वासिष्ठ धर्मशास्त्र (महर्षि वसिष्ठ - प्राचीन वैदिक स्मृति सटीक)

६८ अकामतोपनतं मधु वाजसनेयके न दुष्यतीति विज्ञायते ॥ १३ ॥ य आत्मत्याग्यभिशस्तो भवति सपिण्डानां प्रेतकर्मच्छेदः ॥ १४ ॥ काष्ठजलोष्टपाषाणशस्त्रविषरज्जुभिर्य आत्मानमवसादयति स आत्महा भवति ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । य आत्मत्यागिनः कुर्यात्स्नेहात्प्रेतक्रियां द्विजः । स तप्तकृच्छ्रसहितं चरेच्चान्द्रायणव्रतमिति ॥ १६ ॥ चान्द्रायणं परस्ताद्वक्ष्यामः ॥ १७ ॥ आत्महननाध्यवसाये त्रिरात्रम् ॥ १८ ॥ जीवन्नात्मत्यागी कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरेत्त्रिरात्रं ह्युपवसेन्नित्यं क्लिन्नेन वाससा प्राणानात्मनि चायम्य त्रिः पठेद्घमर्षणमिति ॥ १९ ॥ अपि वैतेन कल्पेन गायत्रीं परिवर्तयेत् ॥ २० ॥ अपि वाग्निमुपसमाधाय कूष्माण्डैर्जुहुयाद्धृतम् ॥ २१ ॥ यच्चान्यन्महापातकेभ्यः सर्वमेतेन पूयत इति ॥ २२ ॥ अथाप्याचमेदग्निश्च मा मन्युश्चेति प्रातर्मनसा पापं ध्यात्वोंपूर्वाः सत्यान्ता व्याहृतीर्जपेदघमर्षणं वा पठेत् ॥ २३ ॥ मानुषास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमाशौचम् ॥ २४ ॥ अस्निग्धे त्वहोरात्रम् ॥ २५ ॥ शवानुगमने चैवम् ॥ २६ ॥ 13. अकामोपनतं K. कामापन्नं Bh. E. H. अकामतोपनं F. A gloss in B. refers to Śūlapāni's Prāyaśchittaviveka, 112. 20. चैतेन F. H. 21. चाग्नि B. F. H. 23. ध्यात्वा B. E. F. H.

६९ अधीयानानामन्तरागमनेहोरात्रमभोजनम् ॥ २७ ॥ त्रिरात्रमभिषेको विवासश्चान्योन्येन ॥ २८ ॥ श्वमार्जारनकुलशीघ्रगाणामहोरात्रम् ॥ २९ ॥ श्वकुकुक्कुटग्राम्यशूकरकङ्कगृध्रभासपारावतमानुषकाकोलूकमांसा- दने सप्तरात्रमुपवासो निष्पुरीषीभावो घृतप्राशः पुनः संस्कारश्च ॥ ३० ॥ ब्राह्मणस्तु शुना दष्टो नदीं गत्वा समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य ततः शुचिरिति ॥ ३१ ॥ कालोऽग्निर्मनसः शुद्धिरुदकार्कावलोकनम् । अविज्ञातं च भूतानां षड्विधा शुद्धिरिष्यत इति ॥ ३२ ॥ श्वचाण्डालपतितोपस्पर्शनै सचैलं स्नातः सद्यः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ३३ ॥ पतितचाण्डालारावश्रवणे त्रिरात्रं वाग्यता अनश्नन्त आसीरन् ॥ ३४ ॥ सहस्त्रपरमं वा तदभ्यसन्तः पूता भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३५ ॥ एतेनैव गर्हिताध्यापकयाजका व्याख्याता दक्षिणात्यागाच्च पूता भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३६ ॥ एतेनैवाभिशस्तो व्याख्यातः ॥ ३७ ॥ भ्रूणहत्यायां द्वादशरात्रमब्भक्षो द्वादशरात्रमुपवसेत् ॥ ३८ ॥ 27. आधीयानमन्तराग° F. H. 28. अभिषेख: B. अभिषेक्तो F. 30. °सूकर° B. Ban. ed. बङ्क instead of कङ्क B. Ban. ed. °भासवायसपां° B. Ban. ed. Bh. E. F. H. °काकोलूकानां सादने B. -Ban. ed. Bh. E. F. H. 32. °उदकाग्न्यवलेखनं B. F. उदक्यान्यत्र सेखनं H. 34. °चाण्डालाशववहने E. 35. वा नन्दभ्यः सन्तः F. H. तदभ्य स्यन्तः B. 38. अथापरं भ्रूण B. F. H.

७० ब्राह्मणमनृतेनाभिशंस्य पतनीयेनोपपतनीयेन वा मासमब्भक्षः शुद्धवतीरावर्तयेत् ॥ ३९ ॥ अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत् ॥ ४० ॥ एतेनैव चाण्डालीव्यवायो व्याख्यातः ॥ ४१ ॥ अथापरः कृच्छ्रविधिः साधारणो व्यूढः ॥ ४२ ॥ अहः प्रातरहर्नक्तमहरेकमयाचितम् । अहः पराकं तन्त्रैकमेवं चतुरहौ परौ ॥ अनुग्रहार्थं विप्राणां मनुर्धर्मभृतां वरः । बालवृद्धातुरेष्वेवं शिशुकृच्छ्रमुवाच ह ॥ ४३ ॥ अथ चान्द्रायणविधिः ॥ ४४ ॥ मासस्य कृष्णपक्षादौ ग्रासानद्याच्चतुर्दश । ग्रासोपचयभोजी स्यात्पक्षशेषं समापयेत् ॥ एवं हि शुक्लपक्षादौ ग्रासमेकं तु भक्षयेत् । ग्रासापचयभोजी स्यात्पक्षशेषं समापयेत् ॥ ४५ ॥ अत्रैव गायेत्सामानि अपि वा व्याहतीर्जपेत् ॥ ४६ ॥ एष चान्द्रायणो मासः पवित्रमृषिसंस्तुतः । अनादिष्टेषु सर्वेषु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ विधीयत इति इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ अथातिकृच्छ्रः ॥ १ ॥ त्र्यहं प्रातस्तथा सायमायाचितं पराक इति कृच्छ्रो यावत्स- क्तुदाददीत तावदश्नीयात्पूर्ववत्सोतिकृच्छ्रः ॥ २ ॥ 43° वृद्धातुरैश्चैव E. 46. अथ वा E, XXIV. 1. अथातः कृच्छ्रः B. F, H.

[Page number] ७१

कृच्छ्रोन्मक्षः स कृच्छ्रातिकृच्छ्रः ॥ ३ ॥ कृच्छ्राणां व्रतरूपाणि ॥ ४ ॥ श्मश्रुकेशान्वापयेहूत्रोक्षिलोमशिखावर्जं नखानिकृत्यैकवासोनि- न्दितभोजी [ सकृद्भैक्षमनिन्दितं ] त्रिषवणमुदकोपस्पर्शी दण्डी कमण्डलुः स्त्रीशूद्रसंभाषणवर्जी स्थानासनशीलोऽहस्तिष्ठेद्रात्रावासी- त्याह भगवान्वसिष्ठः ॥ ५ ॥ स तद्यदेतद्धर्मशास्त्रं नापुत्राय नाशिष्याय नासंवत्सरोषिताय दद्यात् ॥ ६ ॥ सहस्रं दक्षिणा ऋषभैकादशा गुरुप्रसादो वा गुरुप्रसादो वेति ॥७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

अविख्यापितदोषाणां पापानां महतां तथा । सर्वेषां चोपपापानां शुद्धिं वक्ष्याम्यशेषतः ॥ १ ॥ आहिताग्नेर्विनीतस्य वृद्धस्य विदुषोपि वा । रहस्योक्तं प्रायश्चित्तं पूर्वोक्तमितरे जनाः ॥ २ ॥ प्राणायामैः पवित्रैश्च दानैर्होमैर्जपैस्तथा । नित्ययुक्ताः प्रमुच्यन्ते पातकेभ्यो न संशयः ॥ ३ ॥ प्राणायामान्पवित्राणि व्याहृतीः प्रणवं तथा । पवित्रपाणिरासीनो ब्रह्म नित्यकमभ्यसेत् ॥ ४ ॥

5. ॰वांसानिन्दित॰ B. Ban. ed. H. कमण्डलुं B. Bh. E. H. F.; the text appears to be corrupt, the compound in brackets is undo- ubtedly a gloss. 6. सतत्यानुदेति धर्म॰ B. Bh. E. सतयानुदेत॰ धर्म H. यातपानुदेति F. सतपा नुदति Ban. ed., perhaps it has to be read सते or सता यत्तूदितं धर्म॰ compare Baudh. 4, 4, 9 तदेतद्धर्म॰. XXV. 1. प्रविख्यापित॰ F. H. 2. अहस्तु प्रायश्चित्तं तु F. 4. प्राणा॰ यामाः पवि॰ B. Ban. ed. F. H. वासिष्ठ धर्म १०.

७३ आवर्तयन्सदा युक्तः प्राणायामान्पुनः पुनः । आ लोमाग्रान्नखाग्राच्च तपस्तप्यतु उत्तमम् ॥ ५ ॥ निरोधाज्जायते वायुर्वायोरग्निर्हि जायते । तापेनापोथ जायन्ते ततोन्तः शुध्यते त्रिभिः ॥ ६ ॥ न तां तीव्रेण तपसा न स्वाध्यायैर्न चेज्यया । गतिं गन्तुं द्विजाः शक्ता योगात्संप्राप्नुवन्ति याम् ॥ ७ ॥ योगात्संप्राप्यते ज्ञानं योगो धर्मस्य लक्षणम् । योगः परं तपो नित्यं तस्माद्युक्तः सदा भवेत् ॥ ८ ॥ प्रणवे नित्ययुक्तस्स्याद्व्याहृतीषु च सप्तसु । त्रिपदायां च गायत्र्यां न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ९ ॥ प्रणवाद्यास्तथा वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः । वाङ्मयं प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् ॥ १० ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म पावनं परमं स्मृतम् ॥ ११ ॥ सर्वेषामेव पापानां सङ्करे समुपस्थिते । अभ्यासो दशसाहस्रः सावित्र्याः शोधनं महत् ॥ १२ ॥ सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ स उच्यत इति ॥ १३ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चविंशोध्यायः ॥ २५ ॥ प्राणायामान्धारयेत्त्रीन्यो यथाविध्यतन्द्रितः । अहोरात्रकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ १ ॥ 5. आवर्तयेत् B. F. H. तपस्तप्यतमुत्तमं B. Bh. F. H. - तपस्तप्यातु 'उत्तमं Ban. ed. 7. चेष्टया F. H. 9. नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते B. Ban ed. F. H. 10. प्रणवाद्यास्तपः E. 11. पावमानं परं स्मृतं B. F.

७३ कर्मणा मनसा वाचा यदह्ना कृतमैनसम् । आसीनः पश्चिमां सन्ध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति ॥ २ ॥ कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्र्या कृतमैनसम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसन्ध्यां तु प्राणायामैर्व्यपोहति ॥ ३ ॥ सव्याहृतिकाः सप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ॥ ४ ॥ जप्त्वा कौत्समपेत्येतद्वासिष्ठं च त्रिचं प्रति । माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोपि विशुध्यति ॥ ५ ॥ सकृज्जप्त्वास्यवामीयं शिवसङ्कल्पमेव च । सुवर्णमपहृत्यापि क्षणाद्भवति निर्मलः ॥ ६ ॥ हविष्यन्तीयमभ्यस्य न तमंह इति त्रिचं । सूक्तं च पौरुषं जप्त्वा मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ ७ ॥ अपि वाप्सु निमज्जानस्त्रिर्जपेदघमर्षणम् । यथाश्वमेधावभृथस्तादृशं मनुरब्रवीत् ॥ ८ ॥ आरम्भयज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः । (मनौ २।८५॥) तत्र विधि- उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ॥ ९ ॥ यज्ञादिति पाठः। ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः । सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १० ॥ (मनौ २।८६॥) जप्येनैव तु संसिद्ध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यं न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ ११ ॥ (मनौ २।८७॥) XXVI. 2. यदह्नात् E. कृतमानसः F. H. कृतमानसां B. कृतमेनसां Ban. ed. प्रथमां सन्ध्यां E. F. H. 3. यद्रात्र्यात् E. After this Sūtra B. Bh. E. F. H. read.; प्राणायामैर्य आत्मानं संयम्यास्ते पुनः पुनः । सहस्रद्व्यधिके- र्वापि द्विगुणैर्वा परं तु यः ॥ शदशद्व्यं Bh. H. सन्दध्यान्धारि° E. सन्दध्याद्व्यं F. 5. च तृचं Bh. E. F. सावित्रं. B. F. 7. अभ्यसेन्न B. E. F. इतीति च. B. Bh. E. इतीत्यृचं F. H. 8. त्रिः पठत्° F. H. 9. विधियज्ञाज्जपयज्ञः Manu II., 85; Vishnu LV., 19. 11. जप्येनैव Bh. E. F. H. कुर्यादन्यत्र वा E. F.

७४ जापिनां होमिनां चैव ध्यायिनां तीर्थवासिनाम् । न परिवसन्ति पापानि ये च स्नाताः शिरोव्रतैः ॥ १२ ॥ यथाग्निर्वायुना धूतो हविषा चैव दीप्यते । एवं जाप्यपरो नित्यं ब्राह्मणः संप्रदीप्यते ॥ १३ ॥ स्वाध्यायाध्यायिनां नित्यं नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वतां चापि विनिपातो न विद्यते ॥ १४ ॥ सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । शुद्धिकामः प्रयुञ्जीत सर्वपापेष्वपि स्थितः ॥ १५ ॥ क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः । धनेन वैश्यशूद्रौ तु जपैहोमैर्द्विजोत्तमः ॥ १६ ॥ यथाश्वा रथहीनाः स्यू रथो वाश्वैर्विना यथा । एवं तपस्त्वविद्यस्य विद्या चाप्यतपस्विनः ॥ १७ ॥ यथान्नं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन संयुतम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्तं भेषजं महत् ॥ १८ ॥ विद्यातपोभ्यां संयुक्तं ब्राह्मणं जपनैत्यकम् । सदापि पापकर्माणमेनो न प्रतियुज्यते ॥ एनो न प्रतियुज्यत इति ॥ १९ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे षड्विंशोध्यायः ॥ २६ ॥ ──────── यद्यकार्यशतं साग्रं कृतं वेदश्च धार्यते । सर्वं तत्तस्य वेदाग्निर्दहत्याग्निरिवेन्धनम् ॥ १ ॥ ──────── 13. यथाग्निर्वायुनोद्भूतः F. H. जाप्यपरः F. H. 14. चैव instead of चापि B. F. H. 16. जपहोमैः° B. F. H. 17. रथा वाश्वैर्यथा विना B. F. H. 18. चान्नेन F. H. भषज F. H. XXVII. 1. यद्यकार्यकृतं त्यागं E. सर्वं तु तस्य F,

७५ यथा जातबलो वह्निर्दहत्यार्द्रानपि द्रुमान् । तथा दहति वेदाग्निः कर्मजं दोषमात्मनः ॥ २ ॥ हत्वापि स इमाँल्लोकान्भुञ्जानोपि यतस्ततः । ऋग्वेदं धारयन्विप्रो नैनः प्राप्नोति किञ्चन ॥ ३ ॥ न वेदबलमाश्रित्य पापकर्मरतिर्भवेत् । अज्ञानाच्च प्रमादाच्च दह्यते कर्म नेतरत् ॥ ४ ॥ तपस्तप्यति योरण्ये मुनिर्मूलफलाशनः । ऋचमेकां च योधीते तच्च तानि च तत्समम् ॥ ५ ॥ इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥ ६ ॥ वेदाभ्यासोन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियाक्रमः । नाशयत्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥ ७ ॥ वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । तद्धि कुर्वन्यथाशक्त्या प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ ८ ॥ याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात् । विप्रेषु न भवेद्दोषो ज्वलनार्कसमो हि सः ॥ ९ ॥ शङ्कास्थाने समुत्पन्ने अभोज्यभोज्यसंज्ञके । आहारशुद्धिं वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १० ॥ अक्षारलवणां रूक्षां पिबेद्ब्राह्मीं सुवर्चलाम् । त्रिरात्रं शङ्खपुष्पीं च ब्राह्मणः पयसा सह ॥ ११ ॥ पलाशबिल्वपत्राणि कुशान्पद्मानुदुम्बरान् । क्वाथयित्वा पिबेदापस्त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ १२ ॥ २. वातबलः F. वह्नेर्जः H. ३. नैनमाप्नोति. H. ४. नेतरम्. E. F. H. 5. ॰फलाशिनः E. H. 7. ॰क्रियाक्षमः B. F. H. 8. ॰यथाशक्ति F. H. 9. यजनाध्यापनांज्ञानात्तथैव B F. 10. अभोज्यमक्ष. H. 11. रूढां. F. H.

७६ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेत् ॥ १३ ॥ गोमूत्रं गोमयं चैव क्षीरं दधि घृतं तथा । पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १४ ॥ यवान्विधिनोपयुञ्जानः प्रत्यक्षेणैव शुध्यति । विशुद्धभावे शुद्धाः स्युरशुद्धे तु सराणिगः ॥ १५ ॥ हविष्यान्प्रातराशांस्त्रीन्सायमाशांस्तथैव च । अयाचितं तथैव स्यादुपवासत्रयं भवेत् ॥ १६ ॥ अथ चेच्चरते कर्तुं दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जलाशये व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम् ॥ १७ ॥ सावित्र्यष्टसहस्रं तु जपं कृत्वोत्थिते रवौ । मुच्यते पातकैः सर्वैर्यदि न ब्रह्महा भवेत् ॥ १८ ॥ यो वै स्तेनः सुरापो वा भ्रूणहा गुरुतल्पगः । धर्मशास्त्रमधीत्यैव मुच्यते सर्वपातकैः ॥ १९ ॥ दुरितानां दुरिष्टानां पापानां महतां तथा । कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २० ॥ एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । अमावास्यां न भुञ्जीत एवं चान्द्रायणो विधिः ॥ एवं चान्द्रायणो विधिरिति ॥ २१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ 13. शौचयत् H. 17. जलस्थितः B. F. H. 18. न भ्रूणहा. Bh. E. H, नो ब्रह्महा B. Ban. ed. नात्रभ्रंहा. F.

७७ न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा । नापो मूत्रपुरीषेण नाग्निर्दहनकर्मणा ॥ १ ॥ स्वयं विप्रतिपन्ना वा यदि वा विप्रवासिता । बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा ॥ २ ॥ न त्याज्या दूषिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते । पुष्पकालमुपासीत ऋतुकालेन शुध्यति ॥ ३ ॥ स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित् । मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥ ४ ॥ पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः । गच्छन्ति मानुषान्पश्चान्नैता दुष्यन्ति धर्मतः ॥ ५ ॥ तासां सोमोददच्छौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम् । अग्निश्च सर्वमेध्यत्वं तस्मान्निष्कल्मषाः स्त्रियः ॥ ६ ॥ त्रीणि स्त्रियः पातकानि लोके धर्मविदो विदुः भर्तृवधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातनम् ॥ ७ ॥ वत्सः प्रस्रवणे मेध्यः शकुनिः फलपातने । स्त्रियश्च रतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ ८ ॥ अजाश्वा मुखतो मेध्या गावो मेध्यास्तु सर्वतः ॥ ९ ॥ सर्ववेदपवित्राणि वक्ष्याम्यहमतः परम् । येषां जपैश्च होमैश्च पूयन्ते नात्र संशयः ॥ १० ॥ अघमर्षणं देवकृतं शुद्धवत्यस्तरत्समाः । कूष्माण्डानि पावमान्यो दुर्गासावित्रिरेव च ॥ ११ ॥ XXVIII. 1. वारेण B. F. २. बलात्कारेण भुक्ता. E. H. चौर° F. H. 5. पश्चाच्च दुष्यन्ति F. H. 6. सर्वभक्षत्वं B. F. H. 7. भर्तृ- वैधः F. H. 8. फलशातने F. H. वत्सो मध्यावने मेध्यः H. 11. शुद्धवत्य- रतसमा. Bh. E. H.

अतीषङ्गाः पदस्तोभाः सामानि व्याहतीस्तथा । भारुण्डानि सामानि च गायत्रं रैवतं तथा ॥ १२ ॥ पुरुषव्रतं च भासं च तथा देवव्रतानि च । आब्लिङ्गं बार्हस्पत्यं तु वाक्सूक्तं मध्वृचस्तथा ॥ १३ ॥ शतरुद्रियमथर्वशिरस्त्रिसुपर्णं महाव्रतम् । गोसूक्तं चाश्वसूक्तं च शुद्धाशुद्धीये सामनी ॥ १४ ॥ त्रीणाज्यदोहानि रथन्तरं च अग्नेर्व्रतं वामदेव्यं बृहच्च । एतानि जप्तानि पुनन्ति जन्तू- ञ्जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ॥ १५ ॥ अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः । तासामनन्तं फलमश्रुवीत यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात् ॥ १६ ॥ उपरुन्धन्ति दातारं गौरश्वः कनकं क्षितिः । अश्रोत्रियस्य विप्रस्य हस्तं दृष्ट्वा निराकृतेः ॥ १७ ॥ वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च वा । तिलान्क्षौद्रेण संयुक्तान्कृष्णान्वा यदि वेतरान् ॥ १८ ॥ प्रीयतां धर्मराजेति यद्वा मनसि वर्तते । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ १९ ॥ 12. अभिषङ्गाः B. Ban. ed. भारदण्डानि. B Ban. ed. भाडानि E. Bh . and F. omit this Sūtra and 13a. 13. चत्वासं च E. अत्तिवर्गं B. Ban. ed. अष्टलिङ्ग. F. अव्लिङ्गाः Bh. H. वाक्सूक्तमवृचस्तथा. E. वाक्सूक्तमरुचस्तथा H. 14. महापंथं व्रत H. शुद्धं शुद्धेन Bh. E. F. H. इन्द्रशुद्धे B. Ban. ed. चन्द्रसूक्ते and चन्द्रशुद्धे Vishṇu LV. 20. 15. रथाङ्करं B. F. 16. तासा मनन्यं F. H. 17. उपरुदन्ति दातारं. B. Ban. ed. E. उपरुन्दन्ति Bh. F. H. हस्तं दृष्ट्वा E. निवाकृताः Bh. F. H. 18. च instead of तु B. H.

७९ सुवर्णनाभं कृत्वा तु सखुरं कृष्णमार्गजम् । तिलैः प्रच्छाद्य यो दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ २० ॥ ससुवर्णगुहा तेन सशैलवनकानना । चतुर्वक्त्रा भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ २१ ॥ कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी । ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतमिति ॥ सर्वं तरति दुष्कृतमिति ॥ २२ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टाविंशोध्यायः ॥ २८ ॥ दानेन सर्वान्कामानवाप्नोति ॥ १ ॥ चिरजीवित्वं ब्रह्मचारी रूपवान् ॥ २ ॥ अहिंस्युपपद्यते स्वर्गम् ॥ ३ ॥ अग्निप्रवेशाद्ब्रह्मलोकः ॥ ४ ॥ मौनात्सौभाग्यम् ॥ ५ ॥ नागाधिपतिरुदकवासात् ॥ ६ ॥ नी निरुजः क्षीणकोषः ॥ ७ ॥ तोयदः सर्वकामसमृद्धः ॥ ८ ॥ अन्नप्रदाता सुचक्षुः स्मृतिमान् ॥ ९ ॥ मेधावी सर्वतोभयदाता ॥ १० ॥ गोप्रयुक्ते सर्वतीर्थोपस्पर्शनम् ॥ ११ ॥ स्नान मित्यर्थः। शय्यासनदानादन्तःपुराधिपत्यम् ॥ १२ ॥ छत्रदानाद्गृहलाभः ॥ १३ ॥ 20. °मार्गणं F. H. 21. °गृहोपेता H. XXIX. 1. सर्वकामान् B. F. H. वासिष्ठ धर्म ११

गृहप्रदो नगरमाप्नोति ॥ १४ ॥ उपानत्प्रदाता यान्र्मासादयते ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । यत्किंचित्कुरुते पापं पुरुषो वृत्तिकर्शितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥ १६ ॥ विप्रायाचमनार्थं तु दद्यात्पूर्णकमण्डलुम् । प्रेत्य तृप्तिं परां प्राप्य सोमपो जायते पुनः ॥ १७ ॥ अनडुहां सहस्राणां दत्तानां धुर्यवाहिनाम्। सुपात्रे विधिवद्दानं कन्यादानेन तत्समम् ॥ १८ ॥ त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । अतिदानं हि दानानां विद्यादानं ततोधिकम् ॥ १९ ॥ आत्यन्तिकफलप्रदं मोक्षसंसारमोचनम् । योनसूयुरिमं विद्वानाचारमनुवर्तते ॥ २० ॥ श्रद्दधानः शुचिर्दान्तो धारयेच्छृणुयादपि । विहाय सर्वपापानि नाकपृष्ठे महीयत इति ॥ नाकपृष्ठे महीयत इति ॥ २१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकोनत्रिंशोध्यायः॥ २९ ॥ धर्मं चरत माधर्मं सत्यं वदत नानृतम् । दीर्घं पश्यत मा ह्रस्वं परं पश्यत मापरम् ॥ १ ॥ ब्राह्मणो भवत्यग्निः ॥ २ ॥ 14. नगजं E. 18. दशानां H. विधिदत्तानां B. Ban. ed. F. H. 19. त्रीण्या- हुरिति दानानि E. आदिदानं हिरण्यानां F. 20. औत्पत्तिकफल°. H. योगिनां संपूर्त्तिं विद्वान् B. Ban. ed. योगिनां संमर्त E. योनसंयुरिम F. H.

८१ अग्निर्वै ब्राह्मण इति श्रुतेः ॥ ३ ॥ तच्च कथम् ॥ ४ ॥ तत्र सदो ब्राह्मणस्य शरीरं वेदिः संकल्पो यज्ञः पशुरात्मा रशना बुद्धिः सदो मुखमाहवनीयं नाभ्यामुदरोग्निर्गार्हपत्यः प्राणोऽध्वर्युरपानो होता व्यानो ब्रह्मा समान उद्गातात्मेन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि य एवं विद्वानिनिन्द्रियैरिन्द्रियार्थ जुहोतीत्यपि च- काठके विज्ञायते ॥ ५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । पाति त्राति च दातारमात्मानं चैव किल्विषात् । वेदेन्धनसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु ॥ ६ ॥ न स्कन्दते न व्यथते नैनमध्यापतेच्च यत् । वरिष्ठमग्निहोत्रात्तु ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥ ७ ॥ ध्यानाग्निः सत्योपचयनं क्षान्त्याहुतिः स्रुवं ह्रीः पुरोडाशमहिंसा संतोषो । यूपः कृच्छ्रं भूतेभ्योभयदाक्षिण्यमिति कृत्वा क्रतु मानसं याति क्षयं बुधः ॥ ८ ॥ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । जीवनाशा धनाशा च जीर्यतोपि न जीर्यति ॥ ९ ॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । यासौ प्राणान्तिको व्याधिस्तां तृष्णां त्यजतः सुखमिति ॥१०॥ XXX. 5. कावे विज्ञायते H. 6. याति E. 7. नैनमध्याचते च यः B. Ban. ed. न बिनश्यति कर्हिंचित् Manu VII., 84. नैवमभ्यापतेच्च यः F. 8. क्षान्त्यापुष्टि B. Ban. ed.

८२ नमोस्तु मित्रावरुणयोरुर्वश्यात्मजाय शतयातवे वसिष्ठाय वसिष्ठायेति ॥ ११ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रिंशोध्यायः ॥ ३० ॥ ॥ समाप्तं चेयं श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रम् ॥

APPENDIX —————— This Appendix contains a complete collection of quotations from Vasiṣṭha's Dharmaśāstra found in Vijñāneśvara's Mitāksharā (Mit. ed. Bomb. śāka 1785), Aparārka's Yājña- valkīyadharmaśāstranibandha (Ap. MS.), Nandapaṇḍita's Vaijayantī (Vaij. MS.), Devāṇḍabhaṭṭa's Smṛitichandrikā (Sm. Ms.), Nīlakaṇṭha's Vyavahāramayūkha (May. ed. Bomb. A. D. 1880), Mitramiśra's Vīramitrodaya (Vīr. Khidirapura, śāke 1737), Mādhavāchārya's Parāśarasmṛtivyākhyā (Mādh. MS.), and Kamalākara's Vivādatāṇḍava (Kam. MS.) A. Quotations which occur in the present edition :-- अथ भ्रातॄणां दायविभागो याश्चानपत्याः स्त्रियस्तासामा पुत्रलाभात् ॥a अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलङ्कृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भविष्यति ॥ b तृतीयः पुत्रिकैव ॥ c द्वितीयः पुत्रः पुत्रिकैव ॥ d पौनर्भवश्चतुर्थः ॥ e येन चैषां स्वयमुपार्जितं स्यात्स द्वयंशमेव हरेत् ॥ f अनंशास्त्वाश्रमन्तरगताः ॥ g अनंशास्त्वाश्रमन्तरगताः क्लीबोन्मत्तपतिताश्च । भरणं क्लीबोन्मत्तानाम् ॥ h अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ॥ i —————————————————————————————— (a) Vas. XVII., 40-41; Mit. ch. II., I. 52, p. 1; Vīr. I. 182, p. 2; May. 38, 6, 7; Mādh., Kam., Ap. (b) Vas. XVII., 17; Mit. II., 1. 55, p. 1; Vīr. I. 185, p. 1; May. 38, 25, 26; Kam. Vaij. (c) Vas. XVII., 15; Mit. ch. II., I. 55, p. 1; Ap. Vaij. May. 38, 27. (d) Vīr. I. 185. p. 2. (e) Vīr. 188. p. 1. Vaij. (f) Vas. XVII., 51. May. 47, 25; Vaij. (g) Vas. XVII., 52; Mit. II., 61, 2; Vīr. 221, 2; May, 64, 5; Kam. (h) Vas. XVII., 52-54; May. 64, 21; Ap. Vaij. Mit. II. 61, 2; Vīr. 221, 2, Kam. (i) Vas. III., 16; Mit. ch. II., 10, p. 2; Vīr. 6, 2. Vaij. Ap. May. 91, 7.

राजन्यश्चेदब्राह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा राजन्यमग्नौ प्रास्येदेवं वैश्यो राजन्यायां मैथुनमाचरञ्छूद्रस्तु राजन्यवैश्ययोः ॥ 𝑗 B. Quotations which go by the name of Vasiṣṭha, but are not found in our MSS. सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्विषी ॥ १ ॥ समवेतैस्तु यद्दृष्टं वक्तव्यं तु तथैव तत् । विभिन्नैरेव यत्कार्यं वक्तव्यं तत्पृथक्पृथक् ॥ २ ॥ भिन्नकाले तु यत्कार्यं विज्ञातं यच्च साक्षिभिः । एकैकं वाद्येत्तत्र विधिरेषः प्रकीर्तितः ॥ ३ ॥ अथ चेदनृतं ब्रूयात्सर्वतो मिथ्यलक्षणम् । मृतो नरकमायाति तिर्यग्गच्छत्यसंशयम् ॥ ४ ॥ शूकरो दश वर्षाणि दश वर्षाणि गर्दभः । श्वा चैव दश वर्षाणि भासो वा निजाविंशतिम् ॥ ५ ॥ कृमिकीटपतङ्गेषु चत्वारिंशत्तथैव च । मृगस्तु दश वर्षाणि जायते मानवस्ततः ॥ ६ ॥ मानुष्यं तु यदाप्नोति मूकोऽन्धस्तु भवेद्धि सः । पामरो जायते पश्चात्स परिव्यक्तबान्धवः ॥ ७ ॥ पंग्वन्धबधिरो मूकः कुष्ठी नग्नः पिपासितः । बुभुक्षितः शत्रुगृहे भिक्षते भार्यया सह ॥ ८ ॥ ज्ञात्वैताननृते दोषान्कांश्चान्त्या सत्ये च सद्गुणान् । श्रेयस्करमिहान्यत्र सत्यं साक्ष्ये वदेदतः ॥ ९ ॥ लौकिकं राजकीयं च लेख्यं विद्याद्द्विलक्षणम् । राजकीयं चतुर्भेदंनष्टभेदं तु लौकिकम् ॥ १० ॥ चिरकं च स्वहस्तं च तथापगतसंज्ञितम् । आधिपत्रं चतुर्थं च पञ्चमं क्रयपत्रकम् ॥ ११ ॥ षष्ठं तु स्थितिपत्राख्यं सप्तमं सन्धिपत्रकम् । विशुद्धिपत्रकं चैवमष्टधा लौकिकं स्मृतम् ॥ १२ ॥ चिरकं नाम लिखितं पुराणैः पौरलेखकैः । अर्थिप्रत्यर्थिनिर्दिष्टैर्यथासंभवसंस्कृतैः ॥ १३ ॥

(𝑗) Vas. XXI., 3 ; Vaij. Kam. 10. May. 9, 24 ; Sm. Ap. Vīr.

1. Vīr 37, 13; Ap. Vaij. Kam. 197. 2-3 Vīr. 168, 19 ; May. 15, 11-12. Vīr. 197, Sm. Ap. 25 ; Ap. Vaij. 13-14. Sm. Ap. Vaij. 4-9. Vīr. 170. 171 ; Sm. Ap.

स्वकीयैः पितृनामाद्यैरर्थिप्रत्यर्थिसाक्षिणाम् । प्रतिनामभिराक्रान्तमर्थिसाक्षिश्वहस्त्वत् । स्पष्टावगतसंयुक्तं यथास्मृत्युक्तलक्षणम् ॥ १४ ॥ राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचिह्नितं तथा । राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्वेष्वर्थेषु साक्षिमत् ॥ १५ ॥ शासनं प्रथमं ज्ञेयं जयपत्रं तथापरम् । आज्ञाप्रज्ञापनपत्रे राजकीयं चतुर्विधम् ॥ १६ ॥ सामन्तेष्वथ भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु वा । कार्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते ॥ १७ ॥ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमान्येष्वाभ्यर्हितेषु च । कार्यं निवेद्यते येन पत्रं प्रज्ञापनाय तत् ॥ १८ ॥ पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाकोऽभिलेषयेत् । पाण्डुलेखेन फलके ततः पत्रं विशोधयेत् ॥ १९ ॥ यथोपन्यस्तसाध्यार्थं संयुक्तं सोत्तरक्रियम् । सावधारणकं चैव जयपत्रकमुच्यते ॥ २० ॥ प्राड्विवाकादिहस्ताङ्कं मुद्रितं राजमुद्रया । सिद्धेऽर्थे वादिने दद्याज्जायने जयपत्रकम् ॥ २१ ॥ सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः । यथालिख्यं विधौ तद्वत्स्वहस्तं तत्र दापयेत् ॥ २२ ॥ कालं निवेश्य राजानं स्थानं निवसितं तथा । दायकं ग्राहकं चैव पितृनाम्नां च संयुतम् ॥ २३ ॥ जातिं स्वगोत्रं शाखां च द्रव्याधार्थी स संख्यकम् । वृद्धिं ग्राहकहस्तं च विदिताथ च साक्षिणौ ॥ २४ ॥ तुल्यकाले निसृष्टानां लेख्यानामाधिकर्मणि । येन भुक्तं भवेत्पूर्वं तस्याधिर्बलवत्तरः ॥ २५ ॥ यद्येकदिवसे तौ तु भोक्तुकामावुपगता । विभज्याधिः समस्तत्र भोक्तव्य इति निश्चयः ॥ २६ ॥ सामान्योयं धर्मसेतुर्नृपाणां काले काले पालनीयो भवद्भिः । सर्वानितान्भाविनः पार्थिवेन्द्रान् भूयो भूयो याचते रामभद्रः ॥ २७ ॥ 15–18. May. 11, 10; Vīr. 196; 22. Mit. [I. 33; Sm. Ap. Sm. Ap. Vaij. 23-24. Vīr. 191; Sm. Ap. 19. Sm. Mādh. Ap. 25. May 67, 16 : Vīr. 311, Ap. 20–21. Vīr. 195, 1; Mit II., 26. May. 67; Vīr 96; Sm. 33; Sm. 27. Ap. Vaij Kam.

८४ रुणद्धि रोदसी चास्य यावत्कीर्तिस्तरस्विनी । तावत्किलायमध्यास्ते सुकृती वैबुधं पदम् ॥ २८ ॥ ताम्रायः कांस्यरीतीनां त्रगुणः सीसकस्य च । त्रिगुणा तिष्ठतो वृद्धिः कालाचिरकृतस्य तु ॥ २९ ॥ दन्तचर्मास्थिशृङ्गाणां मृन्मयानां तथैव च । अक्षया वृद्धिरितेषां पुष्पमूलफलस्य च ॥ ३० ॥ पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम् ॥ ३१ ॥ ज्येष्ठस्यांशोधिको देयः कनिष्ठस्य वरः स्मृतः । समांशभाजः शेषाः स्युरप्रत्ता भगिनी तथा ॥ ३२ ॥ भ्रातृणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत्सह । न तत्र विषमं भागं पिता दद्यात्कथं च न ॥ ३३ ॥ 28. Ap. Vaij. Kam. 29. Vīr. 299 ; Ap. 30. Vīr. 300 ; Ap. Vaij. 31. Vīr. 644 : Ap. Vaij. 32. Vīr. 561 ; Vaij. Kam. 33. Vīr. 562 ; Ap. Sm.

INDEX TO THE VEDIC MANTRAS Quoted in Vasiṣhṭha's Dharmaśāstra. [ This Index does not include short sacrificial formulas and invocations, and those mantras which are quoted by their names only, such as e. g. Aghamarshaṇa, Devakṛta, &c. See the references in Prof. Bühler's translation. ]

अकामतोपनतं मधु २३, १३. | निरुक्तं होतः कनीयो भवति २०, २१. अग्निगचार्यस्तव ७, ६. | पश्चात्सिन्धुर्विधारणी १, १५. अग्निर्वै ब्राह्मणः ३०, ३. | प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्याम १७, ४. अञ्जनाभ्यञ्जनमेवास्या न ५, ९. | प्रत्तानां च स्त्रीणां ४, १८. अत्र ह्येष्यद्दम्पत्यं भवति २०, ३६. | प्रेत्य चाभ्युदयिकं १, ४६. अनग्निकानुदक्या वामृतं ५, २. | ब्रह्मपुरोहितं राष्ट्रमृध्नोति १९, ४. अनिर्दशाहे परशवे ४, ३२. | ब्राह्मणो आपद उद्धरति १, ४७. अनन्ताः पुत्रिणां लोकाः १७, २. | ब्राह्मणो वेदमाढ्यं करोति १, ४५. अप नः शोशुचदघं २६, ५. | ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् ४, २. आपि नः श्वो विजनिष्यमाणाः १२, २४. | भक्ष्यो धेन्वनडुहो मेध्यो १४, ४६. अप्रजाः सन्त्वत्रिणः १७, ३. | मनसा भर्तुरावचारे २१, ६. अभिशस्तो गोसवेनाग्निष्टु तां २२, ७. | महाजं वा पचेद्देवमस्मा ४, ८. अविज्ञाता हि गर्भाः पुंमासो भवन्ति | या पत्युः क्रीता १, ३७. २०, २४. | यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं २, ९. अवार्यवदपत्यं भवति १२, ३१. | राजन्यश्चेदब्राह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रैः अस्य वामस्य २६, ६. | २१, ३. आचमेदाग्निश्च मामन्युश्च २३, २३. | लाङ्गलं पवीरवत्सुशेवं २, ३४. इन्द्रस्त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रं हत्वा ५, ८. | लोमानि मृत्योर्जुहोमि २०, २६. इष्टापूर्तस्य त षष्ठमंशं १, ४४. | वाक्संबन्ध एतदेव मांसं २१, ७. एकेन वह्नंश्चाग्ने १५, ८. | विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम २, ८. गायत्र्या ब्राह्मणमसृजत ४, ३. | वैश्यश्चेदब्राह्मणीमभिगच्छेल्लोहितदर्भैः गुरुवद्गुरुपुत्रस्य वर्तितव्य १३, ५४. | २१, २. तन्न सद्यो ब्राह्मणस्य शरीरं ३०, ५. | वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो ११, १३ तराति सर्वं पाप्मानं २२, ६. | व्याव्ये तु संवत्सर २१, ८. तस्माद्दुहितृमतेधिरथं शतं १, ३६. | शुनःशेपो वै यूपे नियुक्तो १७, ३५. तस्माद्ब्राह्मणोनाद्यः १, ४५. | शूद्रश्चेदब्राह्मणीमभिगच्छेद्धीरणैः २१,१ त्रिभिर्ऋणैऋणवान्ब्राह्मणो ११, ४८. | सा नाञ्ज्यान्नाभ्यञ्ज्यान्नाप्सु ५, ७, त्रिराजितो वापराद्धः पूतो भवति २०,२८ | सोमोस्य राजा भवति १, ४५. त्रैविद्यवृद्धा यं १, १६. | सपिण्डत्वं साप्तपुरुषं ४, १७. द्वयम्र ह वै पुरुषस्य रेतो २, ५. | हरिश्चन्द्रो वै राजा १७, ३२. न तमंहः २६, ७. | हविष्यन्तमजरं २६, ७.