం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వభావం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.16॥

సర్వహోమం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వదానం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.17॥

సర్వపూజాం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వగుహ్యం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.18॥

సర్వసేవాం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వాస్తిత్వం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.19॥

సర్వపాఠం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వాభ్యాసం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.20॥

దేశికం చ పరిత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
గురుం వాపి పరిత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.21॥

సర్వలోకం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వైశ్వర్యం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.22॥

సర్వసంకల్పకం త్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
సర్వపుణ్యం చ సంత్యజ్య ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ॥ 41.23॥

ఏతద్గ్రంథం పరం బ్రహ్మ ఏతద్గ్రంథం సమభ్యసేత్ ।
అత్రైవ సర్వవిజ్ఞానం అత్రైవ పరమం పదం ॥ 41.24॥

అత్రైవ పరమో మోక్ష అత్రైవ పరమం సుఖం ।
అత్రైవ చిత్తవిశ్రాంతిరత్రైవ గ్రంథిభేదనం ॥ 41.25॥

అత్రైవ జీవన్ముక్తిశ్చ అత్రైవ సకలో జపః ।
ఏతద్గ్రంథం పరంస్తూష్టీం సద్యో ముక్తిమవాప్నుయాత్ ॥ 41.26॥

సర్వశాస్త్రం చ సంత్యజ్య ఏతన్మాత్రం సదాభ్యసేత్ ।
దినే దినే చైకవారం పఠేచ్చేన్ముక్త ఏవ సః ॥ 41.27॥

జన్మమధ్యే సకృద్యాపి శ్రుతం చేత్ సోఽపి ముచ్యతే ।
సర్వశాస్త్రస్య సిద్ధాంతం సర్వవేదస్య సంగ్రహం ॥ 41.28॥

---

देवनागरी लिप्यन्तरणम् (Devanagari Transcription)

तात्पर्यश्रवणाभावे परंस्तूष्णीं स मुच्यते ।
सर्वं संत्यज्य सततमेतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.१४॥

सर्वमन्त्रं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वदेवांश्च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.१५॥

सर्वस्नानं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वभावं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.१६॥

सर्वहोमं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वदानं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.१७॥

सर्वपूजां च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वगुह्यं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.१८॥

सर्वसेवां च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वास्तित्वं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.१९॥

सर्वपाठं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वाभ्यासं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.२०॥

देशिकं च परित्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
गुरुं वापि परित्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.२१॥

सर्वलोकं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वैश्वर्यं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.२२॥

सर्वसंकल्पकं त्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
सर्वपुण्यं च संत्यज्य एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ॥ ४१.२३॥

एतद्ग्रन्थं परं ब्रह्म एतद्ग्रन्थं समभ्यसेत् ।
अत्रैव सर्वविज्ञानं अत्रैव परमं पदम् ॥ ४१.२४॥

अत्रैव परमो मोक्ष अत्रैव परमं सुखम् ।
अत्रैव चित्तविश्रान्तिरत्रैव ग्रन्थिभेदनम् ॥ ४१.२५॥

अत्रैव जीवन्मुक्तिश्च अत्रैव सकलो जपः ।
एतद्ग्रन्थं परंस्तूष्णीं सद्यो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ४१.२६॥

सर्वशास्त्रं च संत्यज्य एतन्मात्रं सदाभ्यसेत् ।
दिने दिने चैकवारं पठेच्चेन्मुक्त एव सः ॥ ४१.२७॥

जन्ममध्ये सकृद्यापि श्रुतं चेत् सोऽपि मुच्यते ।
सर्वशास्त्रस्य सिद्धान्तं सर्ववेदस्य संग्रहम् ॥ ४१.२८॥

सारात् सारतरं सारं सारात् सारतरं महत् ।
एतद्ग्रन्थस्य न समं त्रैलोक्येऽपि भविष्यति ॥ 41.29 ॥

न प्रसिद्धं गते लोके न स्वर्गेऽपि च दुर्लभं ।
ब्रह्मलोकेषु सर्वेषु शास्त्रेष्वपि च दुर्लभं ॥ 41.30॥

एतद्ग्रन्थं कदाचित्तु चौर्यं कृत्वा पितामहः ।
क्षीराब्धौ च परित्यज्य सर्वे मुञ्चन्तु नो इति ॥ 41.31॥

ज्ञात्वा क्षीरसमुद्रस्य तीरे प्राप्तं गृहीतवान् ।
गृहीतं चाप्यसौ दृष्ट्वा शपथं च प्रदत्तवान् ॥ 41.32॥

तत् आरभ्य तल्लोकं त्यक्त्वाहमिमुमागतः ।
अत्यद्भुतमिदं ज्ञानं ग्रन्थं चैव महोद्भुतं ॥ 41.33॥

तद् ज्ञो वक्ता च नास्त्येव ग्रन्थश्रोता च दुर्लभः ।
आत्मनिष्ठैकलभ्योऽसौ सद्गुरुर्ह्येष लभ्यते ॥ 41.34॥

ग्रन्थवन्तो न लभ्यन्ते तेन न ख्यातीरागता ।
भवते दर्शितं ह्येतद्गमिष्यामि यथागतं ॥ 41.35॥

एतावदुक्तमात्रेण निदाघु ऋषिसत्तमः ।
पतित्वा पादयोस्तस्य आनन्दाश्रुपरिप्लुतः ॥ 41.36॥

उवाच वाक्यं सानन्दं साष्टांगं प्रणिपत्य च ।

निदाघः –

अहो ब्रह्मन् कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि न संशयः ।
भवतां दर्शनेनैव मज्जन्म सफलं कृतं ॥ 41.37॥

एकवाक्यस्य मनने मुक्तोऽहं नात्र संशयः ।
नमस्करोमि ते पादौ सोपचारं न वास्तवौ ॥ 41.38॥

तस्यापि नावकाशोऽस्ति अहमेव न वास्तवं ।
त्वमेव नास्ति मे नास्ति ब्रह्मेति वचनं न च ॥ 41.39॥

ब्रह्मेति वचनं नास्ति ब्रह्मभावं न किंचन ।
एतद्ग्रन्थं न मे नास्ति सर्वं ब्रह्मेति विद्यते ॥ 41.40॥

सर्वं ब्रह्मेति वाक्यं न सर्वं ब्रह्मेति तं न हि ।
तदिति द्वैतभिन्नं तु त्वमिति द्वैतमप्यलं ॥ 41.41॥

एवं किञ्चित् क्वचिन्नास्ति सर्वं शान्तं निरामयम् ।
एकमेव द्वयं नास्ति एकत्वमपि नास्ति हि ॥ ४१.४२॥

भिन्नद्वन्द्वं जगद्दोषं संसारद्वैतवृत्तिकम् ।
साक्षिवृत्तिप्रपञ्चं वा अखण्डाकारवृत्तिकम् ॥ ४१.४३॥

अखण्डैकरसो नास्ति गुरुर्वा शिष्य एव वा ।
भवद्दर्शनमात्रेण सर्वमेवं न संशयः ॥ ४१.४४॥

ब्रह्मज्योतिरहं प्राप्तो ज्योतिषां ज्योतिरस्म्यहम् ।
नमस्ते सुगुरो ब्रह्मन् नमस्ते गुरुनन्दन ।
एवं कृत्य नमस्कारं तूष्णीमास्ते सुखी स्वयं ॥ ४१.४५॥

किं चण्डभानुकरमण्डलदण्डितानि
काष्ठामुखेषु गलितानि नमस्ततीति ।
यादृक्च तादृगथ शंकरलिंगसंग-
भङ्गीनि पापकलशैलकुलानि सद्यः ।
श्रीमृत्युंजय रंजय त्रिभुवनाध्यक्ष प्रभो पाहि नः ॥ ४१.४६॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे ऋभुनिदाघसंवादे ग्रन्थप्रशस्त्यनिरूपणं नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

॥ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

ऋभुः –

श्रुतं किञ्चिन्मया प्रोक्तं ब्रह्मज्ञानं सुदुर्लभम् । मनसा धारितं ब्रह्म चित्तं कीदृक् स्थितं वद ॥ ४२.१॥

निदाघः –

शृणु त्वं सुगुरो ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादाद्वदाम्यहम् । ममाज्ञानं महादोषं महाज्ञाननिरोधकम् ॥ ४२.२॥

सदा कर्मणि विश्वासं प्रपञ्चे सत्यभावनम् । नष्टं सर्वं क्षणादेव त्वत्प्रसादान्महाद्वयम् ॥ ४२.३॥

एतावन्तमिमं कालमज्ञाननिपुणा हृतम् । महाद्वयं च नष्टं मे कर्मतत्त्वं च नाशितम् ॥ ४२.४॥

अज्ञानं मनसा पूर्वमिदानीं ब्रह्मतां गतम् । पुराहं चित्तवद्भूतः इदानीं सन्मयोऽभवम् ॥ ४२.५॥

पूर्वमज्ञानवद्भावं इदानीं सन्मयं गतम् । अज्ञानवत् स्थितोऽहं वै ब्रह्मैवाहं परं गतः ॥ ४२.६॥

पुराऽहं चित्तवद्भ्रान्तो ब्रह्मैवाहं परं गतः । सर्वो विगलितो दोषः सर्वो भेदो लयं गतः ॥ ४२.७॥

सर्वः प्रपञ्चो गलितश्चित्तमेव हि सर्वगम् । सर्वान्तःकरणं लीनं ब्रह्मसद्भावभावनातू/त् ॥ ४२.८॥

अहमेव चिदाकाश अहमेव हि चिन्मयः । अहमेव हि पूर्णात्मा अहमेव हि निर्मलः ॥ ४२.९॥

अहमेवाहमेवेति भावनापि विनिर्गता । अहमेव चिदाकाशो ब्राह्मणत्वं न किञ्चन ॥ ४२.१०॥

शूद्रोऽहं श्वपचोऽहं वै वर्णी चापि गृहस्थकः । वानप्रस्थो यतिरहमित्ययं चित्तविभ्रमः ॥ ४२.११॥

तत्तदाश्रमकर्माणि चित्तेन परिकल्पितम् । अहमेव हि लक्ष्यात्मा अहमेव हि पूर्णकः ॥ ४२.१२॥

अहमेवान्तरात्मा हि अहमेव परायणम् ।
अहमेव सदाधार अहमेव सुखात्मकः ॥ ४२.१३॥

त्वत्प्रसादादहं ब्रह्म त्वत्प्रसादाज्जनार्दनः ।
त्वत्प्रसादाच्चिदाकाशः शिवोऽहं नात्र संशयः ॥ ४२.१४॥

त्वत्प्रसादादहं चिद्ये त्वत्प्रसादान्न मे जगत् ।
त्वत्प्रसादाद्विमुक्तोऽस्मि त्वत्प्रसादात् परं गतः ॥ ४२.१५॥

त्वत्प्रसादाद्व्यापकोऽहं त्वत्प्रसादान्निरंकुशः ।
त्वत्प्रसादेन तीर्णोऽहं त्वत्प्रसादान्महत्सुखम् ॥ ४२.१६॥

त्वत्प्रसादादहं ब्रह्म त्वत्प्रसादात् त्वमेव न ।
त्वत्प्रसादादिदं नास्ति त्वत्प्रसादान्न किंचन ॥ ४२.१७॥

त्वत्प्रसादान्न मे किंचित् त्वत्प्रसादान्न मे विपत् ।
त्वत्प्रसादान्न मे भेदस्त्वत्प्रसादान्न मे भयम् ॥ ४२.१८॥

त्वत्प्रसादान्नमे रोगस्त्वत्प्रसादान्न मे क्षतिः ।
यत्पादाम्बुजपूजया हरिरभूदर्च्यो यदङ्घ्र्यर्चना-
दर्च्याऽभूत् कमला विधिप्रभृतयो यदाज्ञावशात् ।
तं कालान्तकमन्तकान्तकमुमाकान्तं मुहुः सन्ततं
सन्तः स्वान्तसरोजराजचरणाम्भोजं भजन्त्यादरात् ॥ ४२.१९॥

किं वा धर्मशतायुतार्जितमहत्सौख्यैकसीमायुतं
नाकं पातमहोग्रदुःखनिकरं देवेशु तुष्टिप्रदम् ।
तस्माच्छङ्करलिङ्गपूजनमुमाकान्तप्रियं मुक्तिदं
भूमानन्दघनैकमुक्तिपरमानन्दैकमोदं महः ॥ ४२.२०॥

ये शाम्भवाः शिवरताः शिवनाममात्र-
शब्दाक्षरज्ञहृदया भसितत्रिपुण्ड्राः ।
यां प्राप्नुवन्ति गतिमीशपदाम्बुजोद्द्वद्-
ध्यानानुरक्तहृदया न हि योगसांख्यैः ॥ ४२.२१॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे ऋभुनिदाघसंवादे निदाघानुभववर्णनप्रकरणं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

॥ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

निदाघः –

न पश्यामि शरीरं वा लिङ्गं कारणमेव वा । न पश्यामि मनो वापि न पश्यामि जडं ततः ॥ ४३.१ ॥

न पश्यामि चिदाकाशं न पश्यामि जगत् क्वचित् । न पश्यामि हरिं वापि न पश्यामि शिवं च वा ॥ ४३.२ ॥

आनन्दस्वान्तरे लग्नं तन्मयत्वान्न चोत्थितः । न पश्यामि सदा भेदं न जडं न जगत् क्वचित् ॥ ४३.३ ॥

न द्वैतं न सुखं दुःखं न गुरुर्न परापरम् । न गुणं वा न तुर्यं वा न बुद्धिर्न च संशयः ॥ ४३.४ ॥

न च कालं न च भयं न च शोकं शुभाशुभम् । न पश्यामि सन्दीनं न बन्धं न च सम्भवम् ॥ ४३.५ ॥

न देहेन्द्रियसद्भावो न च सद्वस्तु सन्मनः । न पश्यामि सदा स्थूलं न कृशं न च कुब्जकम् ॥ ४३.६ ॥

न भूमिर्न जलं नाग्निर्न मोहो न च मन्त्रकम् । न गुरुश्च च वाक्यं वा न दृढं न च सर्वकम् ॥ ४३.७ ॥

न जगच्छ्रवणं चैव निदिध्यासं न चापरः । आनन्दसागरे मग्नस्तन्मयत्वान्न चोत्थितः ॥ ४३.८ ॥

आनन्दोऽहमशेषोऽहमजोऽहममृतोऽस्म्यहम् । नित्योऽहमिति निश्चित्य सदा पूर्णोऽस्मि नित्यधीः ॥ ४३.९ ॥

पूर्णोऽहं पूर्णचित्तोऽहं पुण्योऽहं ज्ञानवानहम् । शुद्धोऽहं सर्वमुक्तोऽहं सर्वाकारोऽहमव्ययः ॥ ४३.१० ॥

चिन्मात्रोऽहं स्वयं सोऽहं तत्त्वरूपोऽहमीश्वरः । परापरोऽहं तुर्योऽहं प्रसन्नोऽहं रसोऽस्म्यहम् ॥ ४३.११ ॥

ब्रह्मोऽहं सर्वलक्ष्योऽहं सदा पूर्णोऽहमक्षरः । ममानुभवरूपं यत् सर्वमुक्तं च सद्गुरो ॥ ४३.१२ ॥

नमस्करोमि ते नाहं सर्वं च गुरुदक्षिणा । मद्देहं त्वत्पदे दत्तं त्वया भस्मीकृतं क्षणात् ॥ ४३.१३ ॥

ममात्मा च मया दत्त: स्वयमात्मनि पूरितः ।
त्वमेवाहमहं च त्वमहमेव त्वमेव हि ॥ ४३.१४॥

ऐक्यार्णवनिमग्नोऽस्मि ऐक्यज्ञानं त्वमेव हि ।
एकं चैतन्यमेवाहं त्वया गन्तुं न शक्यते ॥ ४३.१५॥

गन्तव्यदेशो नास्त्येव एकाकारं न चान्यतः ।
त्वया गन्तव्यदेशो न मया गन्तव्यमस्ति न ॥ ४३.१६॥

एकं कारणमेकं च एकमेव द्वयं न हि ।
त्वया वक्तव्यकं नास्ति मया श्रोतव्यमप्यलं ॥ ४३.१७॥

त्वमेव सद्गुरुर्नासि अहं नास्मि सशिष्यकः ।
ब्रह्ममात्रमिदं सर्वमस्मिनान्नोऽस्मि तन्मयः ॥ ४३.१८॥

भेदाभेदं न पश्यामि कार्याकार्यं न किञ्चन ।
ममैव चेन्नमस्कारो निष्प्रयोजन एव हि ॥ ४३.१९॥

तवैव चेन्नमस्कारो भिन्नात्मान्न फलं भवेत् ।
तव चेन्नम चेद्भेदः फलाभावो न संशयः ॥ ४३.२०॥

नमस्कृतोऽहं युष्माकं भवानज्ञेति वक्ष्यति ।
ममैवापकरिष्यामि परिच्छिन्नो भवाम्यहम् ॥ ४३.२१॥

ममैव चेन्नमस्कारः फलं नास्ति स्वतः स्थिते ।
कस्यापि च नमस्कारः कदाचिदपि नास्ति हि ॥ ४३.२२॥

सदा चैतन्यमात्रत्वात् नाहं न त्वं न हि द्वयं ।
न बन्धं न परो नान्ये नाहं नेदं न किञ्चन ॥ ४३.२३॥

न द्वयं नैकमद्वैतं निश्चितं न मनो न तत् ।
न बीजं न सुखं दुःखं नाशं निष्ठा न सत्सदा ॥ ४३.२४॥

नास्ति नास्ति न सन्देहः केवलात् परमात्मनि ।
न जीवो नेश्वरो नैको न चन्द्रो नाग्निलक्षणः ॥ ४३.२५॥

न वार्ता नेन्द्रियो नाहं न महत्त्वं गुणान्तरं ।
न कालो न जगन्नान्यो न वा कारणमद्वयं ॥ ४३.२६॥

नोन्नतोऽत्यन्तहीनोऽहं न मुक्तस्त्वत्प्रसादतः ।
सर्वं नास्त्येव नास्त्येव सर्वं ब्रह्मैव केवलं ॥ ४३.२७॥

अहं ब्रह्म इदं ब्रह्म आत्म ब्रह्मोहमेव हि ।
सर्वं ब्रह्म न सन्देहस्त्वत्प्रसादान्महेश्वरः ॥ ४३.२८॥

त्वमेव सद्गुरुर्ब्रह्म न हि सद्गुरुरन्यतः । आत्मैव सद्गुरुर्ब्रह्म शिष्यो ह्यात्मैव सद्गुरुः ॥ ४३.२९॥

गुरुः प्रकल्पते शिष्यो गुरुहीनो न शिष्यकः । शिष्ये सति गुरुः कल्प्यः शिष्याभावे गुरुर्न हि ॥ ४३.३०॥

गुरुशिष्यविहीनात्मा सर्वत्र स्वयमेव हि । चिन्मात्रात्मनि कल्पोऽहं चिन्मात्रात्मा न चापरः ॥ ४३.३१॥

चिन्मात्रात्माहमेवैको नान्यत् किञ्चिन्न विद्यते । सर्वस्थितोऽहं सततं नान्यं पश्यामि सद्गुरोः ॥ ४३.३२॥

नान्यत् पश्यामि चित्तेन नान्यत् पश्यामि किञ्चन । सर्वाभावान्न पश्यामि सर्वं चेद् दृश्यतां पृथक् ॥ ४३.३३॥

एवं ब्रह्म प्रपश्यामि नान्यदस्तीति सर्वदा । अहो भेदं प्रकुपितं अहो माया न विद्यते ॥ ४३.३४॥

अहो सद्गुरुमाहात्म्यमहो ब्रह्मसुखं महत् । अहो विज्ञानमाहात्म्यमहो सज्जनवैभवः ॥ ४३.३५॥

अहो मोहविनाशश्च अहो पश्यामि सत्सुखं । अहो चित्तं न पश्यामि अहो सर्वं न किञ्चन ॥ ४३.३६॥

अहमेव हि नान्यत्र अहमानन्द एव हि । ममान्तःकरणे यद्वन्निश्चितं भवदीरितं ॥ ४३.३७॥

सर्वं ब्रह्म परं ब्रह्म न किञ्चिदन्यदैवतं । एवं पश्यामि सततं नान्यत् पश्यामि सद्गुरो ॥ ४३.३८॥

एवं निश्चित्य तिष्ठामि स्वस्वरूपे ममात्मनि ॥ ४३.३९॥

अगाधवेदवाक्यतो न चाधिभेषजं भवे- दुमाधवाङ्घ्रिपङ्कजस्मृतिः प्रबोधमोक्षदा । प्रबुद्धभेदवासनानिरुद्धहृत्तमोभिदे महोरुजाशुवैद्यमीश्वरं हृदम्बुजे भजे ॥ ४३.४०॥

धृतत्वदर्धकामदेह दुग्धसन्निभं प्रमुग्धसामि । सोमधारिणं श्रुतीड्यगद्यसंस्तुतं त्वभेद्यमेकशङ्करं ॥ ४३.४१॥

वरः कङ्कः काको भवदुभयजातेषु नियतं महोशङ्कातङ्कैर्विधिविहितशान्तेन मनसा ।