युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

भोजपुरौ, * श्रीमद्भागवते च † "भोजेन्द्रगेहेऽग्निशिखेवरुद्धा……" इत्यादि कंसराजस्य राजधानौ-नाम भोज इति संज्ञासीत् । नचायं महाभारतादि-प्रसिद्धो भोजः एतस्य विरचयिता । भोजप्रबन्धः (बल्लालविरचितः) तस्मादेवमवगम्यते,—आसीद्धारानाम नगर्य्यां सिन्धुलाभिधो राजा, तस्य महिषी सावित्री, तयोर्वार्द्धक्ये भोज- नाम पुत्रो जातः। स यदा पञ्चवर्षवयस्कः तदा स्वीय निधनकालं विदित्वा अनुज-मुञ्जाय राज्य-भारं समर्प्य तदुत्सङ्गे भोजञ्च सुमोच । ततो राज्ञि दिवङ्गते कियत्कालानन्तरं नृपपरिषदि कश्चित् कुक्षि- म्भरि दैवज्ञ आगत्य मुञ्जमहीपं प्राह ।—नरेश ! भोजस्य भाग्योदयं वक्तुं विधातापि न समर्थः । कोऽहं वराकः कुक्षिम्भरिर्ब्राह्मणः ? तथापि वच्मि शशधरोपमं भोजमितोऽन्यत्र प्रेषय । ततो नृपा- ज्ञया भोजेऽध्ययनालयं प्राप्ते प्राह ज्योतिर्विद्‌ः । यथा,— “पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि सप्तमासा दिनत्रयम् । भोजराजेन भोक्तव्यं सगौड़ं दक्षिणापथम् ॥” इति श्रुत्वा मुञ्जमहोपालोऽचिन्तयत् । यदिराज्यश्रीर्भोजं गमिष्यति ततोऽहं जीवन्नपि मृतोपमः । ततो मुञ्जराजः सन्मन्त्र्य बङ्गालाधीश्वरं ‡ महावीरं वत्सराजमाहूय निर्ज्जने तं प्रोवाच । वत्स- राज ! त्वमेनं भोजकुमारं त्रिभुवनेश्वरी-विपिने जहि । वत्सराजः भोजोपाध्यायमाहूयावदत् ‘भोजमानय’ इति । ततो विदित- वृत्तान्तोभोजः कुपितः प्राह । आः हन्त ! पाप राज्ञः कुमारं वहि-

तेन बहुप्रमाणानि संगृह्य सिद्धान्तितं यत् सिन्धुलतनयो मालवाधीश भोजराजः एकादश शकाब्दे (ख्रीः ११२६) आसीदस्य कल्पतरोः प्रणेता स एवेत्यनुमीयते । (इण्डो आरियान्स्) ।

• कौशाम्बीवा कुशाम्बस्य वत्सराजस्य राजधानी सम्प्रति धारा सेति । † श्रीमद्भागवते १० स्कन्धे, ८५, अः । ११ श्लोकः । ‡ वङ्गदेशीयं कमपि राजानमित्यर्थः ।

( १६० ) . रानेतुं तव का शक्तिः ? ततो वामपाद-पादुकामादाय भोजेन भाल- देशे हतो वत्सराजः प्राह,—कुमार ! वयं नृपादेश-कारिणः । इत्युक्त्वा वधार्थं बलाद्वत्सराजेन निशि विपिने भोजे नीते वत्सराजस्या- नुजो भोजस्य वधोद्यम-समये-- “एक एव सुहृद्धर्म्म निधनेऽप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्व्वमन्यच्च गच्छति ॥” इत्युक्तवान् । तन्निशम्य वत्सराजो निर्व्वेदमापन्नः । भोज ! क्षमस्वेत्युक्त्वा प्रणम्य तं रथे निवेश्य गृहमागत्य भूमिगृहान्तरे संरक्ष्य च कृत्रिमं भोजमस्तकं निर्माय मुञ्जराजमागत्य नत्वा प्राह—श्रीमता यदादिष्टम् तन्मयाऽनुष्ठितम् । तद्वधं ज्ञात्वा राजा वत्सराजं प्राह वत्सराज ! पुत्रेणासि-प्रहारसमये किमप्युक्तम् ? तदा वत्सराजः प्राह, देव ! किमपि पत्रं प्रेषितमस्ति । तदिदं गृहाण, छिन्नं शिरश्च दर्शयति । भोजमस्तकं दृष्ट्वा मुञ्जराजः रुरोद, ततः— “मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः, सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः । अन्ये चापि युधिष्ठिर-प्रभृतयो याता दिवम्भूपते !; नैकेनापि समङ्गता बसुमती मुञ्ज ! त्वया यास्यति ॥” इति भोज-विरचितं पत्रस्थं श्लोकं पठित्वा भूमौ पपात च । ततो राजा पण्डितमानीय, मया राजतनयो निहतः, प्रायश्चित्तमुच्य- तामित्युवाच । ततः सर्वे विद्वांसः प्रोचुः, नरेश ! सवासाऽनल- माविश । ततो नृपस्य वह्नि-प्रवेशे सुनिस्चिते तद्वृत्तं श्रुत्वा नृपाल- द्वारमागत्य वत्सराजो बुद्धिसागरमब्रवीत् । तात ! मया भोजो न मारितः । बुद्धिसागरश्च तस्य कर्णे किमपि कथयति, ततो वत्सराजो निष्क्रान्तः । तन्मुहूर्त्तेण साक्षात्परमेश्वर इवैकः कापालिकः समा- गतः । तं वीक्ष्य बुद्धिसागरः प्रोवाच,—तपस्विन् कुत आगम्यते ?

( ११० )

त्वयि कापालिके भुवन-चमत्कारौकलावशेषः औषधि-विशेषो वास्ति । ततो राजाप्याह—मया सहसा हतं सुतं रक्ष । सोऽब्र- वोत् नृपेन्द्र ! माभैसीः तनयस्ते नाथ-प्रसादेन नैवमरिष्यति । प्रातस्तव गेहं स्वयमेव समेष्यति, परं श्मशानभूमौ बुद्धिसागर सचिवेन सह होमद्रव्यसम्भारं प्रेषय । कापालिकेन यदुक्तं तत् सर्व्वं भूपालेन सम्पाद्य बुद्धिसागरामात्यः प्रेषितः । ततश्च यामिन्यां निगूढ़तया वत्सराजगेहाद्-भोजस्तत्र सरित् पुलिनं नीतः । तपस्विना भोज कुमारः पुनर्जीवित इति जनश्रुतिः सर्व्वतोऽप्यजायत । ततः पौरामात्यैः परिवृतो भोजोराजसदनमागतः । ततस्तमालिङ्ग्य रुदन्तं मुञ्जं निवार्य्य भोजः स्तौति । ततो राजा लज्जावनतशिरा सन् स्वीय-सिंहासने भोजमुपवेश्य राज्यभारं समर्प्य वनं गतः । ततो मुञ्जे वनं प्रस्थिते बुद्धिसागरं श्रेष्ठामात्यं विधाय भोजः स्वयं राज्यसुखं बुभुजे । ततो राजपरिषद सहस्रशः सूरिवरा चतुर्दिग्भ्यः समा- जग्मुः । ततो राजा सचिवं प्रत्याह, “लक्षं महाकवेर्देयं तदर्द्धं विवुधस्यच......” इति । ततः क्रमेण वररुचि-सुबन्धु-बाणामर- वामदेव-हरिवंश-शङ्कर--कलिङ्ग-कर्पूर-विनायक-मदन-विद्याविनोद- कोकिल-तारेन्द्र प्रमुखाः सर्वशास्त्रविशारदाः सर्वज्ञा इव बुधवरा राजसभामहर्निशमलङ्कुर्व्वन्ति । कियत्कालानन्तरं कविराज-कालि- दासे समागते तेन सार्द्धं भूपेन्द्रस्य परमाप्रीतिरजायत । अन्यत् भोजप्रबन्धे विस्तृतमस्ति । केचित् सूरयः अस्यैरेन्द्रजालिकविद्यां, अपरेतु भोजविद्यां वानुमिमते । अपरेतु शैवतन्त्रोक्ता कामसूत्र- व्याख्यातृ-यशोधरेणोल्लिखिताः चतुःषष्टिकलाविद्याःसन्ति तास्वे- वान्तर्नीता ऐन्द्रजालिकविद्या इति वदन्ति । अन्येतु—यदा यवनमहावीर मामुदगजनो कालञ्जरं समवरुरोध, तदैव भोजनृपतिर्यवनसैन्यं सर्वथा जघान । चालुक्य भूपाला अस्य

`? Wait, in some old numbering, 50: ५०. Let's check if Gurukul Kangri Collection has this book: What book is this? "भोजप्रबन्ध तच्चरित तत् कथा-निचयेषु मुञ्जराजात् परं भोजस्य राज्यप्राप्ति-संवादे..." "उदयपुर-प्रशस्तौ भोजराजस्याशेष-शौर्य्य-प्रताप-पाण्डित्यादीनां परिचयोऽस्ति ।" This is an introduction to a work of King Bhoja, probably Sarasvatikanthabharana or Yukti-kalpataru or Samaranganasutradhara or Champuramayana or Bhojaprabandha! Wait, Yukti-kalpataru of King Bhoja, edited by Pandit Ishvara Chandra Shastri, Calcutta, 1917? Wait! Calcutta Sanskrit Series, or Trivandrum Sanskrit Series, or Gaekwad's Oriental Series? Wait, Yukti-kalpataru was published in Calcutta (1917) in the Calcutta Oriental Series (No. 1). Wait, let's check: Yuktikalpataru by Bhoja, edited by Ishwar Chandra Sastri, Foreword by Narendra Nath Law! Wait, who wrote the Sanskrit introduction? Ishwar Chandra Sastri! Wait, in Ishwar Chandra Sastri's introduction, how are pages

or( ॥३० )? Wait, if it's a page number, it's page 30! Let's look at it: ( ॥३० )or( ॥=० ). Let's give ( ॥३० )or keep it close to( ॥३० )`.

Now let's check every single line:

कायव्यूहरीत्या मतादित्य-मृतकायं प्रविष्टः, तच्छरीरं पुनरुज्जीवया-

• कायव्यूहरीत्या : क ा य व ्य ू ह र ी त ्य ा (kayavyuha-ritya)
• मतादित्य-मृतकायं : म त ा द ि त ्य - म ृ त क ा य ं
• प्रविष्टः, : प ्र व ि ष ्ट ः , (with comma)
• तच्छरीरं : त च ् छ र ी र ं
• पुनरुज्जीवया- : प ु न र ु ज ् ज ी व य ा - (with hyphen)

मास। सचैकदा नानादिग्देशस्थान् सग्रन्थान् सूरीन् समाहूय

• मास। : म ा स । (with danda)
• सचैकदा : स च ै क द ा (together)
• नानादिग्देशस्थान् : न ा न ा द ि ग ् द े श स ् थ ा न्

हर्षदेवस्य राज्याधिकार समय (१११३) मिताब्दात् पूर्व्वमेव राज्य- मधिकुर्व्वता भोजदेवेन धृततया रत्नावली ( हर्षदेवात् ) प्राचीनेति सम्यक् प्रतिभाति । 'पञ्चाशत्' इत्यादि भोजप्रबन्धोक्त श्लोके वैमत्या भावात् नाप्यत्राप्रामाण्याशङ्का । “मालवाधिपतेर्भोज प्रहितैः रत्नसञ्चयैः । अकारयद् येन कुण्ड-योजनं कटकेश्वरे ॥” इत्यनन्तदेवेतिवृत्त-वर्णनावसरेराजतरङ्गिणी-सप्तमतरङ्गस्थः ( १८० ) श्लोकः । “विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्ध-हेतुः । आविष्कृतं मुञ्चमहीश-गोष्ठीवैदग्ध्यभाजादशरूपमेतत् ॥” इति दशरूपकशेषांशे सरस्वती कण्ठाभरण-धृतात् “सौजन्याम्बुनिधिः वृधप्रियगुण प्राकार धर्मद्रुमः•••••• । श्रीमन्मुञ्ज किमित्यमुं जनमुपस्रष्टुं दृशा नार्हति ॥” इति श्लोकादवधार्य्यते भोजात् प्राग् मुञ्ज आसीदिति ।

• धनिका पर नामा धनञ्जयः दशरूपकनिबन्धे बहुशो रत्नावलो- मुदाजहार । धनञ्जयश्च मुञ्जमहीपालस्य सभास्तार आसीत् । मुञ्जश्च भोजभूपात् पूर्व्वं धाराराज-सिंहासनमलञ्चकार । भोज- चरित-भोजप्रबन्धादिष्वेवमेवास्ति । यत्तु उइल्सन् साहेबैरुक्तं मुञ्जराज्यकाले हर्षदेवस्य नामापि नासीत्, किन्तु रत्नावलो आसी- दिति विचित्ररहस्यम् । मम्मटेन काव्यप्रकाशः १३३५ ख्रीः-मिताब्दात् पूर्व्वमेव निरमायि । यतः १३३५ मिताब्द-कालीनेन माधवाचार्य्येण सर्व्वदर्शनसंग्रहे पात- ञ्जलदर्शन-प्रस्तावे “तदुक्तं काव्यप्रकाशे” इत्यादिना काव्यप्रकाशोऽवा-
• • म, म, श्री महेशचन्द्रन्यायरत्न सि, आइ, इ, महोदय लिखित-काव्यतत्त्वप्रकाश- भूमिकायामेवमस्ति ।

( ।।।० ) धारेति । १३३५ ख्रीः-माधवाचार्य्य आसीदिति विदुषां मतैक्य- मस्ति । एवं यदि काव्यप्रकाश-( २८५पृष्ठे ) धृत “यद्विद्वद्भवनेषु भोजनृपते स्तत्त्यागलीलायितम्” इति श्लोकोक्त भोज एव, पूर्वो- क्ताद् भोजकालात् ( १०३३ ) मिताब्दात्परमेव काव्यप्रकाशो निर- मायीति युक्तं भोजराज-सम्बन्धिनां पद्यानां भोजदेवात् पूर्व्वमसम्भवा- दिति ।” अपरे केऽप्येवं वदन्ति,—† राजमार्त्तण्डे भोजवृत्तौ च भोजस्य विशेषणं “रणरङ्गमल्लनृपति” रित्येवं दृश्यते । डक्तार भाऊदाजी साहेब-लेखानुसारण भोजकृतं गणिते राजमृगाङ्ककरणञ्चास्ति । यस्यैकाप्रतिलिपिः जेसुल्मेर ( Jaisalmir ) स्थानस्थ पण्डितद्वारा तेन लब्धा च । तत्रापि ग्रन्थसमाप्तौ योगसूत्रवृत्तवद् राज्ञो विशेषणं अहर्गण

: रौ has two slanting prongs. सौत् has the exact same two slanting prongs! The typesetter picked the sort for सौ instead of सी! A classic typo: व्यवहृतासौत् instead of व्यवहृतासीत्. Wait, let's check: should we transcribe the exact printed glyph or correct it? Usually exact transcription of the printed page is preferred, but let's check: is it व्यवहृतासीत्? Wait, look at सौत्: could it be व्यवहृताऽऽसीत्? No, there is no avagraha. Let's look at सी in आसीदिति (line 15): सी has one stem, curve to the right. In line 23: wait, does it curve to the right? Wait! Let me look really closely at the high-res image at 100%: Word: व्यवहृता... Letter 1: व्य Letter 2: व Letter 3: हृ Letter 4: ता Letter 5: स Now look at the matra: There is a vertical bar to the right of स. Above the shirorekha, above that bar: There is a stroke going up-left, and another stroke going up

? No. Wait, look at द्‍धinवार्द्धक्ये(line 7):र्+द्+ध. Look at द्‍दinउद्दाम(line 22):द्‍द. Now look at the letter in line 23: it has दon top, and below it... wait! Is that aदorग? Wait, look at the letter: यthenद्withभ? No, the next letter is म्भा (म+भ+ा). Wait, why would there be गinयद्गम्भा? If it's a typo in the book, what did the typesetter actually set? Let's look at the glyph: Top part: द. Bottom part: a loop curving down to the left and back? That's द! That is द्‍द! Wait, look at the tail of द: a second दunder it, exactly likeउद्दाम! Wait, in उद्दाम(L22):उ+द्‍द+ा+म. Look at द्‍द: it is दwith anotherदhanging from its tail. Now look at line 23: afterय, it is द्‍द`! Wait, let'

( ॥१०॥ ) मात्यपदमधिरूढ़ इति तस्मिन् चिन्तामणौ सुदीर्घं वृत्तमासीदिति। कृष्णराजस्य शकाब्दे ( ११७० ) मिते ( खृः १२४५ ) बभूवेति काव्यमाला मुद्रित-प्राचीनलेखमालाया ( ३६) संख्याकदानपत्र- प्रकटितादवगम्यते । एतस्मिन्नेव समये नासिकत्र्यम्बके श्रीमद- मलानन्दयतौन्द्रेण वेदान्तकल्पतरुर्व्यरचि । अतो भोजभूभुक् एभ्यः पूर्व्ववर्त्तीति सम्यक् आभाति । भोजराज विरचित-ग्रन्थास्तु एवमन्यत्र दृश्यन्ते,— अलङ्कारे—( सरस्वती-कण्ठाभरणम् ), योगे—(राजमार्त्तण्डम्), ज्योतिषे—(राजमार्त्तण्डः, विद्वज्जनवल्लभः, आदित्यप्रतापः), वैद्यके— ( राजमृगाङ्ककरणम्, आयुर्वेदसर्व्वस्वम्, विश्रान्तचिन्ताविनोदः ), वास्तुशास्त्रे—( समराङ्गणम् ), काव्यशास्त्रे—( शृङ्गारमञ्जरीकथा ), धर्म्मशास्त्रे—( भोजचम्पूः, व्यवहारसमुच्चयः, चारुचर्य्या ), शैवदर्शने— ( तत्त्वप्रकाशः, नाममालिकाकोशः ), नीतिशास्त्रे—( युक्तिकल्प- तरुः, विद्याविनोदकाव्यम् ), पाणिनीये—( शब्दानुशासनम् ), अश्वशास्त्रे—( शालिहोत्रीयम् ), शैवे—( शैवसिद्धान्तसंग्रहः ), प्रश्न- चिन्तामणिः, शिवदत्तम्, रत्नकलिका, सूत्रधारौयम् ), सुभाषिते— ( सुभाषितप्रबन्धः ) इति । *

• आलफ्रेड् साहेबस्तदीय ( See Catalogus Catalogorum I, p. 478 ) 'क्याटालोगस् क्याटालोगीराम्' नामक ग्रन्थे, युक्तिकल्पतरुः येषु ग्रन्थेषु व्यव- हृतस्तेषां नाम सूचिकां प्रददौ। परमुक्त साहेबमतं, येषां सन्दर्भाणां भोजराजविरचितत्वेन प्रसिद्धिरस्ति तेषु एकोऽपि ग्रन्थस्तेन राज्ञा नैव विरचित इति । अन्ये साहेवीया ग्रन्था भोजरचिताः सन्तु वा नवा परमहं कल्पतरुर्भोजविरचित एव। ( अन्यत् पृष्ठे ओरियन्स् द्वितीयखण्डे ) ।

( ९ ) अपरे हि सुप्राचीन निवन्धकारा भोजराजीय-ग्रन्थानामुल्लेखं विदधुः। शूलपाणिः प्रायश्चित्तविवेके, श्राद्धविवेकप्रारम्भे च भोज- कृत-कामधेनुग्रन्थस्य नाम उल्लिलेख। तथाच— “विलोक्य धर्मशास्त्राणि कामधेन्वादिसंग्रहान्।” अयं कामधेन्वाख्यग्रन्थ भोजराजाज्ञया विरचित एव। रघुनन्दन भट्टाचार्य्यः प्रायश्चित्ततत्त्व, मलमासतत्त्व, ज्योतिस्तत्त्वादिषु, श्रीकृष्ण- तर्कालङ्कारः श्राद्धविवेक टीकायां, श्रीमन्माधवाचार्य्यः कालमाधवे, वैद्यकेरुग्विनिश्चये, भावमिश्रः—भावप्रकाशे, केशवार्कः—ज्योति- र्ग्रन्थे, क्षीरस्वामी—अमरटीकायां, सायणाचार्य्यः—स्वीयग्रन्थे, क्षित्तपः, देवेश्वरः विनायकः इत्येते कवयोऽपि प्रशंसापुरःसरं भोजराजकृतग्रन्थनामोल्लेखं कृतवन्तः। वाचस्पतिमिश्र

( ११० ) सारात् कल्पतरुरयं पश्चादङ्कित इति । कामन्दकस्तु सर्वथा कौटि- लीयमर्थशास्त्रं स्मारं स्मारं नीतिसारमिमं लिलेख । प्राचीनलेखमालायाम्—४६ लेखः । (४८)—मालवमहीपाल- प्रशस्तिः । प्रथमे भागे १६७—१६८ पृष्ठे । (१) जातस्तस्माद्वैरिसिंहोऽन्य नाम्ना, लोको ब्रूते वज्रट स्वामिनं यम् । शत्रोर्वर्गं धारयासेर्निहत्य ; श्रीमद्वारा सूचिता येन राज्ञा ॥ (२) तस्यानुजो निर्जित हूनराजः, श्रीसिन्धुराजो विजयार्जितश्रीः । श्रीभोजराजोऽजनि येन रत्नम् ; नरोत्तमाकल्प ( कम्प ? ) रुद्वितीयम् ॥ (३) साधितं विहितं दत्तं ज्ञातं तद् यन्न केनचित् । किमन्यत् कविराजस्य श्रीभोजस्य प्रशस्यते ॥ ६—७ पृष्ठे, प्राचीन लेखमालायाम् ( तृतीयलेखः ) । धारानगराधिपति सुप्रसिद्ध भोज महीपतेर्वंश्यस्यार्जुनवर्मदेवस्य दानपत्रम् । परमारकुलोत्तंसः कंसजिन्महिमातृपः । श्रीभोजदेव इत्यासीन्नासीराक्रान्त-भूतलः ॥ सम्बत् १२७२ भाद्रपद सुदि १५ बुधे । प्राचीन लेखमालायां—द्वितीय लेखः ४-५ पृष्ठे । धारानगरा- धिपतेः सुप्रसिद्धस्य * भोज नरेन्द्रस्य दानपत्रम् ।

• श्रीभोजदेवस्य अतिवृद्धप्रपितामहः कृष्णराजः, वृद्धप्रपितामहः वैरीसिंहः, प्रपितामहः सीयकदेवः, वाक्पतिराजः पितामहः, पिता च श्रीसिन्धु ( ल ) राजः । सिन्धु- राज पर्यन्तमुज्जयिन्यां राजधान्यासीत् । तथा च परिमलकवि-प्रणीतनवसाहसाङ्क- चरिते ( १।१७ )— ग

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha ( १० ) परमभट्टारक महाराजाधिराज परमेश्वर श्रीसीयकदेवपादानु- ध्यात-परमभट्टारकमहाराजाधिराज परमेश्वर श्रीवाक्पतिराज- देव पादानुध्यात-परमभट्टारक महाराजाधिराजपरमेश्वर श्रीसिन्धु- राजदेवपादानुध्यात-परमभट्टारक महाराजाधिराज परमेश्वर श्रीभोजदेवः कुशली ... ... ... ... ... ... ... ... संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य । अयमेव श्रीभोजराजस्य समयः सम्भाव्यते । प्राचीनलेखमालायाः (द्वितीयभागे) । १४८ पृष्ठे, भोजवर्म्म- राज्यकालः तत्पूर्व्वजानां देवालयस्य प्रशस्तिः । तद्राज्यकालः (१३४५, A. D. १३००) अजयगड़े । लेखस्यायं भोजवर्म्म-कोशा- ध्यक्षस्य सुभटाख्यस्य देवालयनिर्म्माणं सूचयन् सुभटपूर्व्वजानां वृत्तं प्रकाशयति । †

"अस्तिचित्तावुज्जयिनीतिनाम्ना, पुरीविहायस्यमरावतीव । बबम्ध यस्यां परमिन्द्रकल्पो महीपतिर्वाक्पतिराजदेवः ॥" इत्युक्तैः प्रतीयते । अयं गौड़व (हो) धाव्यकाव्य प्रणेता कान्यकुब्जराजाश्रितो वाक्पतिराजः—धारापति- वाक्पतिराजात् सर्व्वथा भिन्नः । धारानगरीतु भोजराजेन सम्यग्राजधानीत्वं नीता । तथाहि— अवाप्तसौर्य्योद्युरि सिन्धुराजः । राजास्ति तस्यां सकलाचलेन्द्रः......... ( १।५।८ ) इत्यादि नव साहसाङ्कचरिते उज्जयिनी-वर्णनानन्तरं तदधिपति सिन्धुराज स्तद्वर्णितः । तत् समयेऽयं ग्रन्थोऽपि कविना परिमलेन प्राधायि । † मुञ्चोभोजस्य पितृव्यः, भोजप्रबन्धोयकथा तदनुकूल प्रमाणाभावात्रादरणीया । वाक्पतिराज इति मुञ्चस्यनामान्तरं आभाति । दशरूपालोके तुरीय परिच्छेदे श्रीवाक्पति राजदेवनाम्ना समुङ्गितः, तत्रैव च पुनरयमेव श्लोकः मुञ्चनाम्ना समुङ्गितः । एवं पिङ्गल- सूत्रवृत्तौ हलायुधकविना बहुस्थानेषु मुञ्जःस्मर्यते ।— CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

( १८० ) “सर्व्वाभारवसुन्धरोऽपि सुभटो विद्यामविद्यास्थितिः । श्रीमद्भोज-महीमहेन्द्रसचिवः प्रख्यात-कीर्त्तिर्गुणैः ॥” इत्यादिना च भोजराजमन्त्रो भोजराज-समकालिक इति सूच्यते । ( मूले ) अस्मिन्र्ग्रन्थे द्वितीय पृष्ठे पञ्चदशपङ्क्तौ—'दूतस्य बहु- भेदा वक्ष्यन्ते' इति लेखोऽस्ति । परमनेन प्रतीयते दूतविषयेऽन्यत्र यथा लक्षणादिकमस्ति तथात्रापि प्राचीने कस्मिन्नपि ग्रन्थे आसीत् तदादर्शं पुस्तकं इदानीं नोपलभ्यते । किन्तु लब्धादर्शपुस्तकेषु तादृश- शिरोलेखो विद्यते । तेन लब्धादर्शानुसारेण स शिरोलेखो विन्यस्तः । अशुद्धि-पुष्कलानि त्रीण्येवादर्शपुस्तकानि मया अवलोक्य सन्द- “सकलसुकृतैकपुञ्जः श्रीमान् मुञ्जश्चिरं जयति ।” “अनवरत-वित्त

( ११० ) र्भोऽयं यथामति परिशोधितम् । परं यदि प्रमादात् स्खलितं क्वापि वाऽशुद्धं तिष्ठेत्तदा सुधीजनैः कृपया क्षन्तव्यम् । यतः— ‘प्रमादात् स्खलनं जातु भवत्येव न संशयः’ । इति शम् । शकाब्दाः १८३६ । ईं १९१७ । श्रावण कृष्ण चतुर्थी । कलिकाता, श्रीईश्वरचन्द्र शर्मा-शास्त्री । ९० नं सीतारामघोष वर्त्मस्थः दर्शनविद्यालयः । एतद् ग्रन्थस्यादर्शपुस्तकानां नामानि कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते । १ । (क) संज्ञकं पुस्तकं गभर्णमेण्टसंस्कृतविद्यामन्दिर- पुस्तकालयस्थं, महामहोपाध्याय डक्तार श्रीयुक्त सतीश चन्द्र विद्या- भूषण एम्, ए ; पि, एइच्, डि ; एम्, आर्, अस्, महाशयैः प्रदत्तम् । अर्धशुद्धप्रायं, वङ्गाक्षरैर्लिखितम् । सम्पूर्णं, अन्तरालुटितम् । शकनरपतेरतीताब्दाः १७३२ इति प्रतिलिपिकालः । २ । (ख) संज्ञकं पुस्तकं वङ्गाक्षरैर्लिखितम् । अर्धशुद्धप्रायम्, अत्र लेखादि समयो नास्ति । सम्पूर्णं मध्ये किञ्चित् खण्डितम् । डक्तार राजराजेन्द्रलाल मित्रेण इण्डोआरियान्स्-नाम ख्यातग्रन्थे यस्य विवरणं प्रदत्तम्, तस्यैका प्राचीन-प्रतिलिपिर्मया लब्धा व्यवहृता च सा । ३ । (ग) संज्ञकं पुस्तकं प्रयागस्थ महामहोपाध्याय धार्मिक- प्रवर श्रीयुक्त आदित्यराम भट्टाचार्य्य एम्, ए, महाभागैः प्रदत्तम्, वङ्गाक्षरैर्लिखितम् । अशुद्धिवहुलम् । सम्पूर्णमन्तरात्रुटितम् खण्डि- तञ्च । अत्र लेखादि-समयो नास्ति ।

युक्तिकल्पतरोः शुद्धिपत्रिका । पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् ३ १६ ‘दूतस्य बहु’......अवतरणिकायां १६ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ८ १२ विग्रह विग्रहः ९ १३ नभश्वानिव नभस्वानिव १५ ७ मस्या मत्स्या २९ ४ दौषौ दोषौ २९ १३ वौर्य्याढाः वीर्य्याढाः ३० २ स्यामिच्छस्तै स्वामिच्छस्तै ३३ १० लाभोः लाभः ३७ १७ स्ता स्तथा ३८ १४ रञ्जका रक्षका ४० १८ चिलाङ्गी चिलाङ्गो ४२ ६ रक्षकश्च रक्षकाश्च ४४ ९ कुर्य्यांत् कुर्य्यात् ५७ १८ पौठा पीठा ५९ ३ नृषति नृपति ५९ १७ भहीभुजाम् महीभुजाम् ६६ १४ ऋद्धिमात् ऋद्धिमान् ६८ ४ ध्वस्याग्रे ध्वजस्याग्रे ६८ १५ विलासा विशाला ६९ २ भूजाम् भुजाम् ६९ १४ मुक्ता युक्ता ७० २१ शिव शिवः ७१ ८ ध्वचा ध्वजा ७२ १५ भव्यनामा भव्यमाना ७२ १७ श्रोलः शीलः

( ३१= ) पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् ७३ ९ भव्यमानं तौ भव्यमानतो ७३ २० प्रायसः प्रकाशाः ७४ ४ चेत्र चैव ७५ २२ लोलूपैः लोलुपैः ७६ १५ राजीय राजीये ७७ १० कङ्खारं कङ्कारं ७८ ११ भुजाम्भृवेत् भुजाम्भवेत् ८१ ४ दैवेसु दैवेषु ८३ ११ सञ्ः संज्ञः ८६ १० वज्रान्ये वज्राख्ये ८७ ३ शोभा शोभाः ८७ १८ भासौ भासो ८८ २ प्राय प्रायं ८८ १८ तनुधारयेत् तन्नधारयेत् ९० २ शौभा शोभा ९० ४ मृत्यूः मृत्युः ९० १५ पुरुषा परुषा ९० १७ समासतो समानतो ९२ १३ विद्वांखान् विद्वांक्षान् ९२ १७ तुम्बुरुत्यः तुम्बुरुत्थः ९३ ६ प्रमृज्यं प्रमृष्टं ९४ ११ भागेण भागेन ९५ २५ कारगो धारगो ९८ ७ विच्छूरिता विच्छुरिता ९९ ३ राभमयानि राम्भयानि ९८ १२ युत सुत

( २१६ ) पृष्ठे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् ९९ ९ विस्फूरि विस्फुरि ९९ १८ घारनात् धारखात् १०० ५ ज्ञेपं ज्ञेयं १०० १४ त्रिभुने त्रिभुवने १०१ ३ हन्यात हन्या १०३ ८ भा मा १०३ १३ गौरैः गौरैः १०४ ६ भाग भागी १०४ १६ रूपिण्यो रूपिण्यौ १०७ ७ भुवि भूरि ,, १४ वैश्यः वैश्यं ११० ७ सर्व्वम्भवेत् सर्व्वम्भवेत् ११० २० दूरापाम् दुरापाम् ११२ ६, ७ रुत्तञ्च रूत्तञ्च ११५ १ विमुक्तानि वियुक्तानि ११८ ४ योग्य योग १२० १४ नादम् नादात् १२३ १ सर्व्व सर्व्वं १२६ १४ ममा समा १२७ २२ नभोऽम्बु घो नभोऽम्बु चो १२८ १० तौर तौर ,, ,, रूप रुप १२८ ११ मक मर १२९ ८ कूरयति क्रूरयति १३० १८ विस्तवाब्धि विस्तराब्धि १३५ २१ रूपेताः रुपेताः

( ११० ) पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् १३९ ९ नेव नैव १४२ ५ मेषाद्रि मेघाद्रि १४३ ४ छ्द्रं छिद्रं १४३ १३ धनयो ध्वनयो १४४ ७ साधमे साधये १४७ १० भूजङ्ग भुजङ्ग १४९ २२ छ्क्र च्छ्व् १५० २० स्याज्यो स्यान्त्यो १५५ १४ धम्रः धूम्रः १६८ २३ परीया परीच्छाया १७१ ७ एषां आसां १७५ १६ साम्यत् साम्यन्तु १७६ ५ मणिरुक्त अनिरुक्त १७६ १५ सहज सहजः १७७ १८ स्यक्ता त्यक्ता १७९ १ नौकायाणं नौकानां १८० १८ दौनेभ्य दीनेभ्यः १८३ ५ थुरा खुरा १८६ १४ वत्तौ वर्त्तौ १८७ ३ यदीच्छेःत् यदीच्छेत् १८९ १५ वक्त रक्त १९४ १० खेना स्तेन १९७ ७ कुद्दा क्रुद्धा १९८ ६ गकानां गजानां २०० ७ स्तम्ब शृङ्ग २०३ १४ भिद्यते भिद्येते २०७ ८ महौ मही २११ १ भृग मृग २१२ २० तदव तदेव २२६ ८ ततत्पर तत्पर

युक्तिकल्पतरु-विषयसूची । विषयाः पृष्ठे १ । नीतियुक्तिः, } ... ... ... १ गुर्वादीनां लक्षणम् } २ । अथ तेषां परीक्षा ... ... ... ३ ३ । दूतादिलक्षणम्, दूतस्य बहुभेदाः, } ... .. ” कोशवृद्धिः, राजदायादः, कृषिकर्म्म } ४ । अथ बलम् ... ... ... ६ ५ । अथ यानम् ... ... ... ७ ६ । अथ यात्रा ... ... ... ” ७ । अथ विग्रहः ... ... ... ८ ८ । अथ चरः ... ... ... ९ ९ । अथ दूतविशेष-लक्षणम् ... ... ... ११ १० । अथ सन्धिः ... ... ... १२ ११ । अथ आसनम् ... ... ... ” १२ । अथ द्वैधम् ... ... ... १३ १३ । अथ आश्रयः ... ... ... ” १४ । अथ दण्डः, } ... ... ... १५ मन्त्रः } १५ । अथ द्वन्द्वयुक्तिः ... ... ... १७ १६ । अथ अकृत्रिम द्वन्द्वयुक्तिः ... ... ... १८ १७ । अथ कृत्रिम द्वन्द्वयुक्तिः ... ... ... ” १८ । अथ सामान्यतो गुणाः, } ... ... २० नीतिशास्त्रम् } घ