साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ५१३ अत्र मुखनयनप्रतिनिधिवस्त्वन्तरयोर्गम्यमानत्वादुपमानलोपः। अत्रैव च ‘मुखेन सदृशं’ इत्यत्र ‘मुखं यथेदं’, ‘नयनतुल्यं’ इत्यत्र ‘दृगिव’ इति पाठे श्रौत्यपि संभवतीति । अनयोर्भेदयोः प्रत्येकं श्रौत्यार्थीत्वभेदेन चतुर्विधत्वसम्भवेऽपि प्राचीनानां रीत्या द्विप्रकारत्वमेवोक्तम् । औपम्यवाचिनो लोपे समासे क्विपि च द्विधा ॥ २० ॥ क्रमेणोदाहरणम्— ‘वदनं मृगशावाक्ष्याः सुधाकरमनोहरम् ।’ ‘गर्दभति श्रुतिपरुषं व्यक्तं निनदन्महात्मनां पुरतः ।’ अत्र ‘गर्दभति’ इत्यत्रौपम्यवाचिनः क्विपो लोपः । न चेहोपमेयस्यापि लोपः । ‘निनदन्’ इत्यनेनैव निर्देशात् । द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः । ‘तस्या मुखेन’ इत्यादौ ‘रम्यं’ इति स्थाने ‘लोके’ इति पाठेऽनयो- रुदाहरणम् । क्विप्समासगता द्वेधा धर्मेवादिविलोपने ॥ २१ ॥ धर्मोपमानलोपोदाहरणमिदं स्यात् । प्रतिनिधीति । सदृशेत्यर्थः ॥ द्व्यर्थमुप- माह—औपम्येति । यत्र वाशब्दादिक्विबलोपे विद्येते तत्र पूर्वोक्तद्वैविध्य- मुत्क्षिप्यते ॥ वदनमिति । उपमानोपमेयौ धर्मः दत्तः इति बहुव्रीहिसमासेन । इवार्थस्य समासगम्यतया इवपदाप्रयोगः । यद्यप्यत्र सादृश्यवाचिपदस्य इतीदं षडुपमागतविलोपोदाहरणम् । सुधाकर इव मनोहरमिति ‘उपमानानि सामान्यव- चनैः’ इति कर्मधारयः । एतदेव प्रत्युदाहरणम् । क्विपि उदाहरणम्—गर्द- भतीति । गर्दभ इवाचरतीत्यर्थे क्विपि द्वितीयान्तात्क्विप् । यद्यप्यत्र ‘सर्वप्रातिप- दिकाद्वै क्विपो लोपेऽपि कर्तुरस्य दृश्यस्य तत्त्वेऽपि सादृश्यवाचिपदोपादानस्यानु- गन्तव्यम् । अत्र श्रुतिपरुषनिनदः सादृश्यधर्मः श्रुतिपरुष एव । निर्देशोदिति । उपमेयस्येत्यनेनेत्यन्वयः ॥ एवमेवोपलक्षणमुक्त्वा द्वितीयप्रकारमाह—द्विधेत्यादि

1. सुधाकरेति । ‘उपमानं सामान्यवचनैः’ इति सूत्रेणेह समासोऽत्र सादृश्यवाचिपद- इत्यनेन नायं पूर्वोपमासमासेन भवति इति पूर्वोक्तं व्याख्यातम्—इत्याशङ्क्य सा- दर्शितदिनेतरस्य समासोऽभ्युपेतो न त्वयमिति द्रष्टव्यम्, किन्तु साधर्म्यवाचकपदेन पृथक्समासप्रयोगः कृतो नान्येन सह समासविधानस्य कुत्राप्यदर्शनात्—
2. गर्दभतीति । ‘सर्वप्रातिपदिकात् क्विब्वा वक्तव्यः’ (वार्तिकम्—३।१।११) इति सूत्रम् ? इति क्वब्विधानेनात्राप्यौपम्यवाचिनः क्विबः लोप इति भावः । इत्यनेनोपमेयनिर्देशोऽवसितव्यः ।

५१८ साहित्यदर्पणे यथा— 'चन्द्रायते शुक्लरुचापि हंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता । कान्तायते स्पर्शसुखेन वारि वारीयते स्वच्छतया विहायः ॥' मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दृश्यते । यथा— 'वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नगेन श्रीर्मनोहरा ॥' क्वचिदुपमानोपमेययोर्द्वयोरपि प्रकृतत्वं दृश्यते— 'हंसश्चन्द्र इवाभाति जलं व्योमतलं यथा । विमलाः कुमुदानीव तारकाः शरदागमे ॥' 'अस्य राज्ञो गृहे भान्ति भूपाना ता विभूतयः । पुरंदरस्य भवने कल्पवृक्षभवा इव ॥' तस्योपमानता यदि स्यादित्यर्थः । इयं साधारणधर्मस्याभेदे भेदे च संभवतीति द्विधा ॥ तत्राद्या यथा-'महाभृतो वदान्यस्य भारतीवामला मतिः । चेष्टा मतिरिव स्वच्छा चेष्टेव गुणसंततिः ॥' अत्र स्वच्छत्वमेकमेव साधारणो धर्मः ॥ द्वितीया- माह—चन्द्रायत इति । चन्द्र इवाचरतीत्यर्थः ॥ मालोपमामाह—मालो- पमेति । बहुत्येकाधिकपरम् । तेन 'तां हंसमाला शरद्रीव गङ्गां महौषधीर्न- क्तमिवात्मभासः । स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः ॥' इत्यादावुपमाद्वयेऽपि मालालमक्षतम् । इयमपि पूर्ववद्द्विधा । तत्राद्यामाह— वारिजेनेति । अत्र मनोहरत्वमेकमेव सादृश्यहेतुः । द्वितीया यथा—'ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुधेव मदकारणम् । प्रभृतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥' अत्र नेत्रानन्दजननादयो विभिन्नधर्मा एव सादृश्यानां हेतवः ॥ उपमेयस्य प्रकृतत्वमु- पमानस्याप्रकृतत्वं प्रायिकमित्यभिप्रायेणाह—क्वचिदिति । प्रकृतत्वं वर्णनीयस्यो- त्कर्षाधायकत्वेनाकाङ्क्षितत्वम् ॥ हंस इति । हंसादय इव चन्द्रादयोऽपि वर्णनी- यशरत्कालसोत्कर्षाधायकत्वेनाकाङ्क्षिताः । 'विमला' इति पाठो न रमणीयः, भग्नप्रक्रमतया कुमुदानीत्युपमानान्वयायोग्यत्वात् । तस्मात् 'लसन्ति' इति पाठो द्रष्टव्यैः॥ प्राचीनसमतानाक्षेपोपमादीनुपमाप्रकारान्वैचित्र्यातिशायानाधायकत्वेनोपेक्ष- माण आह—अस्य राज्ञ इति । कल्पवृक्षभवाः कल्पवृक्षोत्पन्ना विभूतय इत्यर्थः ॥ १. मालेति । यथा काचिन्माला सजातीयैः कुसुमैः काचिच्च विजातीयैर्निर्मायते तथैवे- यमपि सजातीयैर्विजातीयैर्वा बहुभिरुपमानैरिति भावः । एकस्य उपमेयस्येत्यर्थः ॥ १. 'यथा' पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'वस्तुतस्तु प्रकृतयोरेकधर्माभिसंबन्धरूपतुल्ययोगितेयमे न तूपमा । एव चात्र यथैवशब्दप्रयोगस्तुल्ययोगिताद्योतकताधर्त्वेन न गौण एवेत्यवधेयम् ।' इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम्.

The provided image is almost entirely blank, with only cut-off/illegible fragments on the left margin, containing no readable text to transcribe.

५२६ साहित्यदर्पणे तत्रैकदेशविवर्ति श्लिष्टं यथा मम— (करसमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांशुके निवेश्य । विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥) समस्तवस्तुविषयं यथा—अत्रैव 'विचुम्बति—' इत्यादौ 'चुम्बने हरिदबलामुखमिन्दुनायकेन' इति पाठे । न चात्र श्लिष्टपरम्परितम्। तत्र हि १ 'भूभृदावलिदम्भोलिः—' (५२३) इत्यादौ राजादौ पर्वतत्वारोपं विना वर्णनीयस्य राजादेर्दम्भोलितादिरूपाणां सर्वथैव सादृश्याभावा- दसंगतम् । तर्हि कथं 'पद्मोदयदिनाधीशः—' इत्यादौ परंपरितम्, राजादेः सूर्यादिना तादृशस्य तेजस्वितादिहेतुकस्य संभवात्—इति न वाच्यम् । तथा हि—राजादेस्तेजस्वितादिहेतुकं सुव्यक्तं सादृश्यं न न प्रकृते विवक्षितम् । पद्मोदयादेरेव द्वयोः साधारणधर्मतया विवक्षित- त्वम् । इह तु महीधरादेः स्तनादिना सादृश्यं पीनोत्तुङ्गत्वादिना सु- व्यक्तमेवेति न श्लिष्टपरम्परितम् । क्वचित्समासाभावेऽपि रूपकं दृश्यते— 'मुखं तव कुरङ्गाक्षि सरोजमिति नान्यथा ॥' क्वचिद्वैयधिकरण्येऽपि यथा— 'सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्यद्युभित्तिर्गुण- ज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्वपुच्छच्छटा । यैरेषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शूलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ॥' सितच्छत्रत्वारोपे निमित्तम् ॥ करमिति । करं किरणमेव हस्तम् ॥ पद्मोदयादेरेव पद्मोदयादिशब्दस्यैव । द्वयो रूप्यरूपकयो राजादिसूर्याद्योः ॥ नन्वत्र शब्दसाम्य- विवक्षावशात्प्रसिद्धतेजस्वितादिरूपसाम्यविवक्षायास्तु 'त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भा' इ- त्यादौ तु दीर्घत्वपीवरत्वादिसाम्यसम्भवेनात्र तन्मूलक एव स्तम्भत्वाद्यारोपोऽस्तु त्रैलोक्यादौ मण्डपत्वाद्यारोपस्य तत्कारणत्वस्वीकारेण किमिति चेत् । न । स्तम्भा यथा मण्डपभारसहिष्णवस्तथा हरियाहवस्त्रैलोक्यभारसहिष्णव इति साम्यस्यैव प्रकृते विवक्षितत्वात् । तच्च त्रैलोक्यादौ मण्डपत्वाद्यारोपं विना दुर्बोधम् । समासाभा- वेऽपीति । अत एव दण्डिना व्यस्तं समस्तं व्यस्तसमस्तं चेति त्रिविधं रूपकमु- क्तम् । 'श्रलतया' इत्यभेदे तृतीया । अन्यथा तादात्म्यारोपो न स्यात् ॥ सुचरितमे- १. 'हि' इति क-पुस्तके नास्ति. २. '-रूपग' ग-घ. ३. 'असंभवात्' ख घ. ४ 'शूलिनि' क

दशमः परिच्छेदः । ५२७ इदं मम । अत्र केषांचिद्रूपकाणां शब्दश्लेषमूलत्वेऽपि रूपकविशे- षत्वादर्थालंकारमध्ये गणनम् । एवं वक्ष्यमाणालंकारेषु बोध्यम् । अधिकारूढवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । तदेवाऽधिकारूढवैशिष्ट्यं³संज्ञकम् । यथा मम— 'इदं वक्त्रं साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिंदिवमधिकशोभे कुवलये तनुर्लावण्यानां जलधिरवगाहे सुखतरः ॥' अत्र कलङ्कराहित्यादिनाधिकं वैशिष्ट्यम् । विषयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ॥ ३४ ॥ दारिद्र्यं चित्रम्, द्युन्नितिराकाशकुड्यम् । सरलता कौटिल्यराहित्यमेव दाक्षि- ण्यम् । तस्या योगे श्वपुच्छच्छटा कुक्कुरलाङ्गुलकुण्डली । भक्तिमात्रसुलभे केवल- मपि भक्त्या प्राप्ये ॥ अत्र केषांचिदिति । नाधनस्य श्लेषस्य शब्दालंकारत्वेऽपि साध्यत्वेन प्रधानस्यार्थालंकारमध्ये गणनमिति भावः । वक्ष्यमाणानां श्लेषापह्रवादी- नाम् ॥ अधिकारूटवैशिष्ट्य रूपकमाह—अधिकारूढेति । अधिकमल्पर्थमाहूडं वैशिष्ट्यं विशेषणं यत्र तदित्यर्थ ॥ सुधाधारावार इति बिम्बस्य विशेषणम् । कलङ्क- रहितत्वादिविशेषणं चन्द्रादेरत्यन्तासंभवीति तत्र तदारोपणादधिकारूढवैशिष्ट्यम् । 'कलङ्कराहित्यादिना' इत्यनेदे तृतीया । परिणामालंकारमाह—विषयात्मतयेति ।

1. वैशिष्ट्यमिति । अत्रेदमप्यनुसंधेयम्—‘विषय्यभेदताद्रूप्यरूप्यं विषयस्य यत् । रूपकं तद्विधाऽऽधिष्ठ्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ॥ (१) अयं हि धूर्जटिः साक्षाद् येन दग्धाः पुरः क्षणात् । (२) अयमास्ते विना शम्भुन्तार्तीयीकं विलोचनम् ॥ (३) शत्रुम्विध्वंसयत्येष सीत्यस्य समदृष्टिनाम् । (४) अन्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानेन्दे मिनि- न्दुना ॥ (५) साक्ष्वीदमपरा लक्ष्मीस्तस्थानागारोद्धिता । (६) अयं मञ्जिन- ङ्गान्तान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥’ इति । इतोपमेयस्य रात्रौ विषयस्य पूर्णशुभ्रत्वविशेषणेन तस्मिनुपमानस्य भावतो धूर्जटिविषयिणोऽभेदकत्वात्, उपमानस्योर्मेदे ग्युनाधिक- भावावर्णनाच्च प्रथममुभयाभेदरूपकम् ॥ तार्तीयीकविलोचनानोत्या न्यूनता- पटनेन द्वितीयं न्यूनभेदिरूपकम् । ‘तीयादीरहुः सार्थे वाच्यः’ इति वात्र्त्तेन तृती- यार्थे ईयक् ॥ समदृष्टिनासीत्यनेन निश्वावनेक्त्या भावतो राजन्यादिन्दतान्तस्तृतीय- मधिकामेदरूपकम् । अत्र समदृष्टिददं शिष्टम् ॥ एवमन्या मुखेन्दुमन्ये प्रमिद्धेन्दोरना- दक्षकत्वमापाद्य मुखेन्दोश्च नेश्रानन्दजनकत्वरूप प्रसिद्धेन्दुर्वाधर्मत्वमात्राभिकरगेन न्यूनवाधिकत्वयोरेकपादानादनुभयताद्रूप्यरूपकं चतुर्थम् ॥ अपरान्या लक्ष्मीनान- १ 'इदं मम' इति क-ख पुस्तकयोर्नास्ति २ 'अत्र च' घ. ३ 'संज्ञकरूपकं' घ ४ 'तथा' इति क्वचित् पुस्तके.

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

दशमः परिच्छेदः । ६०५ दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । मूषिकेण दण्डो भक्षित इत्यनेन तत्सहचरितमपूपभक्षणमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमापततीत्येष न्यायो दण्डापूपिका । अत्र च क्वचित्प्राकरणिकादर्थादप्राकरणिकस्यार्थस्यापतनं क्वचिदप्राकर- णिकार्थात्प्राकरणिकार्थस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरणम्— ‘हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥’ ‘विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥’ अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोदाहृते ‘हारोऽयं—’ इत्यादौ । न चेदमनुमानम् । समानन्यायस्य संबन्धरूप- त्वाभावात् । विकल्पस्तुल्यबलयोर्विरोधश्चातुरीयु(य)तः ॥ ८३ ॥ अर्थापत्त्यलंकारमाह—दण्डापूपिकयेति । दण्डापूपन्यायेनेत्यर्थः । अन्यार्थागमो भिन्नार्थप्रतीतिः ॥ दण्डापूपन्यायमाह—मूषिकेनेति । इतिशब्दो हेतौ । अनेन मूषिकेण तत्सहचरितं दण्डभक्षणसहचरितमर्थादौचित्यादायातमवगतं भवतीत्यन- न्तरं ‘वदन्यत्रापि’ इति पूरणीयम् । नियतेति । नियतस्य तद्रूपत्वेन निश्चितस्य स- मानन्यायात्तुल्यसामर्थ्यादर्थां तु शब्दात् । आपतति प्रतीतिविषयो भवति । मूषि- कस्य हि दण्डभक्षणं दुष्करं तन्निष्पत्तौ तत्सहचरितापूपभक्षणमतिसुकरतया संभाव्यते तथात्रापि सहचरितैकसिद्धेरेकसिद्धिरौचित्यात्संभाव्यत इति भावः ॥ हारोऽयमिति । मुक्तानां हारघटकरत्नविशेषाणां निवृत्तसंसारदुःखानां च । मु- क्तानां तदुपयोपिदारिद्यं दुर्घटं तन्निपत्तौवहुसन्नानम्लानं सुतरां तन्त्यादिति पुं- स्त्वमत्र समानो धर्मः । मुक्तानां वर्णनीयत्वेन प्राकरणिकत्वम् ॥ विललापेति । सोऽजः । द्वयत्वमत्र समानो धर्मः । अयसो वर्णनीयत्वाभावादप्राकरणिकत्वम् । संबन्धरूपत्वाभावादिति । व्याप्तिरूपत्वाभावादित्यर्थः । व्याप्तिश्च शब्दद्वय- स्त्योरव्यभिचरितसमानाधिकरणरूपः । प्रकृते तु एकस्य नायमर्थग्रहेण औचित्या- त्सन्तानस्य तादृशार्थान्तरग्रहो भवतीति शब्दद्वययोर्व्याप्त्यसंभवादिति भावः ॥ विकल्पालंकारमाह—विकल्प इति । तुल्यबलत्वं तत्तदुदाहरणे दर्शयिष्यमाणम् ।

1. दण्डेन । दण्डापूपयोर्भावो दण्डापूपिका । ‘द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं’ इति द्वन्द्वः। इतरेतरद्वन्द्वान्कप्रत्यय इति केचित् । अन्ये तु दण्डापूपौ विहिते यस्यां नीतौ सा ... दूपिका । ‘एत इतिवन्तः’ इति वर्तिकाकारः । अन्ये दण्डापूपानिव दण्डापूपिकेति मन्वते, ... व्याचक्षते ॥

The provided image is completely blank and does not contain any visible text to transcribe.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/खाली है)।

६०८ साहित्यदर्पणे प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥' इह केचिदाहुः—'शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खल्याशोभनत्वमपि सदसद्योगः' इति । अन्ये तु—'शशिप्रभृतीनां स्वतःशोभनत्वं धूसरता- दीनां त्वशोभनत्वमिति सदसद्योगः ।' अत्र हि शशिप्रभृतिषु धूसरादे- रत्यन्तमनुचितत्वमिति विच्छित्तिविशेषस्यैव शोभनत्वे प्रक्रमादिति । इह च खलेकपोतवत्सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः । समाध्यलंकारे त्वेक- कार्यं प्रति साधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतनमिति भेदः । 'अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे स्मरज्वलनः ॥' अत्राद्येऽर्धे गुणयोर्यौगपद्यम्, द्वितीये क्रिययोः । उभयोर्यौगपद्ये यथा — 'कलुषं च तवाहितेष्वकस्मात्सितपङ्केरुहसोदरश्रि चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥' र्गतत्वपर्यन्तानां ग्रहणम् । खलस्य तु स्वतोऽशोभनत्वं नृपाङ्गनगतत्वस्य शोभनत्व- मिति वैपरीत्येन सदसद्योगः । मनोदुःखं प्रति धूसरत्वादिविशिष्टचन्द्रादयः कार- णानि कारणीभूतानां विशेष्याणां विशेषणानां च यथासंभवं सतामसतां च योग एव सदसद्योग इति भावः । अन्येषां मतमुपपादयति—अत्र हीति । विच्छि- त्तिविशेषस्यैवेत्येवकारेण मनसील्यदेर्व्यावृत्तिः । नन्वेत्तन्निरर्थकमत्त आह—मन- सीति । तथा च वाक्यसमापकत्वेनैव तत्मार्थकमिति भावः । प्रथममतं दूष- यति—नृपाङ्गनगत इति । विशेषस्यैवेत्येवकारेण विशिष्टव्यवच्छेदः । तथा चात्र विशेष्यविशेषणयोर्योग एव वैचित्र्यावहो नतु विशिष्टानां योगः । क्रमभेद- रूपदोषावहत्वादिति भावः । समाध्यलंकारादस्य भेदमाह—इहेति । साहित्येन मिलितत्वेनावतारः । समग्रे समर्थे पर्याप्ते काकतालीयन्यायेन अप्रतिसंहृतत्वेना- पतनमुपस्थापनम् । यत्र कार्यविशेषं मिलितान्येव कारणानि जनयन्ति समुच्चयस्य विषयः । यत्र त्वेकस्मिन्कारणे फलसाधनायानुष्ठीयमाने दैवादुत्पन्नेन कारणान्त- रेण तत्फलस्य सुकरत्वं स समाधिरिति भावः ॥ गुणयौगपद्ये समुच्चयमाह—अ- रुणे चेति । नायिकां प्रति सख्या उक्तिरियम् । नयने शृने इति शेषः ॥ कलु- षमिति । रोषकषादिनमिल्यर्थः । सितपङ्केरुहस्य सोदरीसदृशी श्रीः शोभा यस्य तत् । अस्य वैयधिकरण्ये एव प्रयोगप्राचुर्यं विच्छित्तिविशेषजनकत्वं च । क्षिति- १. 'समन्वितं' इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम् ।

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (Blank) प्रतीत हो रहा है।

SÂHITYA=DARPAṆA BY VIS'VANÂTHA KAVIRÂJA With the commentary of RÂMACHARAṆA TARKAVÂGÎS'A BHAṬṬÂCHÂRYA ANNOTATED With Introduction and Explanatory Commentaries BY MAHAMOHAPADHYAYA PANDIT DURGÂPRSÂDA DVIVEDA PRINCIPAL, MAHARAJA'S SANSKRIT COLLEGE, JAIPUR MEMBER OF THE COURT AND FACULTY OF ORIENTAL LEARNING OF THE BENARES HINDU UNIVERSITY. Fourth Edition. PUBLISHED BY PÂNDURANG JÂWAJÎ, PROPRIETOR OF THE "NIRṆAYA-SÂGAR" PRESS, BOMBAY. 1922. Price 4 Rupees.

SÂHITYA-DARPAṆA BY VIS'VANÂTHA KAVIRÂJA With the commentary of RÁMACHARAṆA-TARKAVÂGÎS'A BHAṬṬÁCHÁRYA. ANNOTATED With Introduction and Explanatory Commentaries BY MAHAMAHOPADHYAYA PANDIT DURGÂPRASÂDA DVIVEDA PRINCIPAL, MAHARAJA'S SANSKRIT COLLEGE JAIPUR MEMBER OF THE COURT AND FACULTY OF ORIENTAL LEARNING OF THE BENARES HINDU UNIVERSITY Fourth Edition PUBLISHED BY PÂNDURANG JÂWAJÎ, PROPRIETOR OF THE "NIRNAYA-SAGAR" PRESS, BOMBAY 1922. Price 3 Rupees

इस चित्र में कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

साहित्यदर्पणः । श्रीविश्वनाथ-कविराज-प्रणीतः । श्रीरामचरण-तर्कवागीश-भट्टाचार्य-कृतया विवृत्या समेतः । जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजाध्यक्ष-काशीहिन्दूयूनिवर्सिटी- सभास्तार-सत्संप्रदायाचार्य-महामहो- पाध्यायपदभाजा श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदेन संकलितया छायाख्यविवृतिपूर्त्या परिष्कृतः । स च मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिनाङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः । ३ संस्करणम् । शके १८४४, सन १९२२. मूल्यं ४ रूप्यकाः

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है।

इति । तदेतच्च, सूचितमेव अर्थालङ्कारं काव्यलिङ्गमित्यादिना निमित्ततल्लक्षण- भावस्तद्व्यत्यासं व्यन्तारणं गमक गोपमेयभावं भजदवस्थान्तरं परिधत्ते - एवं च विचारयित्वाद्यैर्मोऽतिरिक्तमिति, अज्ञातविषयविशेष इति नि- प्रतिभानं परिभावनीयम् । तथा—शब्दः, द्रव्यं वा गुणो वा स्यात् कर्म, धियो वा ज्ञानवदितो वा प्रातिभासिको वा स्यात्, दृश्यो नित्यो वा कृतको वा स्यादित्यवधेयम् । प्रकृते सत्वाश्रयमात्र- नीयमानोऽपि सदासत्त्वाभ्यावदवदुशे विद्यमानेने वस्तुनस्तद्भावान्तरं गीयते । तत्र शिक्षा तावत्—( १ ) शिष्यतेऽनेनेति, शिक्षा । सा शिक्षा द्वेधा स्वाभ्यास्यानुधारणसौकर्यात्पद्यमयी सुसंस्काररीतिमूलकत्वाद्गद्यमयी । वामनाद्यैर्नैमित्तिकत्व- मपि सत्कवित्वमित्युक्तम् दण्डिनो मतानुसारतः इति सुस्पष्टमेव । प्रतिभाया- श्चाभ्यासकृतशक्त्यात्मिको नैसर्गिक्याः पृथक्कृत्य पद्यते । तदेवोक्तं, भगवता पतञ्जलिना महाभाष्ये—'ज्ञानाग्निः —' इत्यादि ( प ) । तथा प्राकृतहृदयस्य हालेनोक्तम्—'अमिअं ० पडिउं गोअं जेण जाणन्ति' (गाथा १।२) इत्यादि । एतद्वन्मटेन पुन - "अनभ्रवृष्टिः श्रवणामृतस्य सरस्वती विभ्रम-जन्मभूमिः । वैदर्भरीतिः पठिता मुतेति सीमान्दनाम जननी पृथिव्याम् ।' 'जयन्ति ते पञ्चमबाणसारं चित्रोक्तिसन्दर्भविदग्धवेषम् ।

The provided image is completely blank and contains no text.

भूमिका । ५ इति निरवाचि । निघण्टुप्रभृतीनां शब्दानामेतदनुमार्गेण व्युत्पादनम् । बहुत्र ग्रन्थान्तरे सत्यप्यहोरात्रादितो होरादिशब्दव्युत्पादनमेतदुपज्ञमेव निधीयत इत्यलं प्रस- ङ्गान्तरेण । प्रकृते श्रौतानि स्मार्त्तानि चोदाहरणानि बहूनि । तन्निदर्शत्तु— ‘मधुकैटभदानवेन्द्रमेदः- प्लवचिन्ता विषमैव मेदिनी यम् । अधिवास्य यदि स्वकैर्यशोभि- र्धिरसैनामुपभुञ्जते नरेन्द्राः ॥’ ( अनर्घ. १।१८ ) इत्यादिनानुमेयम् । एवं च मेदसो मेदिनीति नैरुक्ताः । मियतेस्तु वैयाकरणाः ॥ ( ५ ) छाद्यते, वा छाद्यतेऽनेनेति छन्द इति नैरुक्ताः । छन्दयतेऽनेनेति तु वैया- करणाः । तत्र चेद् ज्ञानादपि काव्येषु गानमिति तत्तद्विद्भिः पद्यगद्यानुरञ्- जनीति गङ्गादास लक्षणोक्तम् । तत्र रजगणितानयो रगतौ— ‘द्विजपुरपरिमथ्यकारी यो नरपतिरतिधनलुब्धात्मा । अयमिह निपतति पापोऽसौ फलमिव पक्वतरं वृन्तात् ॥’

The provided image is completely blank and contains no text.