साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

७४ साहित्यदर्पणे निवेके प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्,” इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि- गद्यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन- मिति । व्यक्तिविवेकस्य— 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भः; 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुप्रेयाम् । हासैककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥' इति समाप्तिश्च । मम्मटः । काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरे बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डुलिकाप्रवाहेण विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान् सङ्क्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च सोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवा- न्श्चिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलप्य परिसंख्याय च यथा- ममान्व्याभाभ्यां निन्यन्सवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासङ्ख्यान् प्रमेयान् मनागू व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्व्याकरणां- न्तर्भाण्डी विभव्यते, तथैवैष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्भपरिष्कृतये । स एष परालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लटेन ( अलके- इत्येष्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्— 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः । प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥' एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्या- निवेद्यते । एतस्य टीकाश्चकर्त्तारश्च— (१) सङ्केतः ... ... ... जैनमाणिक्यचन्दाचार्यैः कृतः (२) बालचित्तानुरञ्जिनी ... सरस्वतीतीर्थैः कृता । (३) दीपिका ... ... जयन्तभट्टैः कृता । (४) आदर्श (सङ्केतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः । (५) दर्पण ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः । (६) विस्तारिका ... परमानन्द-चक्रवर्त्ति-महाच- (७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृत (८) मुग्धबोधिनी ... ... श्रीमद्गङ्गाधरनृमदाचार्यैः

भूमिका । ५७

• मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टादशारं महाचक्रमुत्पद्यते
• तन्निर्गतात्— 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव— 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते— 'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रविद्योऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व- शूलबन्धो यथा— मानुषो राजत स्तादृग्ललोवधृष्टेशदेवताम् । तां शिदावारितां सिद्धाब्दमितां हि स्तुतां स्तुहि ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा— मारिपादये रलेन्द्यानु सानु गानेदमद्य हि । हिमात्सूतादिपांसुं ए सं वन्दित्नृपद्मन्द्र् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा— मातङ्गाङ्कनिधिनाङ्गुल पादं समुद्धतम् । वलूलित्वा रिरूस्त निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥ एतैः षडक्षरैस्तिसृभिर्ऋग्भिर्युक्तो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । श्लोका टिप्पणी पुस्तके द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे टस्य काश्मीरकत्वमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना- रम्भे—‘....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू- पश्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....’ इति निर्दिशति । अभिनवगुप्तस्य समयस्त्वलेखात् ( १०७१ ) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश- संकेताख्यटीकासमयः ( १२१६ ) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । ( १२१६-१०७१= १४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपद्यत इति परीक्षणीयम् ॥ रुद्रटः । अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः— ‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य- मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥’ इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृते वेदां- १ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यातौ दर्पणोयवन्धप्रकार- न्यूनतापूर्तौ च खड्गादिवन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र खड्गवन्धो यथा— मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा । साराराद्धस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥ माता नतानां संघह. धियां वाधितसंभ्रमा । मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥ मुसलवन्धो यथा— मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा । जातलीला यथासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥ चापवन्धो यथा— मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारवप्रदा च धीः । धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥ वाणवन्धो यथा— माननापरुषं लोकदेवी सदस सन्नम । मनसा साद्रं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७ मुसलचापबाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्दशारं महाचक्रमुत्पद्यते तन्निर्गतात्— 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्जायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भ. । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव— 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते— 'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वानरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रधियोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-

शूलबन्धो यथा— मानुषो राजत स्वासूहोढकूतेशदेवताम् । तां सिपापासितां सिद्धाद्धसितां हि सतां स्तुहि ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा— नाहिपारये रघेन्द्यानु सानु मानेयमप्र हि । हिमातद्वादिपासुं प कं कश्चिन्नमुच्यतम् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा— मातङ्गानङ्गविधिनामुना पादं तमुद्यतम् । बहुदिवा सिरस्त्य सिद्धालाहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥ एतैः पञ्चादिशूलेनगर्भितैरष्टभो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषेण दिशन्ती प्रान्तश्लोके द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे दना ... प्रतिदम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविर्निदर्श- र्शने—'···सितागमप्रसिद्धदर्शनिरतस्तदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्सा- रित्सारस्वतो राजानककुलतिलको मम्मटनामा देशिकवरः···' इति निर्देशा- त्प्रतिपादितसमयभेदात् (१०७१) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश- कर्त्तुः प्रस्थानस्य (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७ १४५ इति समयभेदम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपप- दकं परीक्षणीयम् ॥ रुद्रटः । अयं च रुद्रटोऽपि महाकविर्वाक्पतिराजदेवात्प्राचीनः । यत — 'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम्। जानन्नप्यन्यथयत्यनुमानत एव सत्य- मित्यं गिरेर्गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥' इत्ययं श्लोको नामलीलाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य श्लेषसम्बन्धे, 'अपरो वामनभट्टः, वेद नामेति गर्वं तत्यजेत् नेदं- ... ... ... लक्षणम् समुपन्यस्ये दर्शनीयबन्धका- ... प्रकाशन्ते । तत्र गद्यबन्धो यथा— नवजलधरसंकाशमुद्रितगगनहृदया । सचमत्कारा नित्यं नर्तितशिखण्डिश्रमा ॥ १ ॥ नवदूर्वादलं स्पृष्ट्वा श्रिया वाञ्चितमध्वपा । वन्येष्वप्येषु राजन्ती न मे दिष्ट्यादृशाद्विजा ॥ २ ॥ मुसलवन्धो यथा— सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गं लसद्द्विजा । उल्लङ्घ्य पयोधरद्वन्द्वं शरीरं मादवी ॥ ३ ॥ चामरबन्धे यथा— सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गप्रदा च धीः । धीरा संवीक्ष्य सच्छास्त्रात्पूर्विकं सन्मदास्पदम् ॥ ४ ॥ दण्डबन्धे यथा— सत्यसङ्गतां संवीक्ष्यं सदाङ्गं मङ्गदं ।

भूमिका । ७७ शुद्धश्चापदपदःशशिशकलचूडामणिरटभिः कीर्तिद्दष्टारं मलयसुगन्धे तन्निगात्— ‘शतानन्दापरारख्येन भट्टवामकटसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥’ इति श्लोकाद्दश्यते । शिशुपालवधार्थावितलक्षणोऽयं ग्रन्थः यस्य टिप्पणी । शृङ्गारतिलकस्य च रुद्र इति ननु रुद्रटः । एष च पिशुनमते मौल—‘शतान- न्दोऽपरार्विख्या पुनरपि रुद्रः प्रमाद्यति’ इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम यस्यालङ्कारग्रन्थः । यस्य रचयिता राजानककुन्तक इति प्रसिद्ध— ‘संरम्भः करिणीतटोज्वलपयोध्वंसाभियोगोन्मुखः सद्यः केवलमेव यातिनमतांनित्यन्तो दैवाद्दृष्ट्वा दिनम् । इत्यामोहितहृदयप्रह्लादपदतादायैर्गुणानाङ्गणै- र्ग्योऽसौ हृद्य समग्रमेतदित्थं सावद्यविद्याने जनैः ॥’ इति वक्रोक्तिजीविते द्वितीयोन्मेषान्ते । यस्य तु— ‘काव्यस्यान्तश्चमत्कारकारिवैदग्ध्यभङ्गीभणितिरूपं वक्रोक्तिकथितं । यस्य सर्वोद्दलाङ्कारतोदिता ग्रन्थ एव स किञ्चिद् वो मया ।’ इत्यायुक्तम् । नवमपिशुनः । . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

The provided image is completely blank and contains no text. Please provide an image with visible text to transcribe.

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः। प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् ( ३-६ पृ.)। काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि ( ६-२० पृ.) तत्र ‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगतटिप्पण्यो दर्शनार्हा ॥ द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ०)पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा । इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम् ( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्वावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे- 'विभावेन-’ ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिस्वरूपजिज्ञासुभिर्नेत्रृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-’ ( १०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युद्धेया. । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिनिरवश्यमनुसंधेया । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनार्हाणि । तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ.) । यक्षादीनां स्वरुपाणि ( १६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । तत्र 'प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्नावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनार्हं चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषजा- तानामन्येषा चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृशनकाव्यान्यवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्ड्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः ( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविक्कलाः ।

८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी । त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥ गुणदोषानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ जयपुरराजधानी ⁠} इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनाही विषयाः । प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलानिरूपणं वस्तुतो दर्शनाहम् ( ३-६ पृ. ) । काव्यस्वरूपनिर्वचनवसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र ‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताटिप्पण्यो दर्शनाहाः ॥ द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा सङ्केत( ३३ पृ० )पदगता टिप्पणी दर्शनाहा । इतरग्रन्थद्विरिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम् ( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्तावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे—'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) इत्यारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिरूपपजितामुनिर्नैतॄलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ. ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त.पुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभि. ‘वामन-’ ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युन्नेया । साधारणीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिनिरवश्यमनुसन्धेया. । स्वदारगुत्प्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि । तत्र शिल्पिन्याद्या अनिष्टधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसम्मतिर्दष्टव्या ( १४१ पृ. ) । शृङ्गारार्चेना स्वरूपाानि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । तत्र ‘प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्जनावृत्ते. स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनाहं चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, अथात्र नाटकारीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेपजा- तानामम्येषां चोचावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पगोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृश्यकाव्यान्यवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमन्ता हॉल्ल्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः ( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नावियकूलाः ।

८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी । त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥ गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः। जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः। प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् (३-६ पृ.)। काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि (६-२० पृ.) तत्र ‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगता टिप्पण्यो दर्शनार्हाः ॥ द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा संकेत (३३ पृ.) पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा । इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदानां निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम् (३७-५६ पृ.) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्तावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे—‘विभावेन-’ (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिखरूपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि (९७-१०० पृ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किग्विधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः ‘वामन-’ (१०३ पृ.) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युन्नेया । साधारणीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिनिरवद्यमनुसंधेयाः । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागेङ्गितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि । तत्र शिल्पिन्याद्या संनिधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्दृष्टव्या (१४१ पृ.)। शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि (१६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । तत्र ‘प्रधान-’ (२४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्नावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनार्हं चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, यथात्र नाटकादीनां दशरूपकाणां नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषज्ञा- पनान्मन्येषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुलं न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृश्यकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । 'सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । धीमता हॉल्‌साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः (१९-२०।३४) मुद्रापितास्तेऽपि नाविकालाः ।

८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो वापुदेव इति त्रयी । त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥ गुणदोषानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ सं ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य दैन्यम् ... ... १४७ १२ भावपदनिरुक्तिः ... १६७ श्रमः ... ... १४८ ७ रसभेदाः ... ... १६८ मदः ... ... १४८ १४ तत्र, शृङ्गारः ... १६९ जडता ... ... १४९ ७ विप्रलम्भ } ... १६९ उग्रता ... ... १५० ३ सम्भोगः } मोहः ... ... १५० ११ विप्रलम्भस्वरूपम् १७० विबोध ... ... १५१ ३ विप्रलम्भभेदाः ... १७० स्वप्नः ... ... १५१ ११ तत्र, पूर्वरागः १७० अपस्मारः ... ... १५२ ८ कामदशाः ... १७१ गर्वः ... ... १५२ १३ तत्र, मरणे विशेषः १७३ मरणम् ... ... १५३ २ कामदशासु विशेष १७४ आलस्यम् ... ... १५३ ७ पूर्वरागभेदः ... १७४ अमर्ष ... ... १५४ ५ मान } ... .. १७४ १६ निद्रा ... ... १५४ ११ कोपः } अवहित्था ... ... १५५ २ ईर्ष्यामान ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... ... १५५ ८ मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्माद ... ... १५६ २ प्रवासः ... ... १७७ १६ शङ्का ... ... १५७ २ दश कामदशा ... १७८ ४ स्मृति ... ... १५७ १० प्रवासभेदा ... १७८ १७ मतिः ... ... १५८ २ शापादिप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि ... ... १५८ ८ सम्भोग ... १८१ ६ त्रास ... ... १५८ १२ सम्भोगभेदाः ... १८२ ४ व्रीडा ... ... १५९ ५ हासः ... ... १८३ ३ हर्ष ... ... १६० ८ हास्यभेदा ... १८३ ८ असूया ... ... १६० ५ करुण ... ... १८४ ५ विषाद ... ... १६० ११ करुणविप्रलम्भाख्यानम् १८५ १३ धृतिः ... ... १६१ ६ रौद्रः ... ... १८६ ३ चपलता ... ... १६१ १४ रौद्रपरिहारस्य भेदाख्यानम् ग्लानि ... ... १६२ ८ वीर ... ... १८७ ३ चिन्ता ... ... १६२ १६ दानवीरः } ... १८७ ४ वितर्क ... ... १६३ ७ धर्मवीरः } संचारिभेदः ... १६४ ५ युद्धवीरः } ... १८७ १८ सात्त्विक ... ... १६५ ८ दयावीरः } सात्त्विकभेदाः ... १६५ = सात्त्विकभेदेषूदाहरणानि १६५ ७

२ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ औदार्यम् ... ... १०७ २ | माधुर्यम् ... ... १३० नायिकाभेदाः ... ... १०७ ४ | प्रगल्भता ... ... १३० १४ स्वकी... ... ... १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १९ मुग्धा . . ... १०८ ३ | धैर्यम्... ... ... १३१ मध्या... ... ... ११० ४ | लीला... ... ... १३१ १४ प्रगल्भा ... १११ ३ | विलासः ... ... १३२ २ मध्या धीरा ⎫ | विच्छित्तिः ... ... १३२ १० मध्या धीराधीरा ⎬ ११३ ७ | विव्वोकः ... ... १३३ २ मध्याधीरा ⎭ | किलकिञ्चितम् ... १३३ ९ प्रगल्भा धीरा... ... ११४ ८ | मोट्टायितम् ... ... १३४ २ प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... ... १३४ ८ प्रगल्भाधीरा ... ... ११५ ४ | विभ्रमः ... ... १३४ १४ भेदाख्यानम् ... ... ११५ ७ | ललितम् . ... १३५ परकीया ... ... ११६ २ | मदः ... ... ... १३५ ११ कन्या... ... ... ११६ ११ | विहृतम् ... ... १३६ ४ वेश्या .. ... ११७ ३ | तपनम् ... ... १३६ ८ भेदाख्यानम् ... ... १२० २ | मौग्ध्यम् ... ... १३७ २ स्वाधीनभर्तृका ... ... १२० ७ | विक्षेपः ... १३७ खण्डिता ... . १२० १० | कुतूहलम् ... ... १३७ १३ अभिसारिका ... ... १२० १३ | हसितम् ... ... १३८ अभिसारिकाभेदाः ... १२१ ३ | चकितम् ... ... १३८ अभिसरणस्थानानि ... १२१ ११ | केलिः... ... १३८ १४ कलहान्तरिता ... ... १२२ ३ | मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि १३९ २ विप्रलब्धा ... ... १२२ १० | सर्वासामनुरागेङ्गितानि १३९ ६ प्रोषितभर्तृका... ... १२२ १५ | दूतः ... ... ... १४१ वासकसज्जा ... ... १२३ ६ | दूतीगुणाः ... ... १४२ ३ विरहोत्कण्ठिता ... १२३ १३ | प्रतिनायकः ... ... १४२ ८ भेदाख्यानम् ... १२४ ६ | उद्दीपनविभावाः ... १४२ १३ नायिकाऽलङ्काराः ... १२७ २ | अनुभावाः ... ... १४३ ८ तत्र, अङ्गजाः ... ... १२८ २ | सात्त्विकाः ... ... १४४ २ भाव ... १२८ ८ | तत्र, स्तम्भादयः ... १४४ ६ हेला ... १२८ १६ | तन्मूर्च्छना लक्षणानि १४४ १० शोभा ... १२९ ७ | व्यभिचारिणः ... ... १४६ ३ कान्तिः ... १२९ १२ | तत्र, निर्वेद ... ... १४६ १३ दीप्तिः ... १२९ १६ | धृतेः ... ... १६७ ३

३ पृष्ठस्य पक्तौ | पृष्ठस्य पक्तौ दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ ६ श्रमः ... .. १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५ मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... १६९ २ जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५ उग्रता ... ... १५० ३ | संभोगः } मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भरूपम् १७० २ विबोधः ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः .. ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६ अपस्मारः ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः १७३ २ मरणम् ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६ आलस्यम्... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्षः ... १५४ ५ | मानः } ... १७४ १६ निद्रा ... ... १५४ ११ | कोपः } अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामानः ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्मादः ... . १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृतिः ... ... १५७ १० | प्रवासभेदा ... १७८ १७ मतिः ... ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधिः ... ... १५८ ८ | संभोगः ... . १८१ ६ त्रासः ... ... १५८ १२ | संभोगभेदाः ... .. १८२ ४ व्रीडा ... ... १५९ ५ | हास्यः ... ... १८३ २ हर्षः ... ... १५९ ८ | हास्यभेदाः .. .. १८३ ८ असूया ... ... १६० ५ | करुणः ... ... १८४ १५ विषादः ... ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे- धृतिः ... ... १६१ ६ | दाख्यानम् ... १८४ १३ चपलता ... ... १६१ १४ | रौद्रः ... १८६ २ ग्लानिः ... १६२ ८ | युद्धवीरात्करणस्य भेदाख्या- चिन्ता ... ... १६२ १६ | नम् ... ... १८७ २ वितर्कः ... ... १६३ ५ | वीरः ... ... १८७ ४ संचारिभावः ... ... १६४ ५ | दानवीरः } स्थायिभावः ... ... १६४ ९ | धर्मवीरः } ... ... १८७ १० स्थायिभावभेदाः ... १६५ २ | युद्धवीरः } स्थायिभावभेदलक्षणानि १६५ ५ | दयावीरः }

पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ औदार्यम् ... ... १०७ २ | माधुर्यम् ... ... १३० ४ नायिकाभेदाः ... १०७ ४ | प्रगल्भता ... ... १३० ११ स्वस्त्री... ... १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १६ मुग्धा... ... १०८ ३ | धैर्यम्... ... १३१ ४ मध्या... ... ११० ४ | लीला... . ... १३१ ११ प्रगल्भा ... १११ ३ | विलासः ... ... १३२ २ मध्या धीरा | विच्छित्ति ... ... १३२ १० मध्या धीराधीरा } ११३ ७ | विव्वोकः ... ... १३३ २ मध्याधीरा | किलकिञ्चितम् ... १३३ ९ प्रगल्भा धीरा... ... ११४ ८ | मोट्टायितम् ... ... १३४ २ प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... ... १३४ ८ प्रगल्भाधीरा ... ११५ ४ | विभ्रमः ... ... १३४ १६ भेदाख्यानम् ... ... ११५ ७ | ललितम् ... ... १३५ २ कुलटा ... ... ११६ २ | मदः ... ... १३५ ११ धन्या... ... ११६ ११ | विहृतम् ... ... १३६ ४ वेश्या... ... ११७ ३ | तपनम् ... . ... १३६ ९ भेदाख्यानम् ... ... १२० २ | मौग्ध्यम् ... ... १३७ २ स्वाधीनभर्तृका ... १२० ७ | विक्षेप ... ... १३७ ८ खण्डिता ... . १२० १० | कुतूहलम् ... ... १३७ १४ अभिसारिका ... ... १२० १३ | हसितम् ... ... १३८ २ अभिसारिकाभेदाः ... १२१ ३ | चकितम् ... ... १३८ ९ अभिसार्याख्यानानि ... १२१ ११ | केलिः... ... १३८ १४ कलहान्तरिता ... १२२ ३ | मुग्धाऽन्ययोरनुरागोद्भितानि १३९ २ विप्रलब्धा ... ... १२२ १० | सर्वासामनुरागोद्भिन्नानि १३९ ९ प्रोषितभर्तृका... ... १२२ १५ | दूतः ... ... ... १४१ २ वासकसज्जा ... ... १२३ ६ | दूतीगुणाः ... ... १४२ ३ विरहोत्कण्ठिता ... १२३ १३ | प्रतिनायकः ... ... १४३ ८ भेदाख्यानम् ... ... १२४ ६ | उद्दीपनविभावाः ... १४२ १३ नायिकाऽलङ्काराः ... १२७ २ | अनुभावाः ... ... १४३ ८ रूपं, तेजः ... .. १२८ २ | सात्त्विकाः ... ... १४४ २ दीप्तिः ... .. १२८ ८ | तत्र, स्तम्भादयः ... १८४ ५ कान्तिः ... १२८ १६ | स्तम्भादीनां लक्षणानि १४४ १० शोभा ... ... १२९ ५ | व्यभिचारिणः ... ... १४६ २ कान्तिः ... .. १२९ १२ | तत्र, निर्वेदः ... ... १४६ १२ दीप्तिः ... ... १२९ १६ | आवेगः ... ... १४७ ३

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः .. १६७ ६ श्रमः ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५ मदः ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... ... १६९ २ जडता ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५ उग्रता ... १५० ३ | सम्भोग } मोह ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २ विबोधः ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वराग १७० ६ अपस्मार ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेष .. १७३ २ मरणम् ... १५३ २ | कामदशामु विशेषः १७४ ६ आलस्यम् ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्ष ... १५४ ५ | मान } ... .. १७४ १६ निद्रा ... १५४ ११ | कोपः } अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपाया ... १७७ ७ उन्माद ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृति ... १५७ १० | प्रवासभेदा ... १७८ १७ मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि ... १५८ ८ | रसोक्ति ... १८१ ६ त्रास ... १५८ १२ | रसोक्तिभेदाः .. १८२ ४ व्रीडा ... १५९ ५ | हास्य ... ... १८३ ३ हर्ष ... १५९ ८ | हास्यभेदाः ... १८४ ८ असूया ... १६० ७ | हास्य ... १८४ १० विषाद ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भस्वरूपस्य भे- धृति ... १६१ ६ | दाभेदवर्णनम् .. १८५ १३ चपलता ... १६१ १४ | रौद्रः .. ... १८६ २ ग्लानि ... १६२ ८ | शृङ्गाररसस्य भेदास्त- चिन्ता ... १६३ २२ | त्रत्य ... ... १८७ - वितर्क ... १६३ ७ | दीप्त ... ... १८७ ५ अथ रसनिरूपणम् ... १६४ ५ | इत्येतेषां रसनिरूपणम् ... १६४ ५ | पूर्वोक्तेषु रसविशेषनिदर्शनम् ... १६७ ५ | षड्दीप्ताः ... ... १८७ १८ रसनिदर्शनोदाहरणानि ... १६७ ७ | इत्येवंरूपाः