भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

298 | श्रीचैतन्यचरितामृत

शब्दकोश अ अक्षजज्ञान—इन्द्रियोंके द्वारा प्राप्त ज्ञान अघटन-घटन-पटीयसी—असम्भवको भी सम्भव तथा इसके विपरीत करनेवाली अचिद्वस्तु—जो वस्तु चित् नहीं हो अच्छेद्य—अविभाज्य, जिसका छेदन ना हो सके अच्युत—जो च्युत नहीं हो अज—अजन्मा अजागलस्तन—बकरीके गलेमें लटकनेवाली स्तनके जैसी चीज अज्ञ—ज्ञानरहित अणिमा—योगकी आठ सिद्धियोंमेंसे एक, जिसमें योगी अणुके समान सूक्ष्म हो जाता है अतिक्रम—मर्यादा, कर्त्तव्य, अधिकार आदिका उल्लङ्घन अतिक्रान्त—अतीत, क्रमका उल्लङ्घन किया हुआ अतिशय—अत्यधिक अतिशयोक्ति—किसी बातका बढ़ा-चढ़ाकर कहना अत्याज्य—नहीं त्यागने योग्य अत्युत्तम—अति उत्तम अदृष्ट—न देखा हुआ, अज्ञात अधिदैव—आराध्य देवता अधिरूढ़—बढ़ा हुआ अधिष्ठान—आधार, आश्रय अनभिज्ञ—न जाननेवाला अनवरत—निरन्तर अनायास—बिना कष्टके अनिर्वचनीय—वचनसे ना वर्णन करने योग्य अनुक्षण—निरन्तर अनुगत—अनुगामी, अधीन अनुवर्त्तन—अनुसरण, अनुगमन अनुष्ठान—आरम्भ करना, कोई धार्मिक कृत्य अनुसन्धान—खोज, प्रयत्न अन्तर्भुक्त—किसीके अन्तर्गत होना अन्तर्भूत—अन्तर्गत अन्त्य—अन्तका, आखिरी अन्यतम—बहुतोंमें से एक, सर्वश्रेष्ठ अन्वय—वाक्यमें शब्दोंका परस्पर सम्बन्ध, मेल अन्वेषण—खोज, ढूँढना अपकार—अहित अपटुता—अकुशलता अपरा—जो श्रेष्ठ ना हो अपरिमित—अगणित, अनगिनत अपवर्ग—मोक्ष, निर्वाण अपूर्व—जो पहले ना हुआ हो, अनूठा अप्राकट्य—अप्रकट होना अप्राकृत—अलौकिक अपारब्ध—वैसा फल जो वर्तमान शरीरमें न भोगा जा रहा हो अप्रासङ्गिक—प्रस्तुत विषयसे असम्बद्ध, प्रसङ्गके विरुद्ध अबाध—बाधारहित अभयत्व—अभयता अभिज्ञ—जाननेवाला अभिधा—नाम, वाच्यार्थ प्रकट करनेवाली शब्द शक्ति अभिधान—शब्दकोष अभिधेय—अर्थ या उपाय, कथनीय, विषय

[ अभिप्राय-ईशिता श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत अभिप्राय—मूल अर्थ, तात्पर्य अभिप्रेत—उद्दिष्ट, अभिलाषित, स्वीकृत अभिवृद्धि—अभ्युदय, बढ़ना अभिव्यक्ति—प्रकट करना अभिसन्धि—जोड़, समझौता अभिसार—आगे बढ़ना, प्रियसे मिलने जाना अभिहित—कहा हुआ अभीष्ट—प्रिय, रुचिकर अभ्यस्त—बार बार अभ्यास किया गया अभ्युदय—उदय अमित—अत्यधिक अरण्य—वन अवगत—जाना हुआ अर्वाचीन—नया, बादमें उत्पन्न हुआ अवतारणा—नीचे लाना, इन्द्रियगोचर करना अवतीर्ण—अवतारके रूपमें प्रकट अवधारण—शब्दके अर्थकी सीमा बाँधना, निश्चय करना अवयव—अङ्ग, अंश अवरुद्ध—रुका हुआ अवलम्बन—आश्रय लेना, सहारा लेना अवलोकन—देखना अवशिष्ट—बचा हुआ, शेष अवस्थान—रहना, अवस्थिति अविचिन्त्य—अचिन्त्य अविच्छिन्न—अविभक्त, लगातार अविच्छिन्न तैलधारावत्-तेलकी धाराके समान अटूट अव्यय—अविकारी अव्याकृत—अव्यक्त अशेष—सम्पूर्ण अष्टसिद्धि—आठ प्रकारकी सिद्धियाँ असङ्ग—आसक्तिहीन असङ्गत—प्रसङ्गविरुद्ध, अनुचित असङ्गति—मेलका ना होना असंस्कृत—संस्कारहीन असमोध्र्द्ध—जिससे बड़ा और जिसके बराबर कोई नहीं हो असार—सारहीन असूया—ईर्ष्या, दूसरेके गुणमें दोष निकालना आ आख्यायिका—कहानी आच्छन्न—ढका हुआ आत्मविषयणी—आत्म-सम्बन्धी आत्मसात्—अपने अधिकारमें आत्यन्तिक—असीम आदित्य—सूर्य आधान—स्थापन, कोई वस्तु रखनेका स्थान रखना आधिदैविक—देवताओंके द्वारा कृत आधिभौतिक—अन्य प्राणियों द्वारा प्रदत्त आध्यात्मिक—मानसिक, आत्म-सम्बन्धी आपाततः—अचानक, अन्तमें आप्त—पूर्ण, कुशल आम्नाय—वेद, श्रुत, परम्पराप्राप्त उपदेश आयुध—अस्त्र आरूढ़—आसीन आरोहण—चढ़ना, ऊपरकी ओर जाना आर्त्ति—क्लेश, पीड़ा आर्ष—ऋषियोंका आलोचना—गुण-दोष निरूपण आलोच्य—आलोचना योग्य आह्लादित—आनन्दित इ इति—इस प्रकार, समाप्ति इहलोक—यह लोक ई ईक्षण—दृष्टिपात ईशिता—ईश्वरत्व 300 |

शब्दकोश उच्छिष्ट-छन्दविद्या ] उ उच्छिष्ट—खाकर छोड़ा हुआ, परित्यक्त उत्कृष्ट—उन्नत, श्रेष्ठ उद्बुद्ध—जगा या जगाया हुआ, विकसित उद्भासित—व्यक्त, चमकता हुआ उद्यत—तैयार उद्रेक—प्रचुरता, बढ़ती उद्वेग—क्षोभ, चित्तकी अस्थिरता उपक्रम—योजना, आरम्भ, प्रयास उपशम—विराग, विरक्ति उपलक्षित—इशारेसे बताया हुआ उपाङ्ग—छोटा या सहायक अंग उपार्जित—कमाया हुआ उपादान—साधन-सामग्री उपादेय—ग्रहण करने योग्य, उपयोगी उपेयत्व—उपाय-योग्य होनेका भाव उरु—विस्तृत, महान उरुक्रम—विष्णु उरुगाय—उत्तम व्यक्तियोंके द्वारा जिसका स्तुतिगान किया गया हो ए एकरस—जो सदा एक रूपमें रहे, एकीभूत—जो मिलकर एक हो गया हो ऐ ऐहिक—सांसारिक औ औत्सुक्य—उत्सुकता औद्धत्य—उद्धतता, अख्खड़पन औपाधिक—उपाधियुक्त क कर्त्तृत्व—कर्ताका धर्म, कार्य कलुषित—गंदा, कलुषयुक्त कल्प—वेदका एक अङ्ग, ब्रह्माका एक दिन कल्पवृक्ष—इच्छा पूरी करनेवाला वृक्ष काम्यकर्म—फलकी कामनासे किया जानेवाला कर्म कैतव—छल, धोखा केवला भक्ति—शुद्धा भक्ति कैङ्कर्य—दासत्व कैवल्य मुक्ति—निर्वाण मुक्ति कौतूहलवश—उत्सुकतावश क्रोड़ीभूत—अन्तर्भूत क्लान्त—थका हुआ, क्षीण क्ष क्षिति—पृथ्वी क्षेत्र—शरीर क्षेत्रज्ञ—शरीरका ज्ञाता, आत्मा तथा परमात्मा क्षोभ—असन्तोष, व्याकुलता ग ग्रथित—गूँथा हुआ ग्रन्थि—गाँठ ग्रास—आहार ग्रीवा—गर्दन घ घ्राण—गन्ध, सूँघनेकी शक्ति च चित्तगुहा—हृदयरूपी कन्दरा चित्-शक्ति—भगवानकी एक प्रकारकी शक्ति चिदालोचना—चित्-वस्तुकी आलोचना चिन्तामल—चिन्तारूपी मल चिन्मयत्व—चिन्मयता चैतन्यत्व—चेतनता चैतन्यनिष्ठ—चित्-वस्तुमें जिसकी निष्ठा है चैतन्यहीन—चेतनारहित छ छन्दविद्या—अठारह विद्याओंमें एक । 301

[ जर्जरित-नैतिक श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत जर्जरित—जो जर्जर हो गया हो तत्त्वज्ञान—तत्त्ववस्तुका ज्ञान तत्त्वतः—यथार्थतः तत्त्वविद्—तत्त्वको जाननेवाला तदीय—भगवत्-सम्बन्धी तनय—पुत्र तन्मय—तल्लीन तादात्म्य—दो वस्तुओंके परस्पर अभिन्न होनेका स्वभाव तारतम्य—दो वस्तुओंके घट-बढ़कर होनेका भाव तिर्यग्—पशु-पक्षी तैलधारावत्—तैलकी भाँति धारावाला त्रिगुणातीत—तीनों गुणोंसे अतीत त्रिवर्ग—धर्म, अर्थ और काम दिक्पाल—दश दिशाओंके रक्षक देवता दुर्ज्ञेय, दुर्बोध—कठिनाईसे जानने योग्य दुर्निगृहीत—कठिनाईसे वशमें लाया हुआ दुर्निवारित—कठिनाईसे निवारण किया हुआ दुरुह—कठिन दुस्त्याज्य—नहीं त्यागने योग्य देदीप्यमान—चकमता-दमकता हुआ देहाध्यास—देहमें मिथ्या अभिमान द्रव्यमययज्ञ—द्रव्य द्वारा किया गया यज्ञ द्विजवर—ब्राह्मणश्रेष्ठ द्वैतभाव—दो होनेका भाव धूसरित—धूलसे भरा हुआ ध्वनित होना—पता चलना नराकृति—मनुष्यके समान आकृति नामाभास—नामका आभास निःशक्तिक—शक्तिरहित निःश्वास—प्राणवायु या साँसका बाहर निकलना निःसृत—निकला हुआ निकृष्ट—तुच्छ निकेतन—घर निक्षेप करना—फेंकना निगृहीत—निग्रह किया हुआ निग्रह—संयम निन्तान्त—अत्यन्त, एकदम निमज्जित—डूबा हुआ, स्नात नियमाग्रह—नियम-पालनमें आलस्य निरञ्जन—निर्दोष, अज्ञानसे रहित निरपेक्ष—किसी औरकी अपेक्षा नहीं निर्गत—बाहर निकला हुआ निर्गुण—सत्त्व, रज और तमोगुणसे अतीत निर्दिष्ट—निर्देशित निर्वाण—मोक्ष निर्विकल्प—विकल्पसे रहित निर्विवाद—बिना विवादका निरुद्ध—विशेषरूपसे रोका हुआ निरूपक—निरूपण करनेवाला निरूपण—किसी विषयको ठीक-ठीक समझा देना निशा—रात्रि निष्काम कर्म—कामनासे रहित कर्म निष्पन्न—जिसकी उत्पत्ति हुई है निसर्गवाद—प्रकृतिवाद (प्रकृति ही जगत्की सृष्टि करनेवाली है, ऐसा मतवाद) निस्तारक—निस्तार करनेवाला निस्त्रैगुण्य—तीनों गुणोंसे अतीत निहत—मारा हुआ नीलमणि—नीलम नैतिक—नीति-सम्बन्धी 302 ।

शब्दकोश नैमित्तिक-प्राकृत ] नैमित्तिक—निमित्तसे उत्पन्न नैरन्तर्य—निरन्तर होनेका भाव नैर्घृण्य—निर्ममता, क्रूरता प पक्षान्तर—दूसरी ओर पन्था—पथ परिज्ञात—अच्छे प्रकारसे ज्ञात परनिष्ठित—दूसरेमें निष्ठावाला परदार—दूसरेकी स्त्री परवर्ती—बादमें पराक्रान्त—शक्तिशाली परिग्रह—ग्रहण पराभक्ति—श्रेष्ठा, शुद्धा भक्ति पराभूत—पराजित परिचर्या—सेवा परिचालक—चलानेवाला परिदृष्ट—दृष्ट परिनिष्ठित—पूर्णतया निपुण परिमित—सीमित परिलक्षित—अच्छी तरह देखाभाला हुआ परिव्राजक—संन्यासी परिवेष्टित—घिरा हुआ पर्यन्त—तक पर्यवसित—समाप्त पाण्डित्य—विद्वता पारत्रिक—परलोक-सम्बन्धी पारलौकिक—परलोक-सम्बन्धी पार्षद—परिकर पाषण्डी—पाखण्डी पूर्वपक्ष—संशयके सम्बन्धमें उठाया गया प्रश्न पूर्वराग—मिलनसे पहलेका राग प्रकरण—निर्माण, प्रसङ्ग प्रकृत—यथार्थ प्रकृष्ट—उत्तम प्रक्षिप्त—बादमें जोड़ा या घुसाया हुआ प्रच्छन्न—ढका हुआ प्रजल्प—इधर-उधरकी बात प्रज्ञा—बुद्धि प्रणयन—रचना, निर्माण प्रणत—शरणागत प्रणतपाल—शरणागतकी रक्षा करनेवाले प्रणति—प्रणाम, शरणागति प्रताड़ित—सताया गया प्रतिपादित—प्रमाणित प्रतिपाद्य—जिसे प्रमाणित किया जाय प्रतिभात—प्रभावयुक्त, ज्ञात प्रतीयमान—जान पड़ता हुआ, जिसकी प्रतीति हो रही हो प्रत्यगात्मा—जीवात्मा प्रत्यवाय—दोष प्रत्याहार—निरोध, रोकना प्रत्युपकार—भलाईके बदलेमें की हुई भलाई प्रदत्त—दिया हुआ प्रधान—मायाकी एक वृत्ति प्रधानतः—मुख्यरूपसे प्रपत्ति—शरणागति प्रभूत—अत्यधिक प्रभृति—जैसा प्रयोजनीयता—आवश्यकता प्रयोजक—प्रयुक्त करनेवाला प्रयोजकत्व—प्रयोजक होनेका भाव प्रवर—श्रेष्ठ प्रवर्त्तक—किसी काममें लगानेवाला, आरम्भ करनेवाला प्रवृत्ति—मनका किसी विषयकी ओर झुकाव, प्रभाव प्रशस्त—प्रशंसाके योग्य प्रशान्तात्मा—शुद्ध या शान्त आत्मा प्रशामक—शान्त करनेवाला प्राकृत—प्रकृति-सम्बन्धी । 303

[ प्राक्तन-विक्षिप्त श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत प्राक्तन—प्राचीन प्रादुर्भूत—आविर्भूत, अवतरित प्रादेशिक वाक्य—प्रसङ्गत, स्थानीय वाक्य प्रापक—प्राप्त करने या करानेवाला प्रापञ्चिक—जगत् या प्रपञ्च-सम्बन्धी प्राप्य—प्राप्त होने योग्य प्रार्थित—प्रार्थना किया हुआ प्रेमास्पद—प्रेमका स्थल प्रेमोत्कर्ष—प्रेमका उत्कर्ष ब बाहुल्य—अधिकता बाह्य अङ्ग—बाहरी अङ्ग बिद्ध—छेदा हुआ, आहत बृहत्—बड़ा बोधगम्य—समझमें आने योग्य ब्रह्मलय—ब्रह्ममें लय होना ब्रह्मवेत्ता—ब्रह्मको जाननेवाला ब्रह्मानन्द—ब्रह्मका आनन्द ब्रह्मानुभूति—ब्रह्मकी अनुभूति भ भक्तानन्दायिनी—भक्तोंको आनन्द देनेवाली भोक्तृत्वभाव—भोक्ता होनेका भाव म मत्सम्बन्धी—मेरे सम्बन्धी मत्सरता—डाह, जलन, द्वेष मथन—मथनेका भाव मधुरिमा—माधुर्य मन्वन्तर—ब्रह्माजीके दिनका चौदहवाँ भाग मन्तव्य—विचार, मत मर्मार्थ—सार महत्—बड़ा मायाच्छन्न—मायाके द्वारा आच्छन्न मुकुलित—आधा विकसित मुमुक्षु—मुक्तिकी इच्छा करनेवाला मेधायुक्त—मेधावी मोहान्ध—मोहसे अन्धा म्लेच्छ—चारो वर्णोंसे भी नीच य यतिगण—संन्यासी लोग याग—यज्ञ यादृच्छिक—स्वतन्त्र, ऐच्छिक युक्तियुक्त—उचित, युक्तिपूर्ण युगपत्—एक ही समयमें, साथ-साथ युगावतार—प्रत्येक युगमें लेनेवाले अवतार योगमाया—भगवान्‌की परा शक्ति योगस्थैर्य—योगकी स्थिरता र रक्तिम—लालिमायुक्त रञ्जित—रंगा हुआ रूक्ष—रूखा, नीरस ल लिङ्गशरीर—सूक्ष्म शरीर लिप्स—किसी वस्तुको पानेकी इच्छा लुब्ध—ललचाया हुआ, लोभित लोकपाल—लोकका पालन करनेवाला लोकप्रवर्त्तन—लोगोंके कल्याणके लिये व वञ्चक—वञ्चना करनेवाला वयस—उम्र वर्चस्व—अधिकार वर्णविशिष्ट—वर्णवाला वर्णसङ्कर—भिन्न जातियोंके स्त्री-पुरुषसे उत्पन्न वाक्—वाणी, बोलनेकी इन्द्रिय वाचाल—अधिक बोलनेवाला वागिन्द्रिय—जिह्वा विक्षिप्त—पागल, उद्विग्न 304 ।

शब्दकोश विगुण-सारगर्भित ] विगुण-गुणहीन विच्युति-भूल, पतन, वियोग विजितात्मा-जिसने मनको जीत लिया है विज्ञ-पण्डित, जाननेवाला विदित-मालूम विधर्म-धर्मविरुद्ध विधिवादिगण-नैतिक लोग विधेय-करने योग्य विधेयात्मा-जिसकी आत्मा संयत हो विन्यास-व्यवस्थित करना विपर्यय-प्रतिकूलता, विपरीतता विभूति-ऐश्वर्य विरहकातर-विरहसे कातर विरोधाभास-विचारमें विरोध प्रतीत होना विलास-क्रीड़ा विवक्षित-इच्छित, कथित विवृत-स्पष्ट, व्यक्त विशारद-निपुण विशिष्ट-विशेषतायुक्त विशिष्टता-विशेषता विशुद्धचित्त-जिसका चित्त शुद्ध है विशेषत्व-विशेषता विषयणी-विषयसे सम्बन्धित विहित-आदेश किया हुआ वृष्टि-वर्षा वेदज्ञ-वेदोंके जाननेवाला वैषम्य-विषमता व्यङ्गोक्ति-गूढ़भाषा, वह भाषा जिसमें व्यङ्ग हो व्यतिक्रम-उल्लङ्घन व्यतिरेक-असङ्गति, निषेध व्यवहृत-व्यवहार किया हुआ व्योम-आकाश श शोच्य-शोचनीय शैव-शिवके उपासक श्रुत-सुना हुआ श्रोतव्य-सुनने योग्य श्लेषोक्ति-छिपे अर्थवाली बात ष षडैश्वर्यपूर्ण-छः ऐश्वर्योंसे परिपूर्ण स सङ्कीर्णता-उदार ना होनेका भाव संवरण-छिपाना संवेदन-अनुभूति संस्पर्श-अच्छी तरहसे होनेवाला स्पर्श संहर्त्ता-संहार करनेवाला सङ्गति-मेल सञ्चित-जमा किया हुआ सदातन-विष्णु सद्विवेकी-सद् विवेकवाला समत्वभाव-समताका भाव सन्निविष्ट-उत्तम रूपसे एकाग्र समाहर-समुच्चय, समूह समाहित-संयमित, व्यवस्थित सम्बन्धविशिष्ट-सम्बन्धवाला सम्मत-सहमत, एक मत समन्वित-संयुक्त, स्वाभाविक रूपसे क्रमबद्ध सम्यक्-भलीभाँति, अच्छी तरह सर्वतन्त्र-समस्त सिद्धान्त सर्वतोभावेन-सम्पूर्ण रूपसे सर्वभूतात्मा-सभी जीवोंके आत्मा अर्थात् परमात्मा सर्वभुक्-सब कुछ खा जानेवाला सर्वात्मकत्व-सर्वात्मकता सहस्र-हजार साम-सामवेद सामर्थ्यविशिष्ट-सामर्थ्यवान् साम्यलक्षण-समानताका लक्षण सारगर्भित-तत्त्वपूर्ण | 305

[ सालोक्य-हृदगत श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत सालोक्य मुक्ति—जीवका भगवान्‌के साथ एक ही लोकमें वास करना साष्टाङ्ग प्रणाम—आठ अङ्गोंसे प्रणाम (सिर, हाथ, पैर, आँख, जंघा, हृदय, वचन और मन) सुखान्वेषी—सुखकी खोज करनेवाला सुदुराचारी—अति दुराचारी सुधा—अमृत सुरस—रसयुक्त सुष्ठु—भली भाँति, अच्छी तरह सुस्पष्ट—विशेषरूपसे स्पष्ट सौम्य—सुन्दर, कोमल स्खलित—गिरा हुआ स्निग्ध—स्नेहयुक्त, प्रियता स्नेहाधिक्य—स्नेहकी अधिकता स्फूर्ति—स्फुरण, व्यक्त होना स्पृहा—इच्छा, आकाङ्क्षा स्फुरण—व्यक्त होना स्फुलिङ्ग—चिङ्गारी स्मार्त्त—स्मृति शास्त्रका अनुयायी स्थायित्व—स्थिरता स्रुवा—घीमें आहुति डालनेकी करछी स्वच्छन्द—स्वतन्त्र स्वधर्मस्थ—अपने धर्ममें स्थित स्वयंभू—स्वयं उत्पन्न स्वानन्दपूर्ण—अपने आनन्दमें पूर्ण ह हत—मरा हुआ हतभागा—भाग्यहीन हन्त—मारना हिरण्यगर्भ—ब्रह्मा हेयता—तुच्छता हृदगत—हृदय-सम्बन्धी 306 ।

॥ श्रीश्रीगुरुगौराङ्गौ जयतः ॥ गुरुपरम्परामें श्रीकृष्णचैतन्यके अधीन चौथी पीढ़ीके महापुरुष श्रीरूपानुग अप्राकृत-कविकुलश्रेष्ठ- ॐ विष्णुपाद श्रीश्रीमद् कृष्णदास-कविराज-गोस्वामी-रचित श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला [प्रथम भाग (अध्याय 1-14)] गुरुपरम्परामें श्रीकृष्णचैतन्यके अधीन आठवीं पीढ़ीके पुरुषप्रधान श्रीरूपानुगवर- ॐ विष्णुपाद श्रीश्रीमद् सच्चिदानन्द-भक्तिविनोद-ठाकुर-रचित अमृतप्रवाह-भाष्य, गुरुपरम्परामें श्रीकृष्णचैतन्यके अधीन नौवीं पीढ़ीके श्रेष्ठ परिजन परमहंस-परिव्राजकाचार्य-श्रीरूपानुगश्रेष्ठ- श्रीब्रह्ममाध्वगौड़ीय-सम्प्रदायके सर्वोत्तम संरक्षक- ॐ विष्णुपाद परमहंसस्वामी श्रीश्रीमद्भक्तिसिद्धान्त सरस्वती गोस्वामी प्रभुपाद-रचित श्रीस्वरूप-रूप-विरोधी समस्त-कुसिद्धान्तोंको निरस्त करनेवाला अनुभाष्य एवं नित्यलीलाप्रविष्ट ॐ विष्णुपाद अष्टोत्तरशतश्री श्रीमद्भक्तिवेदान्त वामन गोस्वामी कृत ‘अमृतानुकणा’, विविध गौड़ीय वैष्णवाचार्योंके लेखों एवं नित्यलीलाप्रविष्ट ॐ विष्णुपाद अष्टोत्तरशतश्री श्रीमद्भक्तिवेदान्त नारायण गोस्वामी महाराजके प्रवचनोंसे सङ्कलित ‘अमृतानुकणिका’ भाष्य, भूमिका, विविध सूची और विवरण आदि-सहित गुरुपरम्परामें श्रीकृष्णचैतन्यके अधीन दसवीं पीढ़ीके श्रेष्ठ परिजन श्रीगौड़ीय वेदान्त समितिके प्रतिष्ठाता-आचार्य-भास्कर नित्यलीलाप्रविष्ट ॐ विष्णुपाद अष्टोत्तरशतश्री श्रीमद्भक्तिप्रज्ञान केशव गोस्वामी महाराजके अनुकम्पा-पात्र नित्यलीलाप्रविष्ट ॐ विष्णुपाद अष्टोत्तरशतश्री श्रीमद्भक्तिवेदान्त नारायण गोस्वामी महाराजके- आदेश-निर्देशानुसार उनके चरणाश्रितजनोंके द्वारा अनुवादित और सम्पादित प्रकाशक : इन्टरनेशनल गौड़ीय वेदान्त पब्लिकेशन्स

मूल बङ्गला पयार, संस्कृत श्लोक, अमृतप्रवाह भाष्य, अनुभाष्य, अमृताणुकणा और अमृताणुकणिका सहित प्रकाशित प्रथम संस्करण - श्रीमद्भक्तिवेदान्त नारायण गोस्वामी महाराजकी 7वीं विरह तिथि, 12 दिसम्बर, 2017 1000 प्रतियाँ 卐 卐 卐 卐 卐 ग्रन्थ प्राप्ति स्थान ★ श्रीरमणविहारी गौड़ीय मठ B-3, म्यूजिकल फाँउन्टेन पार्कके निकट, जनकपुरी, नई दिल्ली ✆ 9810192540, 8285211049 ★ श्रीकेशवजी गौड़ीय मठ जवाहर हाट, मथुरा (उ.प्र.) ✆ 0565-2502334 ★ श्रीरूप-सनातन गौड़ीय मठ दान गली, वृन्दावन (उ.प्र.) ✆ 9456828001 ★ श्रीगिरिधारी गौड़ीय मठ दसविसा, राधाकुण्ड रोड, गोवर्धन (उ.प्र.) ✆ 0565-2815668 ★ श्रीश्रीकेशवजी गौड़ीय मठ कोलेरडाङ्गा लेन, नवद्वीप (प.ब.) ✆ 9153125442 ★ श्रीराधामाधव गौड़ीय मठ 162, सैक्टर-16A, फरीदाबाद (हरियाणा) ✆ 9911283869 ★ जयश्री दामोदर गौड़ीय मठ चक्रतीर्थ रोड़, जगन्नाथपुरी (ओडीशा) ✆ 9776238328 ★ श्रीराधागोविन्द गौड़ीय मठ D-5, सैक्टर-55, नोएडा, (उ.प्र.) ✆ 9910400878 ★ खण्डेलवाल एण्ड सन्स अठखम्बा बाजार, वृन्दावन (उ.प्र.) ✆ 0565-2443101

विषय-सूची उद्धृत ग्रन्थ । i-iii अध्याय विवरण । iv-vi अध्याय 1 | मध्यलीला-सूत्रवर्णन । 3-48 अध्याय 2 | अन्त्यलीलाका सूत्ररूपमें प्रेमोन्माद-प्रलाप-वर्णन । 51-79 अध्याय 3 | संन्यास ग्रहण करनेके बाद श्रीअद्वैत-गृहमें भोजन-विलास-वर्णन । 81-110 अध्याय 4 | श्रीमाधवेन्द्रपुरी-चरितामृतास्वादन । 113-139 अध्याय 5 | साक्षिगोपाल-चरित्र-वर्णन । 141-159 अध्याय 6 | सार्वभौम-उद्धार । 161-209 अध्याय 7 | दक्षिणयात्रामें 'वासुदेव-उद्धार' । 211-230 अध्याय 8 | रामानन्दराय-सङ्गोत्सव । 233-337 अध्याय 9 | दक्षिणदेश-तीर्थ-भ्रमण । 339-402 अध्याय 10 | वैष्णवमिलन । 405-431 अध्याय 11 | 'बेड़ा-कीर्त्तन'-विलास-वर्णन । 433-463

अध्याय 12 गुण्डिचा-मन्दिर-मार्जन । । । । । । । 465-494 अध्याय 13 रथके आगे नृत्य । । । । । । । । 497-527 अध्याय 14 ‘हेरा-पञ्चमी’-यात्रा-दर्शन । । । । । । 529-562 श्लोक सूची । । । । । । । । । । 563-566 पद्य सूची । । । । । । । । । । । 567-582 शब्दकोश । । । । । । । । । । 583-590 साङ्केतिक चिह्नोंकी सूची अन्त्य — अन्त्यलीला आदि — आदिलीला उःनीः — उज्ज्वलनीलमणि कठः — कठोपनिषद छाः — छान्दोग्योपनिषद तैः — तैत्तिरयोपनिषद नाःपःराः — नारदपञ्चरात्र ब्रःसः — ब्रह्मसंहिता बृःआः — बृहदारण्यकोपनिषद मध्य — मध्यलीला मःभाः — महाभारत भःरःसिः — भक्तिरसामृतसिन्धु भाः — भागवत विःपुः — विष्णुपुराण श्वेः — श्वेताश्वतरोपनिषद हःभःविः — हरिभक्तिविलास

निवेदन हमारे परमाराध्य गुरुदेव नित्यलीलाप्रविष्ट ॐ विष्णुपाद अष्टोत्तरशतश्री श्रीमद्भक्तिवेदान्त नारायण गोस्वामी महाराजजीकी अपार कृपासे गौड़ीय वैष्णवाचार्योंकी विविध टीकाओं सहित हिन्दी भाषामें श्रीचैतन्यचरितामृतकी दो भागोंमें आदिला प्रकाशित करनेके पश्चात् अब 'मध्यलीला प्रथम भाग' का प्रकाशन कार्य सम्पन्न हुआ है। यह कार्य उनकी आज्ञा एवं उनके द्वारा प्रदत्त शक्तिसे ही सम्पादित हुआ है। श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामीने श्रीचैतन्य महाप्रभुके द्वारा अनुमोदित गूढ़ तत्त्व-सिद्धान्तों और सर्वोच्च रस-तत्त्वका अनूठा, अद्भुत और चमत्कारी समन्वय इस ग्रन्थमें अति सरल बङ्गला भाषामें करके अपने अप्राकृत कवित्वका परिचय प्रदान किया है। "मितञ्च सारञ्च वचो हि वाग्मिता", श्रील कविराज गोस्वामीकी लेखनी इस उक्तिका उज्ज्वल उदाहरण है, उन्होंने अति अल्प शब्दोंमें समस्त शास्त्रोंके सारको प्रमाण सहित इस ग्रन्थमें प्रस्तुत किया है। इस ग्रन्थकी भाषा सरल होनेपर भी इसमें अत्यन्त गूढ़ रहस्य समन्वित हैं। श्रील भक्तिविनोद ठाकुर और श्रील भक्तिसिद्धान्त सरस्वती ठाकुरने अपनी टीकाओं एवं अनेकानेक लेखोंके द्वारा उन गूढ़ रहस्योंको उद्घाटित किया है। इन टीकाओं और लेखों तथा श्रील गुरुदेवके प्रवचनोंको इस प्रकाशनमें समन्वय करके ग्रन्थके गूढ़ भावोंको सर्वसाधारणके लिये बोधगम्य बनानेका हमारा प्रयास है। उनके मनोवाञ्छित कार्यको सम्पूर्ण करनेके लिये प्रकाशन मण्डलीके सेवक निरन्तर प्रयासशील हैं और श्रील गुरुदेवकी प्रेरणा एवं निरुपाधिक निरवधि कृपाशक्ति हमें इस महत् कार्यमें सदा उत्साहशील बनाये रखती है। यह अति हर्षका विषय है कि श्रीचैतन्यचरितामृतका 'मध्यलीला प्रथम भाग' भी अब प्रकाशित हो गया है और श्रीगुरुदेवकी प्रसन्नताके लिये उनकी निज वस्तुको उनके ही करकमलोंमें अर्पित करते हुए परमानन्दका अनुभव कर रहे हैं। इस ग्रन्थके प्रकाशनके लिये आत्मीय सहायता एवं प्रेरणाके लिये हम श्रीयुता उमादेवी दासीके आभारी हैं। इस ग्रन्थमें कुछ त्रुटियोंका रह जाना स्वाभाविक है। सुधी पाठकोंके द्वारा उनका संशोधनपूर्वक पाठ करनेसे हम आनन्दित होंगे। प्रकाशन मण्डली इन्टरनेशनल गौड़ीय वेदान्त पब्लिकेशन्स (IGVP)

प्रकाशन-मण्डली अनुवाद और विन्यास (Translation & Layout) :- श्रीमान् गोकुलचन्द्र दास शोधकार्य (Research) :- श्रीमती जानकी दासी / श्रीमान् गोकुलचन्द्र दास टङ्कण (Typing) :- श्रीमती ऐश्वर्य दासी / श्रीमती प्रज्ञा दासी संस्कृत-हिन्दी अनुवाद :- श्रीमान् डॉ अच्युतलाल भट्ट (पी०एच०डी०) प्रूफ-संशोधन (Proof Reading) :- श्रीमती कुन्दलता दासी मुखपृष्ठ चित्र :- श्रीमान् अनुज रेखा चित्र :- श्रीमान् गुलशन / श्रीमान् राधेश्याम प्रकाशक :- श्रीपाद रामचन्द्र दास इन्टरनेशनल गौड़ीय वेदान्त पब्लिकेशन्स

श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला (प्रथम भाग) उद्धृत प्रमाण-ग्रन्थ तालिका आदि पुराण—11/28; उज्ज्वलनीलमणि—8/110, 161,195; 14/163, 174, 187, 192, 197; उत्तररामचरित—7/73; काव्यप्रकाश—1/58, 13/121; कूर्मपुराण—9/211, 212; कृष्णकर्णामृत—2/58, 61, 65, 74; 10/178; कृष्णचैतन्योक्त श्लोक—1/211; 2/45; गीतगोविन्द—8/105, 106, 143; गोविन्दलीलामृत—8/182, 206, 211; 14/181, 189, 194; गोस्वामीपादोक्त श्लोक—2/28; 14/200; गौतमीय-तन्त्र—8/216; चैतन्यचन्द्रोदय नाटक—3/28; 6/142, 254, 255; 10/119; 11/8, 11, 47, 151; जगन्नाथवल्लभ-नाटक—2/18, 36; दानकेलिकौमुदी—14/180; नारदपञ्चरात्र—9/157; पद्मपुराण—3/28; 6/181, 182, 225, 226; 8/98; 9/29, 32; 11/31; पद्यावली—1/76; 4/197; 8/69, 70; 13/78, 80, 121; बृहन्नारदीयपुराण—6/242; वैष्णवतोषणी—2/42; ब्रह्मसंहिता—8/136, 163; 14/227; ब्रह्माण्डपुराण—9/33; भक्तिरसामृतसिन्धु—1/190; 8/84, 141, 156, 188, 190; 9/117, 146; 10/178; 14/228; भगवत्सन्दर्भ—8/153; भगवद्गीता—9/265; भागवत—2/42; 3/36; 6/84, 101-103, 108, 109, 149, 186, 235, 261, 270; 7/143; 8/6, 40, 62, 67, 72, 75, 77, 78, 80, 81, 89, 92, 94, 99, 139, 145, 147, 219, 224, 227, 232, 266, 275, 276; 9/114, 121, 123, 132, 143, 259, 260, 262, 264, 266, 270; 10/12; 11/29, 30, 32, 100, 104, 118, 192; 13/79, 136, 160; 14/13, 158; भागवतामृत—8/98; महाभारत—6/104; 9/30; 10/170; यामुनाचार्यकृत-श्लोक—1/203, 206; 8/73; 11/151; रघुवंश—10/145; रामायण (वाल्मिकी-कृत)—10/146; रूपगोस्वामीकृत श्लोक—1/76; लघुभागवतामृत—9/157; 11/28, 31; ललितमाधव—1/84; 8/149; 9/150; विदग्धमाधव—2/52; विष्णुपुराण—6/154-157; 8/58, 153, 156; 13/77; श्वेताश्वतर उपनिषद्—10/141; साहित्यदर्पण—13/221; स्तवमाला—13/207; स्तोत्ररत्न—8/73; हयशीर्षपञ्चरात्र—6/142; हरिभक्तिविलास—9/33 । अमृतप्रवाह भाष्यमें उद्धृत ग्रन्थादि-तालिका ऐतरयोपनिषद्—6/143-148; गोविन्ददासका कड़चा—8/14; 9/93; चैतन्यचन्द्रोदय-नाटक—8/245-257; 9/355-357; चैतन्यभागवत—1/151; 4/4; 5/140; चैतन्य-शतनाम—7/150; जगन्नाथवल्लभ-नाटक—5/20; नाटक-चन्द्रिका—1/134; पातञ्जल-दर्शन—6/269; प्रपन्नामृत—7/113; प्रेमाम्भोज-मकरन्द- स्तोत्र—8/168-181; भागवत—8/101-102; 9/133-140; 11/56; 14/8; मुण्डकोपनिषद्—6/158-163; श्वेताश्वतर उपनिषद्—6/133-141, 150-153; सङ्गीत दामोदर—10/116; सात्वतशास्त्र—9/48; साहित्य-दर्पण—1/134; हरिभक्तिविलास—8/127 । । i

अनुभाष्यमें उद्धृत ग्रन्थादि-तालिका अध्यात्म रामायण-9/11; अमृतप्रवाह भाष्य-6/97; आदिपुराण-8/246; इतिहाससमुच्चय-8/246; उज्ज्वलनीलमणि-1/87; 2/66; 6/13; 8/172, 175, 202-205; 14/141-153, 159, 165, 168; उपदेशामृत (रूपगोस्वामीकृत)-12/195; ऐतरयोपनिषद्-6/143-144; कठोपनिषद्-6/87; 8/307-309; 9/195; 11/37-38; कर्णूल-म्यानुयेल-1/106; कल्याण-कल्पतरु-12/7-9, 59-61; कात्यान-गृह्यसूत्र-8/127; काशीखण्ड-9/157; कूर्मपुराण-6/180; कौपीन-पञ्चक (शङ्कराचार्य)-6/121; गज्जाम-म्यानुयेल-7/113; गरुड़-पुराण-8/246; गोपालतापनी-उपनिषद्-8/137; गोविन्द भाष्य (श्रीमद्भागवत)-11/195; गौतमीय-तन्त्र-13/142; चैतन्यचन्द्रामृत-7/37; 8/246; 10/175-177; चैतन्यचन्द्रोदय-नाटक-10/106; चैतन्यचन्द्रोदय-नाटक (टिप्पनी)-10/105; चैतन्यभागवत-4/186; 5/140; चैतन्याष्टक-13/207; छान्दोग्योपनिषद्-6/145; 9/270; 12/194; तत्त्व-सन्दर्भ-6/135; तन्त्र-12/212, 215; ताञ्जोर गेजेटियार-9/74, 78-79; तैत्तरीय उपनिषद्-6/143-145, 172; 8/266; तैत्तरीय श्रुतिभाष्य (राघवेन्द्र यति)-6/143-144; दक्षिण आर्कट म्यानुयेल-9/38, 73; दक्षिण कानाड़ा म्यानुयेल-9/245; दुर्गम-सङ्गमनी-8/202-205; नरोत्तमदास ठाकुरकी प्रार्थना-8/137; 11/67; 12/135; नारायणव्यूह स्तव-8/246; पदामृत-समुद्र (राधामोहन ठाकुर)-3/114; पद्मपुराण-8/35-36, 44; 11/32; पूर्णप्रज्ञ-दर्शन-6/135; पत्थरके पटलपर लिखे श्लोक-7/113; प्रेमविवर्त्त-8/192; प्रेमविलास-विवर्त्त-8/192; बाजसेनकी शाखा-8/121; बाधूल-शाखा-6/143-144; बृहदारण्यक-श्रुति-12/194; बृहद्वामन-पुराण-8/246; बृहद्विष्णु-पुराण-3/99; बृहद्भागवतामृत-8/248; 14/126; बृहन्नारदीय-पुराण-8/246; बोम्बाइ गेजेटियार-9/245, 280, 281, 316; ब्रह्मसंहिता-8/137; 10/179-181; ब्रह्मसूत्र-6/135, 147; 8/266, 308-310; भक्तिरत्नाकर-1/35-44, 189; 9/82; भक्तिरसामृतसिन्धु-2/35, 47, 66, 72; 3/127, 162; 4/202; 6/12; 8/202-205; 12/135; 13/142; 14/157; भविष्यपुराण-6/137; भरद्वाज-संहिता (पञ्चरात्र)-1/263; भागवत-1/189; 2/29-34; 3/96, 97, 181; 4/179, 186; 5/28; 6/95, 143, 144, 263-265; 8/5, 44, 57, 60, 64, 127, 245-257, 264-266; 9/74, 80, 94-96, 102, 181, 195, 201, 218, 234, 260, 264, 270, 360, 362; 10/10, 11, 175-177; 12/32, 56, 184; 13/139, 142; भागवत-तात्पर्य (मध्व)-9/11; भावार्थ-दीपिका-6/95, 144; 8/5; भिजागापटम्-गेजेटियार-8/3; मध्व-विजय-9/245; मध्व-भाष्य-6/137, 147; मनःशिक्षा (दास गोस्वामी)-8/64; मनुसंहिता-10/154; महाभारत-8/127; 9/175, 310; मुकुन्दमालास्तोत्र-9/271; मुण्डकोपनिषद्-6/172; 8/307-309; 12/59-61; मुरारी-कड़चा-10/185; राधारस-सुधानिधि-13/207; रामायण-9/218, 312; लघुभागवतामृत-6/263-265; 9/138-139; 12/212, 215; लघुभागवतामृत-टीका (बलदेव)-6/263-265; विद्यापतिको गीतिग्रन्थ-3/114; विवर्त्तविलास (बाउलका ग्रन्थ)-8/192; विलापकुसुमाञ्जली-1/283-284; वेदान्तदर्शन (गौड़ीय)-8/192; वेदान्त-पारिजात-6/135; वेदार्थसंग्रह (श्रीरामानुज)-8/57; वैष्णव-मञ्जुषा-9/244-245; 10/90; 11/84; शरणागति (ठाकुर भक्तिविनोद)-3/194; 7/69; श्वेताश्वतरोपनिषद्-6/143-144, 150; 8/264; 9/102; श्रीभाष्य-6/135; श्रुति-8/266; सप्तशती-8/90; सर्वज्ञसूक्त-6/198; सर्वसम्वादिनी-6/135; 8/192; स्कन्दपुराण-6/147; 8/246; स्तवमाला-7/37; स्मृति-10/137; हरिभक्तिविलास-4/59-62; 8/127; 12/126-127 । ii ।

अमृतानुकणार्मे उद्धृत ग्रन्थादि-तालिका उपदेशामृत—5/142-143; गीता—13/80; चैतन्यभागवत—3/4; छान्दोग्य-भाष्य—9/276; जावालोपनिषद्—3/4; नारायणसंहिता—9/276; न्यायरक्षामणि—5/142-143; बृहदारण्यक—13/80; ब्रह्मवैवर्त्त-पुराण—3/4; ब्रह्मसूत्र—9/276; ब्रह्मसूत्र (मध्वभाष्य)—9/276; भागवत—3/4, 9/276, 13/80; मध्वमत-प्रकाशक—9/276; महाभारत—9/276; महाभारत-तात्पर्य—9/276; माठर श्रुति—9/276; मनुसंहिता—3/4; मुण्डकोपनिषद् (मध्यभाष्य)—9/276; रघुनन्दन—3/4; शिवार्क-मणिदीपिका—5/142-143; श्रुति—13/80। अमृतानुकणिकामे उद्धृत ग्रन्थादि-तालिका उज्ज्वलनीलमणि—2/5, 2/66-70; गरुड़पुराण—9/192; गीता—8/57, 59; 9/192; दानकेलिकौमुदी—2/61; नारद-पञ्चरात्र—8/57, 60; भक्तिरसामृतसिन्धु—8/67; 9/94-96; भक्तिसन्दर्भ—8/68; भागवत—8/59, 63, 67-68, 97-99; 9/94-96; महाभारत—8/57; माठरश्रुति—8/67; विदग्धमाधव—8/1; श्रुति—8/59; । iii

श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला (प्रथम भाग) अध्याय-विवरण पहला अध्याय— 3-48 मध्य और अन्त्य लीलाकी भूमिका या सूत्रवर्णन। दूसरा अध्याय— 51-79 अन्तिम 12 वर्ष गम्भीरामें अन्तरदशामें अवस्थित महाप्रभुका श्रीराधाके आवेशमें दिव्योन्माद और प्रलाप आदि, एवं श्रीचैतन्यचरितामृत ग्रन्थके मूल आधारका कथन। तीसरा अध्याय— 81-110 संन्यास ग्रहण करनेके बाद महाप्रभुका राढ़देशमें भ्रमण, श्रीनित्यानन्द प्रभुकी चेष्टासे शान्तिपुरमें श्रीअद्वैताचार्यके घरमें आकर शचीमाताके द्वारा बनाया गया भोजन ग्रहण करना और नृत्य-कीर्तनलीला, पुरीमें निवास स्वीकार और श्रीनित्यानन्द प्रभु आदि चार भक्तोंके साथ पुरीकी यात्रा। चौथा अध्याय— 113-139 रेमुणामें उपस्थित होकर श्रीनित्यानन्द आदिको श्रीईश्वरपुरीके मुखसे सुनी हुयी श्रीमाधवेन्द्र पुरी गोस्वामीके द्वारा गोवर्धनधारी गोपालकी प्रतिष्ठा और अन्नकूट महोत्सव, श्रीमाधवेन्द्रपुरीके रेमुणामें आनेपर श्रीगोपीनाथके द्वारा उनके लिये क्षीरकी चोरी एवं श्रीमाधवेन्द्रपुरीके द्वारा चन्दन-कर्पूर संग्रह करके श्रीगोपीनाथके अङ्गमें लेपन आदिका वृत्तान्त वर्णित है। पाँचवाँ अध्याय— 141-159 साक्षीगोपालमें आनेपर श्रीनित्यानन्द प्रभुके मुखसे महाप्रभु आदिका बड़े ब्राह्मण, छोटे ब्राह्मण और साक्षी गोपालके चरित्रका श्रवण, कमलपुरमें श्रीनित्यानन्द प्रभुके द्वारा महाप्रभुका दण्ड भङ्ग, आठारनालामें आनेपर दण्ड भङ्गकी बात सुनकर महाप्रभुका अकेले पुरीमें आगमन और श्रीजगन्नाथजीके दर्शनसे मूर्च्छाकी प्राप्ति। छठा अध्याय— 161-209 श्रीनित्यानन्द प्रभु, श्रीमुकुन्द आदिके द्वारा महाप्रभुका दर्शन, महाप्रभुको बाह्य दशाकी प्राप्ति, सभीके द्वारा प्रसादका सम्मान। अन्य एक दिन महाप्रभुके परमेश्वरत्वके सम्बन्धमें श्रीगोपीनाथाचार्यके साथ सशिष्य श्रीभट्टाचार्यका कुतर्क, मायावादी पण्डित सार्वभौमके मुखसे सात दिन चुपचाप वेदान्त व्याख्याका श्रवण और वेदान्तके निर्विशेष ब्रह्मपरतारूप कुतर्कका खण्डन। श्रीसार्वभौमके द्वारा ‘आत्मारामश्च’ श्लोककी नौ प्रकारकी व्याख्या, महाप्रभुकी उन नौ प्रकारके अतिरिक्त अठारह प्रकारकी व्याख्या; श्रीसार्वभौम भट्टाचार्यकी पराजय, श्रीसार्वभौमको चतुर्भुज और द्विभुजरूपका प्रदर्शन और उद्धारका साधन। सातवाँ अध्याय— 211-230 कृष्णदास ब्राह्मणके साथ महाप्रभुकी दक्षिणयात्रा, मार्गमें प्रत्येक ग्राम और नगरवासियोंको वैष्णव बनाना और कूर्मस्थानमें वासुदेव ब्राह्मणको कुष्ठरोगसे मुक्त करना। आठवाँ अध्याय— 233-337 गोदावरी तटपर श्रीरामनान्दके साथ महाप्रभुका iv ।

मिलन और श्रीरायके मुखसे साध्य-साधन तत्त्वकी अन्तिम सीमातक श्रवण, श्रीरायको महाप्रभुका रसराज-महाभाव रूपका प्रदर्शन और श्रीरायको राजकार्य त्यागकर पुरी आकर मिलनेका आदेश देकर पुनः दक्षिणयात्रा।

नौवाँ अध्याय— 339-402

दक्षिण देशमें अनेक तीर्थोंमें भ्रमण करते हुए अन्य अभिलाषी, ज्ञानी और पाषण्डी लोगों और अन्य साम्प्रदायिक वैष्णवोंका कृष्ण नाममें प्रवर्त्तन, सिद्ध होनेपर भी राम-नामकारी ब्राह्मणको कृष्णनाममें प्रवर्त्तन। मार्गमें तार्किक, मीमांसक, मायावादी, पाषण्डी आदि समस्त भक्ति विरोधी मतोंका खण्डन करके कृष्णभक्ति सिद्धान्तका स्थापन, बौद्ध आचार्यकी पराजय, रङ्गक्षेत्रमें वेङ्कटभट्टके घरमें चातुर्मास्य यापन और श्रीलक्ष्मीनारायण उपासक श्रीसम्प्रदायी भट्टको सपरिवार श्रीराधाकृष्णकी उपासनामें प्रवर्त्तन, ऋषभ पर्वतमें श्रीपरमानन्दपुरी गोस्वामीके साथ भेंट और पुरी गोस्वामीकी नीलाचलकी ओर यात्रा, दक्षिण मथुरामें रामसीताके भक्त ब्राह्मणको ‘अप्राकृत वैकुण्ठेश्वरी सीतादेवी प्राकृत असुर रावणके द्वारा दर्शनसे अतीत हैं’—ऐसा कहकर सान्त्वना प्रदान करना; बादमें रामेश्वरसे कूर्मपुराण-श्लोक लाकर उनको दिखाना। मालावार देशमें भट्टथारियोंके हाथोंसे सङ्गी कृष्णदासका उद्धार, पयस्विनी तटपर ब्रह्मसंहिताके पञ्चम अध्यायका संग्रह; शृङ्गेरी मठमें जाना; उडुपीमें मठाधीश मध्वाचार्यकी पराजय, पाण्डरपुरमें श्रीरङ्गपुरीके मुखसे श्रीशङ्करारण्य अर्थात् बड़े भाई श्रीविश्वरूपकी स्वधाम प्राप्ति (अप्रकट)का संवाद श्रवण। कृष्णवेन्वा नदीके तटपर ‘कृष्णकर्णामृत’का संग्रह और विद्यानगरमें पुनः लौटकर श्रीरामानन्दके साथ भेंट करके अलालनाथसे होते हुये पुरीमें वापस लौटना।

दसवाँ अध्याय— 405-431 महाप्रभुका श्रीकाशीमिश्रके घरमें अवस्थान, श्रीसार्वभौम भट्टाचार्यके द्वारा क्षेत्रवासी वैष्णवोंके परिचयकी प्राप्ति करना, कृष्णदासको नवद्वीपमें भेजना, गौड़ीय भक्तोंकी पुरीमें आनेकी तैयारी, श्रीपरमानन्द पुरीका नवद्वीपसे पुरीमें आगमन, श्रीदामोदर स्वरूपका काशीसे आगमन और महाप्रभुसे मिलन, श्रीईश्वरपुरीके शिष्य श्रीगोविन्दका आगमन और महाप्रभुकी सेवामें उनकी नियुक्ति, ब्रह्मानन्द भारतीसे चर्माम्बरका त्याग करवाना और उनका महाप्रभुमें श्रीकृष्ण ज्ञान; बलवान काशीश्वरका आगमन।

ग्यारहवाँ अध्याय— 433-463 श्रीसार्वभौम भट्टाचार्यके द्वारा प्रतापरुद्रकी महाप्रभुसे मिलन सम्पादन करनेकी चेष्टा, महाप्रभुकी अनिच्छा, राजकार्यसे मुक्त होकर श्रीरायका महाप्रभुका दर्शन और राजा प्रतापरुद्रके गुणोंका कीर्त्तन, राजाके प्रति महाप्रभुके चित्तभावका परिवर्तन, पुरुषोत्तममें अनवसर-कालमें महाप्रभुका आलालनाथमें गमन और वहाँसे लौटनेपर गौड़देशसे समागत श्रीअद्वैताचार्य आदि भक्तोंके साथ मिलन, श्रीसार्वभौम भट्टाचार्यके साथ श्रीगोपीनाथाचार्यके द्वारा महलके ऊपर चढ़कर राजा प्रतापरुद्रको गौड़ीय भक्तोंका परिचय-दान, राजाके द्वारा उनको रहनेके स्थान और महाप्रसादकी व्यवस्था, महाप्रभुका श्रीहरिदासको तोटामें अर्थात् एक बगीचेमें स्थान प्रदान करना और सभीके प्रसाद सेवन करनेके बाद संध्याके समय मन्दिरमें चार मण्डलियाँ बनाकर कीर्तन।

बारहवाँ अध्याय— 465-494 श्रीनित्यानन्द प्रभु आदि भक्तोंका महाप्रभुके पास प्रतापरुद्रकी आर्त्तिका ज्ञापन करना और राजाको सान्त्वना देने हेतु महाप्रभुके द्वारा व्यवहार किये गये एक बहिर्वासका खण्ड प्रदान करना, बादमें श्रीरामानन्दके आग्रहसे निकट आये राजकुमारको ‘कृष्ण’ जानकर महाप्रभुका उसे आलिङ्गन दान, उस प्रेमाविष्ट पुत्रके स्पर्शसे राजाको महाप्रभुकी कृपाकी प्राप्ति और प्रेम उदय, गुण्डिचा-मन्दिर मार्जन और धुलाई, एक गौड़ीय

। v