भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २० २०५ अग्नि ] के चक्र पृष्ठ्य यज्ञ में स्थापित किये हुये दृढ़ होकर पाप [ दोष ] को चलायमान कर देते हैं । (तत् यः एवं विदुषां दीक्षितानां पापकं कीर्तयेत्, एते एव देवचक्रे तत् अस्य शिरः छन्दतः ) सो जो मनुष्य इस प्रकार विद्वान् दीक्षित लोगों के पाप [ दोष ] बतावे, यही दोनों देवचक्र [ दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव ] तब उस [ पाप ] के शिर को हटा देते हैं। (दशरात्रम् उद्भिः पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे, 'दशरात्रम् उद्भिः पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे ) दशरात्र रथनाभि है और दोनों पृष्ठ्य अभिप्लव दो पहिये हैं, दशरात्र रथनाभि है और दोनों पृष्ठ्य अभिप्लव दो पहिये हैं [ अर्थात् अवश्य हैं ] । (वास्युस्तयः ह स्म आह तन्त्रं कुर्वीत इति स्तोत्राणि च शस्त्राणि च संचारयेत् ) दोषनाशक [ ब्रह्मा ] ऐसा कहता है कि वह [ यजमान ] उपाय करे और स्तोत्रों और शस्त्रों [ स्तुतिविधायक मन्त्रों और नियम विधायक मन्त्रों ] को बोले । ( यः सञ्चारयेत् तस्मात् पुरुषे इमे प्राणाः नाना सन्तः एकोदयात् शरीरम् अधिवसति ) जो पुरुष [ स्तोत्रों और शस्त्रों को ] बोले उससे [ उस ] पुरुष में यह प्राण अनेक प्रकार होकर एक में उदय करने के कारण शरीर में टिकते हैं। ( यत् न संचारयेत् यजमानः प्रमायुकः ह स्यात् ) यदि वह [ स्तोत्रों और शस्त्रों को ] न बोले, यजमान मृतक ही हो जावे । (एषः ह वै प्रमायुकः यः अन्धः वा बधिरः वा न च अग्निष्टोमाः मासि सम्पद्यन्ते न वै प्राणाः प्राणैः यज्ञः तायते ) वही मृतक है जो अन्धा वा बहिरा है और न [ जिस करके ] अग्निष्टोम महीने में किये जाते हैं और न प्राण प्राणों के साथ [ किये जाते हैं और न दूसरा ] यज्ञ फैलाया जाता है । ( एकविंशतिः उक्थ्याः ) इक्कीस उक्थ्य [ यज्ञ विशेष ] हैं। (एकोक्थ्यः षोडशी, अन्नं वै उक्थ्यं वीर्य्यं षोडश एव ) एक उक्थ्य षोडशी [ सोलह मन्त्र वाला ] है अन्न ही उक्थ्य सम्बन्ध वाला सामर्थ्य षोडश [ सोलह प्रकार ] है, [ वे सोलह यह हैं-चार वर्ण, चार आश्रम, श्रवण, ( पाप्मानम् ) पापम् । दोषम् (दृंहती) दृहि वृद्धौ-शतृः । वर्धमाना । दृढा (छन्दतः) छदिं संवरणे-लट् । अपवारयतः । नाशयतः ( उद्भिः) उपसर्गे घोः किः ( पा० ३ । ३ । ९२ ) उद्+डुधाञ् धारणपोषणयोः-किः, प्रधिः । रथनाभिः ( चक्रे ) रथचक्रद्वयं यथा ( तन्त्रम् ) उपायम् । यज्ञकार्यम् ( वास्युस्तयः ) वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) वस वधे-इन् । वलिमलितनिभ्यः कयन् ( उ० ४ । ६६ ) वासि+वस्त वधे-कयन्, कित्त्वात् संप्रसारणम् । वासीनां हिंसकानाम् उस्तयो हिंसकः । दोषनाशकः ( शस्त्राणि ) नियमान् । स्तोत्रविशेषान् ( सञ्चार- येत् ) सम्यक् चालयेत् । उच्चारयेत् ( एकोदयात् ) एकस्मिन् देहे उद्गमनात् ( अधिवसति ) निवसन्ति ( प्रमायुकः ) लषपतपदस्था० ( पा० ३ । २ । १५४ ) प्र+ मीञ् हिंसायाम्-उकञ् । युक् च मृतकः ( षोडशी ) षोडश-इनिः । षोडशमन्त्रोपेतः ( षोडश ) षोडशन्-डट् ततः अर्शादिअच् । विभक्तेर्लुक् । षोडशम् । षोडशावयव- १. यहाँ "दशरात्रम् उद्भि पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे" यह दोबारा पढ़ा हुआ पाठ अपपाठ रूप ही प्रतीत होता है ।। सम्पा० ।।

कण्डिका २१॥

२०६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २१ मनन, निदिध्यासन=तीन कर्म, अप्राप्त की इच्छा, प्राप्त की रक्षा, रक्षित का बढ़ाना, बढ़े हुये का अच्छे मार्ग में—व्यय करना, और सोलहवां मोक्ष का अनुष्ठान—जैसा दयानन्द भाष्य यजुर्वेद ६।३४ में व्याख्यात है]। (तया रूढ्वा स्वर्गं लोकम् अध्यारोहन्ति) उस [इष्टि] के द्वारा चढ़कर स्वर्ग लोक में चढ़ते हैं॥२०॥ भावार्थ:—सूर्यमण्डल प्रकाशपिण्ड है, उसके दोनों ओर आगे पीछे प्रकाश है, इसी प्रकार यज्ञ के दोनों ओर आदि अन्त में अभिप्लव अथवा पृष्ठ्य यज्ञ होता है॥२०॥ कण्डिका २१॥ अथातोऽह्नामध्यारोहः। प्रायणीयेनातिरात्रेणोदयनीयमतिरात्रमध्यारोहन्ति, चतुर्विशेन महाव्रतमभिप्लवेन परमभिप्लवं, पृष्ठ्येन परं पृष्ठ्यमभिजिता ऽभिजितं, स्वरसामभिः परान् स्वरसामानोऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यद्वैषुवतम्परेषां स्विदित- मह्नां परेषा मित्यपरेषां च परेषां चेति ब्रूयात्स वा एष संवत्सरः ॥२१॥ कण्डिका २१॥ संवत्सर का अतिरात्र आदिकों से संबन्ध (अथ अतः अह्नाम् अध्यारोहः) अब यहाँ दिनों [यज्ञ विशेषों] का चढ़ाव [कहा जाता है]। (प्रायणीयेन अतिरात्रेण उदयनीयम् अतिरात्रम् अध्यारोहन्ति) प्रायणीय अतिरात्र [यज्ञ] से उदयनीय अतिरात्र को चढ़ते हैं, (चतुर्विशेन महाव्रतम्) चतुर्विंश से महाव्रत को, (अभिप्लवेन परम् अभिप्लवम्) अभिप्लव से पिछले अभिप्लव को, (पृष्ठ्येन परं पृष्ठ्यम्) पृष्ठ्य से पिछले पृष्ठ्य को, (अभिजिता अभिजितम्) अभिजित् से अभिजित् को (स्वरसामभिः परान् स्वरसामानः) स्वरसामों से पिछले स्वरसामों को [चढ़ते हैं]। (अथ ह एतत् अहः अवाप्नुयाम यत् वैषुवतम् इति) अब हम ही वह दिन प्राप्त करें जो विषुवान् वाला [दिन] है, (अपरेषाम् अह्नां स्विदितं परेषा म् इति, परेषां च अपरेषां च इति ब्रूयात्) [विषुवान् से] इधर वाले दिनों का पसीना [निचोड़] है जो उधर वालों का है, और [विषुवान् से] उधर वाले [दिनों] का [पसीना] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये। (सः वै एषः संवत्सरः) वही यह संवत्सर है [देखो क० १६]॥२१॥ भावार्थ:—दोनों विषुवानों में से किसी ही विषुवान् से संवत्सर यज्ञ आरम्भ करना चाहिये। यह विषुवान् से एक ओर वाले यज्ञों का वर्णन है॥२१॥ युक्तम्। चत्वारो वर्णाश्चत्वारः आश्रमाः, श्रवणमनननिदिध्यासनानि त्रीणि कर्माणि, अलब्धस्य लिप्सा, लब्धस्य यत्नेन रक्षणं, रक्षितस्य वृद्धिः, वृद्धस्य सन्मार्गे व्ययीकरणम् एष चतुर्विधः पुरुषार्थः, एतैः पंचदशभिः प्राप्तः षोडशो मोक्षः—यथा व्याख्यातं दयानन्दभाष्ये यजुर्वेदे। ९।३४। एतैः षोडशभिर्युक्तम् (रूढ्वा) अधिरुह्य॥ २१—(अध्यारोहः) आरोहणम् (अध्यारोहन्ति) उपरिगच्छन्ति (परम्) पश्चाद्भवम् (स्वरसामानः) स्वरसाम्नः। यज्ञविशेषान्। अन्यद्गतम्—क० १९॥

कण्डिका २२ ॥

: गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २३ २०७ कण्डिका २२ ॥ अथातोऽह्नां निवाहः१। प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विंशायाह्ने निवहति, चतुर्विंश- महरभिप्लवाय, अभिप्लवः पृष्ठ्याय, पृष्ठ्योऽभिजिते, अभिजित् स्वरसामभ्यः, स्वरसामानो विषुवते, विषुवान् स्वरसामभ्यः, स्वरसामानो विश्वजिते, विश्वजित् पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां, पृष्ठ्याभिप्लवौ गवायुभ्यां गवायूषी दशरात्राय, दशरात्रो महाव्रताय महाव्रतमुदयनीयायातिरात्राय, उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकायान्ना- द्याय प्रतिष्ठित्त्यै य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ संवत्सर का अतिरात्र आदिकों से संबन्ध ॥ ( अथ अतः अह्नां निवाहः ) अब यहां दिनों [ यज्ञ विशेषों ] का उतार [ कहा जाता है ] । ( प्रायणीयः अतिरात्रः चतुर्विंशाय अह्ने निवहति ) प्रायणीय अतिरात्र चतुर्विंश दिन के लिये उतरता है, ( चतुर्विंशम् अहः अभिप्लवाय ) चतुर्विंश दिन अभिप्लव के लिये, ( अभिप्लवः पृष्ठ्याय ) अभिप्लव पृष्ठ्य के लिये, ( पृष्ठ्यः अभिजिते ) पृष्ठ्य अभिजित् के लिये, ( अभिजित् स्वरसामभ्यः ) अभिजित् स्वरसामों के लिये, ( स्वरसामानः विषुवते ) सब स्वरसाम यज्ञ विषुवान् के लिये, ( विषुवान् स्वरसामभ्यः ) विषुवान् स्वरसामों के लिये, ( स्वरसामानः विश्वजिते ) सब स्वरसाम विश्वजित् के लिये, ( विश्वजित् पृष्ठ्याभिप्लवाभ्याम् ) विश्वजित् पृष्ठ्य और अभिप्लव के लिये, ( पृष्ठ्याभिप्लवौ गवायुभ्याम् ) दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव दोनों गवायु के लिये, ( गवायूषी दशरात्राय ) दोनों गवायु दशरात्र के लिये, ( दशरात्रः महाव्रताय ) दशरात्र महाव्रत के लिये, ( महाव्रतम् उदयनीयाय अतिरात्राय ) महाव्रत उदयनीय अतिरात्र के लिये, ( उदयनीयः अतिरात्रः स्वर्गाय लोकाय अन्नाद्याय प्रतिष्ठित्त्यै यः एवं वेद ) उदयनीय अतिरात्र [ उसके ] स्वर्ग लोक के लिये, भोजन योग्य अन्न के लिये और प्रतिष्ठा के लिये [ उतरता है ], जो ऐसा जानता है । ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संवत्सर है [ देखो क० १४ ] ॥ २२ ॥ भावार्थः-यहाँ विषुवान् के दूसरी ओर वाले यज्ञों का वर्णन है [ देखो कण्डिका १४ ] ॥ २२ ॥ कण्डिका २३ ॥ आदित्याश्च ह वा आङ्गिरसश्च स्वर्गे लोकेऽस्पर्द्धन्त वयं पूर्वे स्वरेष्यामो वयं पूर्व इति त आदित्या लघुभिः सामभिश्चतुर्भिस्तोमैर्द्वाभ्यां पृष्ठ्याभ्यां स्वर्गं लोकमभ्यप्लवन्त, यदभ्यप्लवन्त तस्मादभिपॢवोऽन्वञ्च एवाङ्गिरसो गुरुभिः सामभिः २२-( निवाहः ) अधोगमनम् ( निवहति ) अधोगच्छति । अन्यद् गतम् ॥ १. पू. सं 'नीवाहः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २३ ॥ अभिप्लव और पृष्ठ्य की व्युत्पत्ति और दूसरे यज्ञ ॥

२०८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २३ ॥ सर्वैः १ स्तोमैः सर्वैःपृष्ठ्यैः स्वर्गं लोकमभ्यस्पृशन्त, यदभ्यस्पृशन्त तस्मात् स्पृश्यस्तं वा एतं स्पृशं सन्तं पृष्ठ्य इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । अभिप्लवात् पृष्ठ्यो निर्मितः, पृष्ठ्यादभिजित्, अभिजितः स्वर- सामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्, विषुवतः स्वसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजिद्विश्व- जितः पृष्ठ्याभिप्लवौ, पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवामुयी, गवामुय्यां दशरात्रस्तानि ह वा एतानि यज्ञारण्यानि यज्ञकृत्तन्त्राणि तेषां शतं शतं रथानां न्यन्तरं तद्यथाऽरण्या- न्यारूढा अशनापिपासे ते पाप्मानं दृंहती परिप्लवेते एवं हैवते प्रप्लवन्ते ये विद्वांस उपयन्त्यथ ये विद्वांसमुपयन्ति तद्यथा प्रवाहात् प्रवाहं स्थलात् स्थलं समात्समं सुखात् सुखमभयादभयमुपसङ्क्रामन्तीत्येवं हैवते संवत्सरस्योदृचं समश्नवामहा इति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥ कण्डिका २३ ॥ अभिप्लव और पृष्ठ्य की व्युत्पत्ति और दूसरे यज्ञ ॥ ( आदित्याः च ह वै आङ्गिरसः च स्वर्गे लोके अस्पर्धन्त, वयं पूर्वे स्वः एष्यामः वयं पूर्वे इति ) आदित्य [ अखण्ड व्रतधारी सूक्ष्मदर्शी ऋषि ] और आङ्गिरस [ अङ्गों के रस जानने वाले स्थूलदर्शी ऋषि लोग ] स्वर्ग लोक के विषय में झगड़ने लगे, हम पहिले स्वर्ग को जायेंगे, हम पहिले । ( ते आदित्याः लघुभिः सामभिः चतुर्भिः स्तोमैः द्वाभ्यां पृष्ठचाभ्यां स्वर्गं लोकम् अभ्यप्लवन्त ) आदित्य ऋषि सूक्ष्म सामों के द्वारा चार स्तोमों के द्वारा और दो पृष्ठ्यों के द्वारा स्वर्ग लोक को कूद कर पहुंचे । ( यत् अभ्यप्लवन्त तस्मात् अभिप्लवः अन्नं च एव ) जो वे कूद कर पहुँचे, इसी से अभिप्लव [ कूदकर पहुँचने वाला यज्ञ हुआ ] और वही अन्न है । ( आङ्गिरसः गुरुभिः सामभिः सर्वैः स्तोमैः सर्वैः पृष्ठ्यैः स्वर्गं लोकम् अभ्यस्पृशन्त ) आङ्गिरस ऋषि स्थूल सामों से, सब स्तोमों से सब पृष्ठ्यों से स्वर्ग लोक को छूकर पहुँचे । ( यत् अभ्यस्पृशन्त तस्मात् २स्पृश्यः तं वै एतं स्पृशम् सन्तं पृष्ठ्यः इति आचक्षते ) जो वे छूकर पहुँचे, इसी से स्पृश्य [ छूने योग्य ] हुआ, उस ही स्पृश्य [ छूने योग्य ] होते हुए को यह पृष्ठ्य यज्ञ है-ऐसा कहते हैं । (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ देखो-गो० पू० १।१ ] । ( अभिप्लवात् पृष्ठ्यः निर्मितः ) अभिप्लव से पृष्ठ्य बनाया गया है, ( पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य २३-( आदित्याः ) अदिति-ण्यः । अखण्डव्रतधारिणो विद्वांसः । अथवा आङ् + दीपी दीप्तौ-यक् । पृषोदरादिरूपम् । आदीप्यमानाः । सूक्ष्म- दर्शिनः ( आङ्गिरसः ) तं वा एतमङ्गरसं सन्तमङ्गिरा इत्याचक्षते-गो० पू० १. पू. सं. 'सर्वे' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ २. सर्वत्र अर्थानुसारी सकारादिः पाठोऽस्माभिः वर्द्धितः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २४ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ ॥ २०६ से अभिजित्, (अभिजितः स्वरसामानः) अभिजित् से स्वरसाम, (स्वरसामभ्यः विषुवान्) स्वरसामों से विषुवान् (विषुवतः स्वरसामानः) विषुवान् से स्वरसाम, (स्वरसामभ्यः विश्वजित्) स्वरसामों से विश्वजित्, (विश्वजितः पृष्ठचाभिपॢवौ) विश्वजित् से पृष्ठ्य और अभिपॢव, (पृष्ठचाभिपॢवाभ्यां गतायुषी) दोनों पृष्ठ्य और अभिपॢवों से दोनों गवायु, (गवायुभ्यां दशरात्रः) दोनों गवायु से दशरात्र [यज्ञ बनाया गया है]। (तानि ह वै एतानि यज्ञारण्यानि यज्ञकृत्तन्त्राणि) वे ही यज्ञ- रूप वन और यज्ञ करने वाले के तन्त्र [उपाय] हैं। (तेषां शतं शतं रथानां न्यन्तरम्) उन [यज्ञों] के बीच सौ सौ रथों [पगों वा मान विशेषों] का निश्चित अन्तर हो। (तत् यथा अरण्यानि आरूढाः पाप्मानं दृहती ते अशना- पिपासे परिप्लवेते एवं ह एव एते प्रप्लवन्ते ये विद्वांसः उपयन्ति, अथ ये विद्वां- सम् उपयन्ति) सो जैसे वन में चढ़े हुये पुरुष कष्ट को बढ़ाती हुई उन दोनों भूख प्यास को लांघ जाते हैं, ऐसे ही यह [यजमान लोग यज्ञ को] पार करते हैं जो विद्वान् लोग [यज्ञ को] स्वीकार करते हैं और जो लोग विद्वान् को स्वीकार करते हैं। (तत् यथा प्रवाहात् प्रवाहं स्थलात् स्थलं समात् समं सुखात् सुखम् अभयात् अभयम् उपमङ्क्रामन्ति इति एवं ह एव एते संवत्सरंस्य उदचं समश्नवामहै इति ब्राह्मणम्) सो जैसे प्रवाह [जलबहाव] से प्रवाह को, स्थल [सूखे स्थान] से स्थल को, सम [एक से स्थान] से सम को, सुख से सुख को, और अभय से अभय को यथावत् पाते हैं, वैसे ही यह हम संवत्सर [यज्ञ] की समाप्ति वाली ऋचा को पावें यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है ॥ २३ ॥ भावार्थः- कोई विद्वान् सूक्ष्म से स्थूल की ओर चल कर अर्थात् कारण से कार्य का ज्ञान प्राप्त करके सुख पाते हैं और कोई स्थूल से सूक्ष्म की ओर जाकर अर्थात् कार्य से कारण को खोज कर आनन्द भोगते हैं ॥ २३ ॥ कण्डिका २४ ॥ प्रेदिहं वै कौशाम्बेयः कौसुरविन्दुरुद्दालक आरुणे ब्रह्मचर्य्यमुवाच तमाचार्य्यः पप्रच्छ कुमारः कति ते पिता संवत्सरस्याहान्यमन्यते१ति कति त्वेवेति दशेति होवाच दश वा इति होवाच दशाक्षरा विराड् वैराजो यज्ञः १। कति त्वेवेति नवेति होवाच नव वा इति होवाच नव वै प्राणाः प्राणैः यज्ञस्तायते २। कति त्वेवेत्यष्टेति होवाचाष्ट वा इति होवाचाष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो यज्ञः ३। कति त्वेवेति सप्तेति होवाच सप्त वा इति होवाच सप्त छन्दांसि छन्दोभिर्यज्ञस्तायते ४। कति त्वेवेति १ । ७ । तदधीते तद्वेद (पा० ४ । २ । ५९) अङ्गिरस्-अण्, बहुवचनस्यैक- वचनं च। आङ्गिरसाः। अङ्गानां रसवेत्तारः। स्थूलदर्शिनः (लघुभिः) सूक्ष्मैः (सामभिः) मोक्षज्ञानैः (स्पृश्यः) स्पृश सम्पर्क-क्यप्। (रथानाम्) चरणानाम् मानविशेषाणाम् (न्यन्तरम्) निश्चितव्यवधानम् (परिप्लवेते) परिप्लवन्ते। सर्वतः प्राप्नुवन्ति ॥ १. पू० सं० 'अमन्यथ' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ १४

कण्डिका २४ ॥ प्रेदि कौशाम्बेय कौसुरविन्दु और उद्दालक आरुण से

२१० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ ॥ षडिति होवाच षड् वा इति होवाच षड् वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै ५ । कति त्वेवेति पञ्चेति होवाच पञ्च वा इति होवाच पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः ६ । कति त्वेवेति चत्वारीति होवाच चत्वारि वा इति होवाच चत्वारो वै वेदा वेदैर्यज्ञस्तायते ७ । कति त्वेवेति त्रीणीति होवाच त्रीणि वा इति होवाच त्रिषवणो वै यज्ञः सवनैर्यज्ञस्तायते । ८ । कति त्वेवेति द्वे इति होवाच द्वे वा इति होवाच द्विपाद्वै पुरुषो द्विप्रतिष्ठः पुरुषः पुरुषो वै यज्ञः ९ । कति त्वेवेत्येकमिति होवाचैकम् वा इति होवाचाहरहरित्येकमेव सर्वं संवत्सरम् १० ॥ २४ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः । कण्डिका २४ ॥ प्रेदि कौशाम्बेय कौसुरविन्दु और उद्दालक आरुण से संवत्सर और यज्ञीय दिनों के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ ( प्रेदिः ह वै कौशाम्बेयः कौसुरविन्दुः, उद्दालकः आरुणः ब्रह्मचर्यम् उवाच ) प्रेदि [ बड़ा ऐश्वर्यवान् ऋषि ] कौशाम्बेय [ कौशाम्बी अर्थात् पटना नगरी का रहने वाला ], कौसुरविन्दु [ भूमि के ऐश्वर्य का जानने वाला ] था, [ उसको ] उद्दालक गो० पू० ३ । ६ आरुण, [ अरुण के पुत्र ] ने ब्रह्मचर्य का उपदेश किया । ( तम् आचार्यः पप्रच्छ कुमारः ते पिता संवत्सरस्य कति अहानि अमन्यत इति, कति तु एव इति ) उस [ प्रेदि ] से आचार्य [ उद्दालक ] ने पूछा—हे कुमार ! तेरा पिता संवत्सर यज्ञ के कितने दिन मानता था, फिर कितने । ( दश इति ह ) [ प्रेदि ] अरे दस । ( उवाच दश वै इति ह ) वह [ उद्दालक ] बोला—अरे दस ही । ( उवाच दशाक्षरा विराट्, वैराजः यज्ञः ) वह [ प्रेदि ] बोला—दस अक्षर वाला विराट् [ छन्द ] है और विराट् [ अर्थात् वेद ] से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । १ । ( कति तु एव इति ), [ उद्दालक ] फिर कितने । ( नव इति ह ) [ प्रेदि ] अरे नौ । ( उवाच नव वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे नौ ही हैं । ( उवाच नव वै प्राणाः प्राणैर्यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला—नौ ही प्राण [ सात मस्तक के दो नीचे के छिद्र ] हैं, प्राणों से यज्ञ फैलाया जाता है । २ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( अष्ट इति ह ) [ प्रेदि ] अरे आठ । ( उवाच अष्ट वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे आठ ही हैं । ( उवाच अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रः यज्ञः ) [ प्रेदि ] आठ अक्षर [ के पाद ] वाली गायत्री है, गायत्री से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । ३ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( सप्त इति ह ) [ प्रेदि ] अरे सात । ( उवाच सप्त वै २४—( प्रेदिः ) इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) प्र + इदि परमैश्वर्य्ये— इन् कित्, नलोपः । परमैश्वर्य्यवान् । ऋषिविशेषः ( कौशाम्बेयः ) तेन निर्वृ- त्तम् ( पा० ४ । २ । ६८ ) कुशाम्ब—अण् । कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी । कुसुमपुरी । पाटलिपुत्रनगरी । पटना इति भाषायाम् । सोऽस्य निवासः ( पा० ४ । ३ । ८६ ) कुशाम्बी—ढञ् । कौशाम्बीनिवासी ( कौसुरविन्दुः ) सुसू- धाञ्गृधिभ्यःक्रन् ( उ० २ । २४ ) कु + षु प्रसवैश्वर्ययोः—क्रन् । कुसुरः भूमी-

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ २११ इति ह ) [ उद्दालक ] बोला अरे सात ही हैं। ( उवाच सप्त छन्दांसि छन्दोभिः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-सात [ गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्ति, त्रिष्टुप् और जगती ] छन्द हैं, छन्दों से यज्ञ फैलाया जाता है । ४ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने, ( षट् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे छह । ( उवाच षट् वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे छह ही हैं। ( उवाच षट् वै ऋतवः ऋतूनाम् आप्त्यै ) [ प्रेदि ] बोला-छह ही [ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त और शिशिर-साम० उ० ६ । १ ३ । २ ] ऋतु हैं, ऋतुओं के लाभ के लिये [ यज्ञ है ] । ५ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( पंच इति ह ) [ प्रेदि ] अरे पांच । ( उवाच पंच वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे पांच ही हैं। ( उवाच पंचपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तः यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-पांच पाद वाली पङ्क्ति [ पांच अक्षर के पांच पाद वाली पदपङ्क्ति अथवा आठ अक्षर के पांच पाद वाली पथ्यापङ्क्ति ] है, पाङ्क्त [ पङ्क्ति, वेदवाणी से सिद्ध किया हुआ ] यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( चत्वारि इति ह ) अरे चार । ( उवाच चत्वारि वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे चार ही हैं। ( उवाच चत्वारः वै वेदाः, वेदैः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] चार ही वेद [ ऋग्, यजुः, साम और अथर्व ] हैं, वेदों से यज्ञ फैलाया जाता है । ७ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( त्रीणि इति ह ) [ प्रेदि ] अरे तीन । ( उवाच त्रीणि वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे तीन ही हैं। ( उवाच त्रिषवणः वै यज्ञः सवनैः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-[ प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीय सवन ] तीन सवन वाला ही यज्ञ है, सवनों से यज्ञ फैलाया जाता है । ८ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( द्वे इति ह ) [ प्रेदि ] अरे दो । ( उवाच द्वे वै इति ह ) [ उद्दालक ] बोला-अरे दो ही हैं ( उवाच द्विपात् वै पुरुषः द्विप्रतिष्ठः पुरुषः पुरुषः वै यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-दो पांव वाला पुरुष है, दो [ कर्म और ज्ञान ] से प्रतिष्ठा किया गया पुरुष है, पुरुष ही यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( एकम् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे एक [ दिन ] । ( उवाच एकं वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे एक ही है। ( उवाच अहः अहः इति एकम् एव सर्वं श्वरः, ततः अण् स्वार्थे । कौसुरं भूम्यैश्वर्य्यम् । विन्दुरिच्छुः ( पा० ३ । २ । १६९ ) विद ज्ञाने-उः, नुमागमः । भूम्यैश्वर्यस्य ज्ञाता (उद्दालकः) गो० पू० ३ । ६ । मुनिविशेषः ( आरुणः ) अरुण-अण् । अरुणपुत्रः (कुमारः) हे कुमार ( वैराजः ) विराजा निर्वृत्तः ( गायत्रः ) गायत्र्या निर्वृत्तः ( पञ्च ) सप्तभ्यो डुट् च ( उ० १ । १५७ ) पचि व्यक्तीकरणे-कनिन् । संख्याविशेषः ( पङ्क्तिः ) पचि व्यक्तीकरणे विस्तारे-क्तिन् वा क्तिच् । अत्र तु-पङ्क्तिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंशत् ० ( पा० ५ । १ । ५९ ) पञ्चन्-तिप्रत्ययः, टिलोपः । पञ्चैव पङ्क्तिः । पदपङ्क्तिः पञ्च । पिङ्गलशास्त्रे ३ । ४६ । पञ्चाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पदपङ्क्तिः । अथवा पथ्यापञ्चभिर्गायत्रैः । पिङ्गल० ३ । ४८ । अष्टाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पथ्यापङ्क्तिः

कण्डिका १ ॥

२१२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १ संवत्सरम् ) [ प्रेदि ] बोला—दिन दिन यह एक ही [ मिलकर ] पूरा संवत्सर यज्ञ है ॥ १० ॥ २४ ॥ भावार्थः—मनुष्य को यज्ञ के अङ्ग उपाङ्गों के समान प्रत्येक पदार्थ के अङ्ग उपाङ्गों को जानकर कर्तव्य पूरा करना चाहिये ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीमत्स्याजीरावगायकवाहा- धिष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे भाद्रपदमासे शुक्लद्वादश्यां तिथौ १९८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् । मुद्रितम्—आषाढशुक्ला १२ संवत् १९८१ वि० ता० १३ जुलाई सन् १९२४ ई० ॥ अथ पञ्चमः प्रपाठकः । कण्डिका १ ॥ ओम् अभिप्लवः षडहः षडहानि भवन्ति ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः १, अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च ह्येवाहानि भवन्ति यद्ध्येव प्रथममहस्तदुत्तममहः २, अभिप्लवश्चतुरहश्चत्वारो हि स्तोमा भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदशैकविंश एव ३, अभिप्लवस्त्र्यहस्त्र्यहावृत्तिर्ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः ४, अभिप्लवो द्व्यहो द्वे ह्येव सामनी भवतो बृहद्रथन्तर एव ५, अभिप्लव एकाह एकाहस्य स्तोमै- स्तायते ६, चतुर्णामुक्थ्यानां द्वादशस्तोत्राण्यतिरिच्यन्ते स सप्तमोऽग्निष्टोमस्तथा खलु सप्ताग्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ संवत्सर से अभिप्लव का सम्बन्ध ॥ ( ओम् अभिप्लवः षडहः षट् अहानि भवन्ति ज्योतिः, गौः, आयुः, गौः, आयुः, ज्योतिः १ ) ओम् । अभिप्लव छह दिन वाला है, छह दिन यह होते हैं ज्योति, गो, आयु, गो, आयु, ज्योति । १ । ( अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च हि एव अहानि भवन्ति यत् हि एवं प्रथमम् अहः तत् उत्तमम् अहः २ ) अभिप्लव पांच दिन वाला है, क्योंकि पांच ही दिन होते हैं, जो ही पहिला दिन है वह ही पिछला दिन है [ अर्थात् ज्योति ज्योति एक बार ही ज्योति है ] । २ । ( अभिप्लवः चतुरहः चत्वारः हि स्तोमाः ( पाङ्क्तः ) पङ्क्ति-अण् । पञ्चावयवोपेतः ( द्विप्रतिष्ठः ) द्वाभ्यां कर्मज्ञानाभ्यां प्रतिष्ठितः ( संवत्सरम् ) संवत्सरयज्ञः ॥ १—( बृहद्रथन्तरे ) सामविभागौ । पूर्वार्चिकोत्तरार्चिको ( अतिरिच्यन्ते ) अतिरिक्तानि अधिकानि भवन्ति ॥

कण्डिका २ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २ ॥ २१३ भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदश एकविंशः एव ३) अभिप्लव चार दिन वाला है क्योंकि चार स्तोम होते हैं त्रिवृत्, पञ्चदश, सप्तदश, ओर एकविंश ही । ३ । (अभिप्लवः त्र्यहः त्र्यहा आवृत्तिः ज्योतिः गौः आयुः गौः आयुः ज्योतिः ४) अभिप्लव तीन दिन वाला है, तीन दिन वाली आवृत्ति [लोटा फेरी] है ज्योति, गो, आयु गौ, आयु, ज्योति [अर्थात् दो दो बार आये हुये एक एक दिन होवें] । ४ । (अभिप्लव. द्व्यहः द्वे हि एव सामनी भवतः, बृहद्रथन्तरे एव ५) अभिप्लव दो दिन वाला है, क्योंकि दो ही साम [के विभाग] होते हैं बृहत् ओर रथन्तर [पूर्वार्चिक और उत्तरार्चिक] ही । ५ । (अभिप्लवः एकाहः एकाहस्य स्तोमैः तायते ६) अभिप्लव एक दिन वाला है, एक दिन वाले के स्तोभों से वह [यज्ञ] फैलाया जाता है, । ६ । (चतुर्णाम् उक्थ्यानां द्वादश स्तोत्राणि अतिरिच्यन्ते स सप्तमः अग्निष्टोमः ७) चार उक्थ्य यज्ञों में बारह स्तोत्र अधिक हो जाते हैं, वह सातवां अग्निष्टोम है । ७ । (तथा खलु सप्त अग्निष्टोमाः मासि सम्पद्यन्ते इति ब्राह्मणम् इस प्रकार ही सात अग्निष्टोम महीने में किये जाते हैं, यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है ॥ १ ॥ कण्डिका २ ॥ अथानो गाधप्रतिष्ठा समुद्रं वा एते प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते तेषां तीर्थ- मेव प्रायणीयोऽतिरात्रस्तीर्थेन हि प्रतरन्ति तद्यथा समुद्रं तीर्थेन प्रतरेयुस्तादृक् तद्गाधप्रतिष्ठा १, चतुर्विंशमहर्यथोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नोयेयुस्तादृक् तत्प्रस्नेयोऽभिप्लवः प्रस्नेयः पृष्ठयो गाधप्रतिष्ठा २, अभिजित्थ- थोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तन्नीविदघ्न एव प्रथमः स्वरसामा जानुदघ्नो द्वितीयः कुल्युदघ्नस्तृतीयो द्वांप्रतिष्ठा ३, विषुवान्यथोपक- क्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत्कुल्युदघ्न एव प्रथमो- ऽर्वाक् स्वरसामा जानुदघ्नो द्वितीयो नीविदघ्नस्तृतीयो गाधप्रतिष्ठा ४, विश्वजि- द्यथोपक्षकदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत् प्रस्नेयः पृष्ठ्यः प्रस्नेयोऽभिप्लवः प्रस्नेयी गवायुषी प्रस्नेयो दशरात्रा गाधप्रतिष्ठा ५, महाव्रतं यथोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत्तेषां तीर्थमेवो- दयनीयोऽतिरात्रस्तीर्थेन ह्युद्यन्ति तद्यथा समुद्रं तीर्थेनोदेयुस्तादृक् तत् ६, अथ ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयः संवत्सरस्यानवहं दीक्षा इति तस्य ह पिता मुखमुदीक्ष्यो- वाच वेत्थ सुत त्वमायुष्मान् संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे इति वेदेत्येतद्ध स्मैतद्विद्वाना- हेति ब्राह्मणम् ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ यज्ञों में गाधप्रतिष्ठा और तीर्थ ॥ (अथ अतः गाधप्रतिष्ठा) अब यहां गाध प्रतिष्ठा [गहराई की मर्यादा कही जाती है]। (समुद्रं वै एते प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते) समुद्र [यज्ञ] को वे १ पू० सं० सर्वत्रैव "प्रस्नायेयुः" इति तालव्यः शकारः ॥ सम्पा० ॥

२१४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २ ॥ ही पार करते हैं जो संवत्सर के लिये दीक्षा पाते हैं । ( तेषां तीर्थम् एव प्रायणीयः अतिरात्रः ) उन लोगों का तीर्थ [ पार होने का साधन घाट, नौका आदि ] ही प्रायणीय अतिरात्र है । ( तीर्थेन हि प्रतरन्ति तत् यथा समुद्रं तीर्थेन प्रतरेयुः तादृक् तत् गाधप्रतिष्ठा १ ) क्योंकि तीर्थ [ नौका आदि ] से ही पार करते हैं, सो जैसे समुद्र को तीर्थ से पार करें, वैसे ही यह गाधप्रतिष्ठा [ यज्ञ ] है । १ । ( चतुर्विंशम् अहः यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् प्रस्नेयः अभि- प्लवः प्रस्नेयः पृष्ठ्यः गाधप्रतिष्ठा २ ) चतुर्विंश अहः [ तीर्थ ]--जैसे कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहां ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह स्नान योग्य अभिप्लव और स्नान योग्य पृष्ठ्य गाधप्रतिष्ठा है । २ । ( अभिजित् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् नीविदघ्नः एव प्रथमः स्वरसामा जानुदघ्नः द्वितीयः कुल्युदघ्नः तृतीयः दीपप्रतिष्ठा ३ ) अभिजित् [ तीर्थ ]—जैसे कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहाँ ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह [ अभिजित् ] है—कटि प्रमाण वाला ही पहिला स्वर- साम, जानु प्रमाण वाला दूसरा और घुटने प्रमाण वाला तीसरा है, यह दीपप्रतिष्ठा है । ३ । (विषुवान् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् कुल्युदघ्नः एव प्रथमः अर्वाक् स्वरसामा जानुदघ्नः द्वितीयः नीवि- दघ्नः तृतीयः गाधप्रतिष्ठा ४ ) विषुवान् [ तीर्थ ]—कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहां ठहरें वहाँ स्नान करें, वैसे ही वह [ विषुवान् ] है—घुटने प्रमाण वाला ही पहिला निकटवर्ती स्वरसाम, जंघा प्रमाण वाला दूसरा, कटि प्रमाण वाला तीसरा है—यह गाधप्रतिष्ठा है । ४ । ( विश्वजित् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् प्रस्नेयः पृष्ठ्यः प्रस्नेयः अभिप्लवः प्रस्नेयी गवायूषी प्रस्नेयः दशरात्रः गाधप्रतिष्ठा ५ ) विश्वजित् [ तीर्थ ] - कांख प्रमाण वाले वा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहाँ ठहरें वहां स्नान करें वैसे ही वह [ विश्वजित् ] स्नान योग्य पृष्ठ्य, स्नान योग्य अभिप्लव, स्नान योग्य दोनों गवायु और स्नान योग्य दशरात्र है—यह गाधप्रतिष्ठा है । ५ । ( मह व्रतं यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् तेषां तीर्थम् एव उदयनीयः अतिरात्रः, तीर्थेन हि उद्यन्ति तत् यथा समुद्रं तीर्थेन उदेयुः तादृक् तत् ६ ) महाव्रत [ तीर्थ ]—जैसे कांख प्रमाण वाले वा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा २—( गाधप्रतिष्ठा ) तलस्पर्शमर्यादा ( तीर्थम् ) तरणसाधनम् ( उप- कक्षदघ्नम् ) प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः ( पा० ५ । २ । ३७ ) इति दघ्नञ् । उप- कक्षप्रमाणोपेतम् ( विश्रम्य ) विरम्य । विरामं कृत्वा ( प्रस्नायेयुः ) प्रकर्षेण स्नानं कुर्युः ( प्रस्नेयः ) प्र+ष्णा शौचे-यत् । स्नानयोग्यः, एवम् अग्रेऽपि । ( नीविदघ्नः ) कटिप्रमाणः ( कुल्युदघ्नः ) भुजिमृद्भ्यां युक्त्युकौ ( उ० ३ । २१ ) कुल संघाते बन्धे च-युक् । गुल्फोपरिभागप्रमाणः ( आरुणेयः ) अरुणपत्यम्

कण्डिका ३ ॥

जहां ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह [ महाव्रत ] है—उन [ याजकों ] का तीर्थ ही उदयनीय अतिरात्र है; [ क्योंकि ] तीर्थ से ही पार होते हैं सो जैसे समुद्र को तीर्थ [ नौका ] से पार करें, वैसे ही वह [ महाव्रत ] है। ६। ( अथ ह श्वेतकेतुः आरुणेयः आह स्म, संवत्सरस्य अनु अहं दीक्षे इति ) फिर ही श्वेतकेतु [ श्वेत पताका वाला ] अरुण का पुत्र बोला—संवत्सर के अनुकूल हो कर मैं दीक्षा लूं। ( तस्य ह पिता मुखम् उदीक्ष्य उवाच आयुष्मान् त्वं सुत संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे वेत्थ इति ) उसका पिता मुख देख कर बोला—बड़ी आयु वाला तू हे पुत्र ! संवत्सर [ यज्ञ ] की गाधप्रतिष्ठा [ गहराई और मर्यादा ] जानता है। ( वेद इति ) [ पुत्र बोला ] मैं जानता हूँ। ( एतत् ह स्म एतत् विद्वान् आह इति ब्राह्मणम् ) यही निश्चय करके, यही विद्वान् कहता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २ ॥ कण्डिका ३ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरस्तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिरात्रः पादाभ्यां हि प्रयन्ति तयोर्यच्छुक्लं तदह्नो रूपं यत् कृष्णं तद्रात्रेर्नखानि नक्षत्राणां रूपं लोमान्योषधिव- नस्पतीनामूरू चतुर्विंशमहरूरोऽभिपॢवं पृष्ठचं पृष्ठचः शिर एव त्रिवृत् त्रिवृतं ह्येव शिरो भवति त्वगस्थिमज्जामस्तिष्कं ग्रीवाः पञ्चदशश्चतुर्दश ह्येवैतस्यां कराणि भवन्ति वीर्यं पञ्चदशं तस्मादियमाभिरूवीभिः सतीभिर्गुरुं भारं हरति तस्माद् ग्रीवाः पञ्चदश उरः सप्तदशौष्ठावन्त्ये यत्र वौष्ठावन्त्य उरः सप्तदशं तस्मादुरः सप्तदश उदरमेकविंशो त्रिंशतिर्ह्यवैतस्यान्तर उदरे उत्तापानि भवन्त्युदरमेकविंशं तस्मादुदरमेकविंशः पार्श्वे त्रिणवस्त्रयोदशान्याः पर्शवोऽन्याः पार्श्वे त्रिणवस्तस्मात् पार्श्वे त्रिणवोऽनूकं त्रयस्त्रिंशो द्वात्रिंशतिर्ह्यवैतस्यां पृष्टी कुण्डी उलानि भवन्त्यनूकं त्रयस्त्रिंशस्तस्मादनूकं त्रयस्त्रिंशस्तस्यायमेव दक्षिणो बाहुरभिजित्तस्येमे दक्षिणे त्रयः प्राणाः स्वरसामान आत्मा विषुवांस्तस्येमे सव्ये त्रयः प्राणा अर्वाक् स्वर- सामानस्तस्यायं सव्यो बाहुर्विश्वजिदुक्तौ पृष्ठचाभिपॢवौ यावर्वाञ्चौ प्राणौ तौ गवायूषी अङ्गानि दशरात्रो मुखं महाव्रतं तस्य हस्तावेवोदयनीयोऽतिरात्रो हस्ताभ्यां ह्युद्यन्ति य एवं वेद १स वा एष संवत्सरः ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर यज्ञ का वृत्तान्त ॥ ( पुरुषः वाव संवत्सरः ) मनुष्य ही संवत्सर यज्ञ है। ( तस्य पादौ एव प्रायणीयः अतिरात्रः ) उस [ मनुष्य ] के दोनों पांव प्रायणीय अतिरात्र [ संवत्सर के अङ्ग ] हैं। ( पादाभ्यां हि प्रयन्ति ) दोनों पावों से ही आगे को चलते हैं। ( तयोः यत् शुक्लं तत् अह्नः रूपं यत् कृष्णं तत् रात्रेः ) उन दोनों [ पावों ] में जो श्वेतपन है वह [ यज्ञ के लिये ] दिन का रूप और जो कालापन है वह रात्रि का है। ( नखानि ( अनु ) अनुकूलो भूत्वा ( उदीक्ष्य ) उत्कर्षेण दृष्ट्वा ( वेत्थ ) जानासि ॥ १. अयं पाठः न सर्वत्र दृश्यते ॥ सम्पा० ॥

२१६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ३ ॥ नक्षत्राणां रूपं लोमानि ओषधिवनस्पतीनाम् ) नख नक्षत्रों के रूप हैं और रोम ओषधि वनस्पतियों के । ( ऊरू चतुर्विशम् अहः, उरः अभिप्लवं, पृष्ठयं पृष्ठ्यः ) दोनों जंघायें चतुर्विश अहः छाती [ हृदयस्थान ] अभिप्लव, और पीठ पृष्ठ्य है । ( शिरः एव त्रिवृत् त्रिवृतं हि एव शिरो भवति त्वक् अस्थि मज्जा मस्तिष्कम् ) शिर हो त्रिवृत् है, क्योंकि तीन अवयव वाला ही शिर होता है त्वचा, हाड़, मज्जा [ हाड़ों का सार ] अथवा मस्तिष्क [भेजा वा घृत के रूप में चिकनाई]। ( ग्रीवाः पंचदशः चतुर्दश हि एव एतस्यां कराणि भवन्ति वीर्यं पंचदशम् ) ग्रीवा पचदश यज्ञ है [ क्योंकि ] इसमें चौदह ही [ अवयव विशेष ] होते हैं और पन्द्रहवां वीर्य [ बल ] है, ( तस्मात् इयम् आभिः अण्वीभिः सतीभिः गुरुं भारं हरति तस्मात् ग्रीवाः पंचदशः ) इसलिये यह [ ग्रीवा ] इन छोटी छोटी नाड़ियों में होती हुई के द्वारा भारी बोझ ले जाती है, इसलिये ग्रीवा पंचदश यज्ञ है । ( उरः सप्तदश ओष्ठौ अन्ये यत्र वा ओष्ठौ अन्ये उरः सप्तदशं तस्मात् उरः सप्तदशः ) उरः [ ग्रीवा और उदर का बीच ? ] सप्तदश यज्ञ है कोई कोई दोनों ओंठ [ बताते हैं ] और दूसरे जहां दोनों ओष्ठ हैं वहां उरः सत्रहवां [ कहते हैं ], इसलिये उरः सप्तदश यज्ञ है। ( उदरम् एकविंशः विंशतिर्हि एव एतस्य आन्तरे उदरे उत्तापानि भवन्ति, उदरम् एकविंशम्, तस्मात् उदरम् एकविंशः) उदर [ पेट ] एकविंश यज्ञ है, [ क्योंकि ] बीस ही इसके भीतरले उदर में उत्ताप [ तापवाली आंतें ] हैं और उदर इक्कीसवां है, इसलिये उदर एकविंश यज्ञ है । ( पार्श्वे त्रिणवः अन्याः पर्शवः त्रयोदश अन्याः पार्श्वे त्रिणवः तस्मात् पार्श्वे त्रिणवः ) दोनों पार्श्व [ कांख के नीचे के स्थान ] त्रिणव यज्ञ है, कोई पसलियां त्रयोदश यज्ञ और कोई दोनों पार्श्व [ कांख के नीचे के स्थान ] त्रिणव यज्ञ है [ ऐसा कहते हैं ] इसलिये दोनों पार्श्व त्रिणव यज्ञ हैं । ( अनूकं त्रयस्त्रिंशः, द्वात्रिंशतिः हि एव एतस्यां पृष्टी कुण्डी उलानि भवन्ति अनूकं त्रयस्त्रिंशः तस्मात् अनूकं त्रयस्त्रिंशः) अनूक [ मूत्र थैली ] त्रयस्त्रिंश यज्ञ है, [ क्योंकि ] बत्तीस ही इसमें पृष्टी, कुण्डी, और उल [ नाड़ी विशेष ] हैं और अनूक तैती- सवां है, इस लिये अनूक त्रयस्त्रिंश यज्ञ है । ( तस्य दक्षिणःबाहुः अयम् एव अभिजित् ) उस [ मनुष्य ] का दाहिना बाहु ही यह अभिजित् यज्ञ है, ( तस्य दक्षिणे इमे त्रयः प्राणाः स्वरसामानः ) उसके दाहिने [ बाहु ] में यह तीन प्राण [ भुजदण्ड, भुजा और हाथ ] स्वरसाम यज्ञ हैं । ( आत्मा विषुवान् ) [ उसका ] आत्मा विषुवान् यज्ञ है । ( तस्य सव्ये इमे त्रयः प्राणाः अर्वाक् स्वरसामानः ) उसके बायें [ बाहु ] में [ पूर्वोक्त ] तीन प्राण अर्वाक् स्वरसाम यज्ञ हैं । ( तस्य अयम् सव्यः बाहुः विश्वजित् ) उसका यह बायां बाहु विश्वजित् यज्ञ है । ( उक्तौ पृष्ठचाभिप्लवौ ) दोनों पृष्ठ्य ३–( वाव ) एव ( तस्य ) पुरुषस्य ( प्रयन्ति ) प्रकर्षेण गच्छन्ति ( तयोः ) पादयोः ( ऊरू ) जंघे ( पृष्ठचम् ) स्वार्थे यत् । पृष्ठम् ( त्रिवृतम् ) त्रि + वृतृ वरणे- क्तः । त्र्यवयवयुक्तम् ( मज्जा ) टुमस्जो शुद्धौ-अच् टाप् । अस्थिसारः ( मस्तिष्कम् ) मस्तकस्थो घृताकारः पदार्थः ( ग्रीवाः ) कन्धराः ( एतस्याम् ) ग्रीवायाम् (कराणि)

कण्डिका ४ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ४ ॥ २१७ और अभिप्लव कह दिये हैं । ( यो अर्वाञ्चौ प्राणौ तौ गवायूषी ) जो नीचे वाले दो प्राण [ पायु और उपस्थ ] हैं वे दो गवायूषी यज्ञ हैं । ( अङ्गानि दशरात्रः, मुखं महाव्रतम् ) [ शेष ] अङ्ग दशरात्र और मुख महाव्रत यज्ञ है । ( तस्य हस्तौ एव उदय- नीयः अतिरात्रः ) उस [ मनुष्य के ] दोनों हाथ ही उदयनीय अतिरात्र यज्ञ हैं । ( हस्ता- भ्यां हि उद्यन्ति यः एवं वेद ) वह दोनों हाथों से चढ़ता है, जो ऐसा जानता है । ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो वही संवत्सर यज्ञ है ॥ ३ ॥ भावार्थः मनुष्य शरीर के अवयवों को जानकर उन्हें पुष्ट रक्खे ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरः तस्य प्राण एव प्रायणीयोऽतिरात्रः प्राणेन हि प्रयन्ति वागारम्भणीयमहर्यद्यदारभते वागारभते १ वाचैव तदारभते । तस्यायमेव दक्षिणः पाणिरभिप्लवस्तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयं सवनं गायत्र्या आयतने तस्मादियमस्यै लघिष्ठा । १ । तस्येदं प्रातः सवनमिदं माध्यन्दिनं सवन- मिदं तृतीयसवनं त्रिष्टुभ आयतने तस्मादियमस्यै वरिष्ठा । २ । तस्येदं प्रातः सवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयसवनं जगत्या आयतने तस्मादियमनयोर्व- रिष्ठा । ३ । तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिन सवनमिदं तृतीयसवनं पङ्क्त्या आयतने पृथुरिव वै पङ्क्तिस्तस्मादियमासां प्रतिष्ठा । ४ । तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयसवनं विराज आयतनेऽन्नं वै श्रीः विराडन्नाद्यस्य श्रियोऽवरुद्ध्यै तस्मादियमासां वरिष्ठा । ५ । तस्येदं प्रातः सवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयसवनमतिच्छन्दसाम् आयतनेऽतिच्छन्दो वै छन्दसामायतनं तस्मा- दिदं प्रतिष्ठं फलकम् । ६ । तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीय- सवनं संतः संतोभिप्लवः संत आत्मा पृष्ठ्यः प्लवतीवाभिप्लवस्तिष्ठतीव पृष्ठ्यः प्लवत इव होवमङ्गैस्तिष्ठतीवात्मना । ७ । तस्यायमेव दक्षिणः कर्णोऽभिजित् । तस्य यद् दक्षिणमक्षणः शुक्लं स प्रथमस्वरसामा यत् कृष्णं स द्वितीयो यन्मण्डलं स तृतीयो नासिके विषुवान् , मण्डलमेव प्रथमोऽर्वाक् स्वरसामा यत् कृष्णं स द्वितीयो यत् शुक्लं स तृतीयस्तस्यायं सव्यः कर्णो विश्वजिदुक्तौ पृष्ठ्याभिप्लवौ यावर्वाञ्चौ प्राणौ ते गवायूषी अङ्गानि दशरात्रो मुखं महाव्रतं तस्योदान एवोद- यनीयोऽतिरात्र उदानेन ह्युद्यन्ति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ ४ ॥ अवयवविशेषाः ( अण्वीभिः ) सूक्ष्माभिर्नाडीभिः ( उरः ) उरु² एव ( आन्तरे ) अन्तर-अण् । आभ्यन्तरे ( उत्तापानि ) तप्तानि आन्त्राणि ( अन्याः ) अन्ये ( अनूकम् ) मूत्रवस्तिः ( अर्वाञ्चौ ) अधोगतौ । पायूपस्थे ( उद्यन्ति ) उच्चैर्गच्छन्ति ॥ १. पू. सं. आरम्भेत इति पाठः ॥ २. कण्डिका में उरुस् शब्द भी छाती के अर्थ में है, जो कि अपपाठ है । तदनुसार भाष्यकार ने 'उरु एव' लिखा है । यह अयुक्त है । उरः की सिद्धि ऋ गतौ धातु से अर्त्तेरुरच्च ( उ. ४।१६५ ) से असुन् करके जाननी चाहिये ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ४ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर यज्ञ का वृत्तान्त ॥

२१८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर यज्ञ का वृत्तान्त ॥ (पुरुषः वाव संवत्सरः) मनुष्य ही संवत्सर यज्ञ है। (तस्य प्राणः एव प्राय- णीयः अतिरात्रः, प्राणेन हि प्रयन्ति) उस [मनुष्य] का प्राण ही प्रायणीय अतिरात्र यज्ञ है, प्राण से ही आगे बढ़ते हैं। (वाक् आरम्भणीयम् अहः, यद् यत् आरभते वाक् आरभते, वाचा एव तत् आरभते) वाणी आरम्भ करने योग्य दिन [यज्ञ] है, जो जो आरम्भ किया जाता है वाणी आरम्भ करती है, वाणी से ही वह आरम्भ किया जाता है। (तस्य दक्षिणः पाणिः अयम् एव अभिप्लवः) उस [मनुष्य] का दाहिना हाथ यही अभिप्लव है। (तस्य इदं प्रातःसवनम् इदम् माध्यन्दिनं सवनं इदं तृतीयं सवनं गायत्र्याः आयतने, तस्माद् इयम् अस्यै ह्रसिष्ठा १) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन [प्रातःकाल का यज्ञ अर्थात् बालकपन] यह माध्यन्दिन सवन [दोपहर का यज्ञ अर्थात् यौवन], और यह तीसरा सवन [तीसरे पहर का यज्ञ अर्थात् बुढ़ापा], गायत्री [आठ अक्षर के तीन पाद वाले गायत्री छन्द] के स्थान में है, इसलिये यह [गायत्री] इस [वाणी] में अति छोटी है। १। (तस्य इदं प्रातःसवनम् इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीय- सवनं त्रिष्टुभः आयतने, तस्मात् इयम् अस्यै वरिष्ठा २) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन, यह तीसरा सवन [संख्या १ देखो] त्रिष्टुप् [ग्यारह अक्षर के चार पाद वाले त्रिष्टुप् छन्द] के स्थान में है, इसलिये यह [त्रिष्टुप्] इस [गायत्री] से अधिक बड़ा है। २। (तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीयं सवनं जगत्याः आयतने, तस्मात् इयम् अनयोः वरिष्ठा ३) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन, और यह तीसरा सवन [सं० १] जगती [बारह अक्षर के चार पाद वाले जगती छन्द] के स्थान में है, इसलिये यह [जगती] इन दोनों [गायत्री और त्रिष्टुप्] से अधिक बड़ा है। ३। (तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीयं सवनं पङ्क्त्याः आयतने पृथुः इव वै पङ्क्तिः, तस्मात् इयम् आसां प्रतिष्ठा ४) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन और यह तीसरा सवन [सं० १] पङ्क्ति [पांच वा आठ अक्षर के पांच पाद वाले पंक्ति छन्द] के स्थान में है, चौड़े पदार्थ के समान ही पङ्क्ति है, इसलिये यह [पङ्क्ति] इन [गायत्री, त्रिष्टुप् और जगती] की भूमि है। ४। (तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम्, इदं तृतीयसवनं विराजः आयतने, अन्नं वै श्रीः विराट्, अन्नाद्यस्य श्रियः अवरुद्ध्यै, तस्मात् इयम् आसां वरिष्ठा ५) उस ४-(आरभते) आरभ्यते (प्रातःसवनम्) बाल्यमिति यावत् (माध्य- न्दिनं सवनम्) यौवनम् (तृतीयसवनम्) वृद्धत्वम् (आयतने) स्थाने (ह्रसिष्ठा) ह्रस्व-इष्ठन्, टाप्। ह्रस्वतमा (वरिष्ठा) उरु वर वा-इष्ठन् टाप्। उरुतमा। विस्तीर्णतमा। वरतमा। श्रेष्ठतमा (पृथुः) विस्तीर्णः (प्रतिष्ठा) भूमिः। अथवा पृथु-इष्ठन्, थस्य तः। प्रथिष्ठा। अधिकविस्तीर्णा (विराट्)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ४ २१९ [ मनुष्य ] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन और यह तीसरा सवन [सं० १] विराट् [ दस अक्षर के चार पाद वाले विराट् छन्द ] के स्थान में है, अन्न और श्री [ लक्ष्मी वा शोभा ] ही विराट् है, खाने योग्य अन्न और श्री की प्राप्ति के लिये यह है, इसलिये यह [ विराट् ] इन [ गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती और पङ्क्ति ] में अति श्रेष्ठ है । ५ । ( तस्य इदं प्रातःसवनम् इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीयसवनम् अतिछन्दसाम् आयतने, अतिछन्दः वै छन्दसाम् आयतनम्, तस्मात् इदं प्रतिष्ठं फलकम् ६ ) उस [ मनुष्य ] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन, यह तीसरा सवन [ सं० १ ] अतिछन्दों [ अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, अष्टि, अत्यष्टि, धृति, अतिधृति अतिछन्दों ] के स्थान में है, अतिछन्द ही छन्दों का स्थान है, इसलिये यह प्रतिष्ठा वाला प्रतिफल है । ६ । ( तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम्, इदं तृतीयं सवनं सैतः, सैतः अभिप्लवः, सैतः आत्मा पृष्ठ्यः, प्लवति इव अभिप्लवः, तिष्ठति इव पृष्ठ्यः, प्लवते इव हि एवम् अङ्गैः, तिष्ठति इव आत्मना ७ ) उस [ मनुष्य ] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन और यह तीसरा सवन [ सं० १ ] खेती से सिद्ध हुआ यज्ञ है, खेती से सिद्ध हुआ यज्ञ अभिप्लव है, खेती से सिद्ध हुआ यज्ञ आत्मा रूप पृष्ठ्य है, चलता है जैसे यह अभिप्लव यज्ञ है, ठहरता है जैसे यह पृष्ठ्य है, क्योंकि वह [ यज्ञ ] चलता है जैसे इस प्रकार अङ्गों से, और ठहरता है जैसे आत्मा से । ७ । ( तस्य दक्षिणः कर्णः अयम् एव अभिजित् ) उस [ मनुष्य ] का दाहिना कान यही अभिजित् यज्ञ है । ( तस्य अक्ष्णः यत् दक्षिणं शुक्लं सः प्रथमस्वरसामा यत् कृष्णं सः द्वितीयः, यत् मण्डलं सः तृतीयः ) उस [ मनुष्य ] के आंख का जो दाहिना श्वेतपन है वह पहिला स्वरसाम यज्ञ है, जो कालापन है वह दूसरा, और जो मण्डल [ आंख का घेरा ] है वह तीसरा [ स्वरसाम ] है । ( नासिके विषुवान् ) दोनों नथने विषुवान् यज्ञ हैं । ( मण्डलम् एव प्रथमः अर्वाक् स्वरसामा यत् कृष्णं सः द्वितीयः, यत् शुक्लं सः तृतीयः ) मण्डल [ वाएं आंख का घेरा ] ही पहिला अर्वाक् स्वरसाम यज्ञ है, जो कालापन है वह दूसरा है और जो श्वेतपन है वह तीसरा है । ( तस्य सव्यः कर्णः अयं विश्वजित् ) उस [ मनुष्य ] का बांयां कान यह विश्वजित् है । ( उक्तौ पृष्ठ्याभिप्लवौ ) दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव कह दिये हैं । ( यौ अर्वाञ्चौ प्राणौ ते गवायुषी ) जो नीचे वाले दो प्राण [ पायु और उपस्थ ] हैं वे दो गवायुषी यज्ञ हैं । ( अङ्गानि दशरात्रः मुखं महाव्रतम् ) शेष अङ्ग दशरात्र और मुख महाव्रत है । ( तस्य उदानः एव उदयनीयः अतिरात्रः ) उस [ मनुष्य ] का उदान [ ऊपर चढ़ने वाला वायु ] ही उदयनीय अतिरात्र यज्ञ है । ( उदानेन हि उद्यन्ति यः एवं वेद ) क्योंकि वह उदान वायु से वि + राजृ दीप्तौ ऐश्वर्य्ये च-क्विप् । विविधदीप्यमाना । विविधैश्वर्ययुक्ता । छन्दोविशेषः ( अतिछन्दसाम् ) अतिजगत्याद्यतिछन्दसाम् ( प्रतिष्ठम् ) प्रति- ष्ठायुक्तम् ( फलकम् ) स्वार्थे कन् । फलम् । प्रतिफलम् ( सैतः ) तेन निर्वृत्तम् ( पा० ४ । २ । ६८ ) सीता-अण् । सीतया कृषिकर्मणा निष्पादितो यज्ञः ( अक्ष्णः ) नेत्रस्य ( मण्डलम् ) मडि भूषणे-कलच् । चक्राकारेण वेष्टनम् ॥

कण्डिका ५ ॥

२४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । कं० ५ ही चढ़ता है जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर यज्ञ है ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरः। पुरुष इत्येकं संवत्सर इत्येकंमत्र तत्समं १, द्वे अहो- रात्रे संवत्सरस्य द्वात्रिंशौ पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं २, त्रयो वा ऋतवः संवत्स- रस्य त्रय इमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ३, षड् वा ऋतवः संवत्सरस्य षडिमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ४, सप्त वा ऋतवः संवत्सरस्य सप्तेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ५, द्वादश मासाः संवत्सरस्य द्वादशेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ६, त्रयोदश मासाः संवत्सरस्य त्रयोदशेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ७, चतुर्विंशति- रर्द्धमासाः संवत्सरस्य चतुर्विंशोऽयं पुरुष। विंशत्यङ्गुलिश्चतुरङ्ग इत्यत्र तत्समं ८, षड्विंशतिरर्द्धमासाः संवत्सरस्य षड्विंशोऽयं पुरुषः प्रतिष्ठे षड्विंशे इत्यत्र तत्समं ९, त्रीणि च ह वै शतानि षष्टिश्च संवत्सरस्याहोरात्राणीत्येतावन्त एव पुरुषस्य प्राणा इत्यत्र तत्समं १०, सप्त च ह वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्या- हानि च रात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्यास्थीनि च मज्जानश्चेत्यत्र तत्समं ११, चतुर्दश च ह वै शतानि चत्वारिंशच्च संवत्सरस्यार्द्धाह्नांश्चार्द्धरात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य स्थुरामांसानीत्यत्र तत्समम् १२, अष्टाविंशतिश्च ह वै शतान्यशी- तिश्च संवत्सरस्य पादाहाश्च पादरात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य स्नावा बन्ध्या इत्यत्र तत्समं १३, दश च ह वै सहस्राण्यष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्त्ताः इत्येतावन्त एव पुरुषस्य पेशशमरा इत्यत्र तत्समं १४, यावन्तो मुहूर्त्ताः पञ्चदश- कृत्वस्तावन्तः प्राणाः १५, यावन्तः प्राणाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्तोऽपानाः १६, यावन्तोऽपानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्तो व्यानाः १७, यावन्तो व्यानाः पञ्चदशकृत्व- स्तावन्तः समानाः १८, यात्रन्तः समानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्त उदानाः १९, यावन्त उदानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्त्येतादीनि २०, यावन्त्येतादीनि तावन्त्येतर्हीणि २१, यावन्त्येतर्हीणि तावन्ति स्वेदायनानि २२, यावन्ति स्वेदायनानि तावन्ति क्षिप्राय- णानि २३, यावन्ति क्षिप्रायणानि तावन्तो रोमकूपाः २४, यावन्तो रोमकूपाः पञ्च- दशकृत्वस्तावत्यो वर्षतो धारास्तदेतत् क्रोशशतिकम्परिमाणम्। २५। तदप्येतदृचोक्तम्। २श्रमादन्यत्र परिवर्त्तमानश्चरत्वासीनो यदि वा स्वपन्नपि। अहोरात्राभ्यां पुरुषः क्षणेन कतिकृत्वः प्राणति चापानति च। शतं शतानि परि- वत्सराणामष्टौ च शतानि मुहूर्तान् यान् वदन्ति .अहोरात्राभ्यां पुरुषः समेन कतिकृत्वः प्राणति चापानति चेति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ १. अत्रत्यः पाठोऽतीव व्यत्यस्तः ॥ २. तुलनीय शतपथ ब्राह्मण १२, ३, २, ७ ॥ सम्पां० ॥

कण्डिका ५ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर अर्थात्

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ५ २२१ कण्डिका ५ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर अर्थात् वर्ष का वृत्तान्त ॥ ( पुरुषः वाव संवत्सरः ) मनुष्य ही संवत्सर [ वर्ष, बारह महीने का काल ] है । ( पुरुषः एकम् इति संवत्सरः एकम् इति अत्र तत् समम् १ ) मनुष्य एक है और संवत्सर एक है, यह यहाँ उन दोनों में समता है। १ । ( संवत्सरस्य द्वे अहोरात्रे पुरुषे इमौ द्वौ प्राणौ इति अत्र तत् समम् २ ) संवत्सर के दो दिन रात हैं, पुरुष में यह दो प्राण [ प्राण अपान ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। २ । ( संवत्सरस्य त्रयः वै ऋतवः पुरुषे इमे त्रयः प्राणाः इति अत्र तत् समम् ३ ) संवत्सर के तीन ही ऋतु [ग्रीष्म, वर्षा, और शीत] हैं, मनुष्य में यह तीन प्राण [ प्राण, अपान, उदान, ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ३। ( संवत्सरस्य षट् वै ऋतवः पुरुषे इमे षट् प्राणाः इति अत्र तत् समम् ४ ) संवत्सर के छह ही ऋतु [ वसन्त आदि ] हैं, मनुष्य में यह छह प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ४ । ( सवत्सरस्य सप्त वै ऋतवः पुरुषे इमे सप्त प्राणाः इति अत्र तत् समम् ५ ) संवत्सर के सात ही ऋतु हैं, मनुष्य में यह सात प्राण [ मस्तक के गोलक ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ५। (संवत्सरस्य द्वादश मासाः पुरुषे इमे द्वादश प्राणाः इति अत्र तत्समम् ६) संवत्सर के बारह महीने [ चैत्र आदि ] हैं। पुरुष में यह बारह प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ६ । ( संवत्सरस्य त्रयोदश मासाः पुरुषे इमे त्रयोदश प्राणाः इति अत्र तत् समम् ७ ) संवत्सर [ लोंद के वर्ष ] के तेरह महीने हैं, पुरुष में यह तेरह प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ७ । ( संवत्सरस्य चतुर्विंशतिः अर्धमासाः, अयम् पुरुषः चतुर्विशः विंशत्यङ्गुलिः चतुरङ्गः इति अत्र तत् समम् ८ ) संवत्सर के चौबीस आधे महीने हैं, और यह पुरुष चौबीस वाला [ अर्थात् ] बीस अङ्गुली वाला और चार अङ्ग [ दो हाथ दो पाँव ] वाला है, यह यहाँ उन दोनों में समता है । ८ । ( संवत्सरस्य षड्विंशतिः अर्धमासाः अयम् पुरुषः षड्विंशः प्रतिष्ठे षड्विंशे इति अत्र तत् समम् ९ ) संवत्सर [ लोंद के वर्ष ] के छब्बीस आधे महीने हैं, यह पुरुष छब्बीस वाला है, दो प्रतिष्ठायें [ पांव की अङ्गुलियों के स्थान ] छब्बीस [ जोड़ ] वाले हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । ६ । ( संवत्सरस्य त्रीणि शतानि च ह वै षष्टिः च अहोरात्राणि इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य प्राणाः, इति अत्र तत् समम् १० ) संवत्सर के तीन सौ साठ [३६०] दिन रात हैं, इतने [३६०] ही पुरुष के प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। १० । (संवत्सरस्य ५—(समम्) समत्वम् (चतुर्विंशः) संख्यायाऽव्ययासन्नादूराधिकसङ्ख्याःसंख्येये (पा० २ । २ । २५) चतुरधिका विंशतिः यत्र स चतुर्विंशः । बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ । ४ । ७३) चतुर्विंशति-डच् । चतुर्विशतियुक्तः । एवम् अन्यत्रापि सिद्धिः । ( मज्जानः ) श्वन्भुक्षन्पूषन्प्लीहन्० ( उ० १ । १५९ ) ट्मस्जो शुद्घो—कनिन् । अस्थि- साराः ( स्थुरामांसानि ) स्युड संवरणे—कः, टाप्, डस्य रः । स्थुरा त्वचा । त्वचासहितानि मांसबन्धनानि ( स्नावाः ) इण्शीभ्यां वन् ( उ० १ । १५२ ) ष्णा

२२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ५ सप्त शतानि च विंशतिः च ह वै अहानि च रात्रयः च इति एतावन्तः एव पुरुषस्य अस्थीनि च मज्जानः च इति अत्र तत् समम् ११ ) संवत्सर के सात सौ बीस [ ३६० × २ = ७२० ] ही दिन और रात हैं, इतने [ ३६० × २ = ७२० ] ही पुरुष की हड्डियां और मज्जा [ हड्डियों का सार ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । ११ । ( संवत्सरस्य चतुर्दश शतानि च चत्वारिंशत् च ह वै अर्धाहाः च अर्धरात्रयः च इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य स्थुरामांसानि इति अत्र तत् समम् १२ ) संवत्सर के चौदह सौ चालीस [ ७२० × २ = १४४० ] ही हैं, इतने [ ७२० × २ = १४४० ] ही पुरुष के खाल और मांस को ग्रन्थी हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । १२ । ( संवत्सरस्य अष्टा- विंशतिः शतानि च अशीतिः च ह वै पादाहाः च पादरात्रयः च इति एतावन्तः एव पुरुषस्य स्नावाः बन्ध्याः इति अत्र तत् समम् १३ ) संवत्सर के अट्ठाइस सौ अस्सी [ १४४० × २ = २८८० ] ही चौथाई दिन और चौथाई रात हैं इतने [ १४४० × २ = २८८० ] ही पुरुष के पुट्ठे और बन्धन हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । १३ । ( संवत्सरस्य दश सहस्राणि च अष्टौ शतानि च ह वै मुहूर्त्ताः इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य पेशशमराः इति अत्र तत् समम् १४ ) संवत्सर के दश सहस्र और आठ सौ [ ३६० × ३० मुहूर्त = १०,८०० ] ही मुहूर्त हैं, इतने [ १०,८०० ] ही पुरुष के पेशशमर [ रूपसूचक अंश विशेष ] हैं यह यहाँ उन दोनों में समता है । १४ । ( यावन्तः मुहूर्ताः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः प्राणाः १५ ) जितने मुहूर्त पन्द्रह बार [ १०,८०० × १५ = १,६२,००० ] हैं उतने [ १,६२,००० ] प्राण हैं । १५ । ( यावन्तः प्राणाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः अपानाः १६ ) जितने प्राण पन्द्रह बार [ १,६२,००० = १५ = २४,३०,००० ] हैं उतने [ २४,३०,००० ] अपान हैं । १६ । ( यावन्तः अपानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः व्यानाः १७ ) जितने अपान पन्द्रह बार [ २४,३०,००० × १५ = ३,६४,५०,००० ] हैं उतने [ ३,६४,५०,००० ] व्यान हैं । १७ । ( यावन्तः व्यानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः समानाः १८ ) जितने व्यान पन्द्रह बार [ ३,६४,५०,००० × १५ = ५४,६७,५०,००० ] हैं, उतने [ ५४,६७,५०,००० ] उतने समान हैं । १८ । ( यावन्तः समानाः पञ्चदश- कृत्वः तावन्तः उदानाः १९ ) जितने समान पन्द्रह बार [ ५४,६७,५०,००० × १५ = ८,२०,१२,५०,००० ] हैं, उतने [ ८,२०,१२,५०,००० ] उदान हैं । १६ । ( यावन्तः उदानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्ति एतादीनि २० ) जितने उदान पन्द्रह बार [ ८,२०, १२,५०,००० × १५ = १,२३,०१,८७,५०,००० ] हैं, उतने [ १,२३,०१,८७,५०,००० ] एतादि हैं २० । ( यावन्ति एतादीनि तावन्ति एतर्हीणि २१ ) जितने एतादि हैं उतने


शौचे—वन् । स्नाववः । वायुवाहिन्यो नाड्यः ( बन्ध्याः ) बन्ध बन्धने—क्यप्, टाप् । बन्धनानि ( मुहूर्त्ताः ) अञ्चिघृसिभ्यः क्तः ( उ० ३ । ८१ ) हुर्च्छा कौटिल्ये— क्तः । मुडागमः, छलोपः । घटिकाद्वयकालाः । त्रिंशन्मुहूर्तमहोरात्रम् ( पेशशमराः ) पिश अवयवे—घञ् । अत्तिकमिश्रमिचमिदेवि० ( उ० ३ । १३२ ) . पेश + शम शान्तौ आलोचने च—अरप्रत्ययः । रूपसूचका अंशविशेषाः । पेशश् रूपं-णिच् ० ३ । ७ । पेशः एव पेशस् ( एतादीनि ) हसिमृग्रिण्वामिं० ( उ० ३ । ८६ ) इण् गतौ-तन् ।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ५ ॥ २२३ [ १,२३,०१,८७, ५०,००० ] एतर्हि हैं । २१ । ( यावन्ति एतर्हीणि तावन्ति स्वेदाय- नानि २२ ) जितने एतर्हि हैं उतने [ १,२३,०१,८७,५०,००० ] स्वेदायन [ पसीने के मार्ग ] हैं । २२ । ( यावन्ति स्वेदायनानि तावन्ति क्षिप्रायणानि २३ ) जितने स्वेदा- यन हैं उतने [ १,२३ ०१,८७,५०,०० ] क्षिप्रायण [ शीघ्र मार्ग ] हैं । २३ । ( यावन्ति क्षिप्रायणानि तावन्तः रोमकूपाः २४ ) जितने क्षिप्रायण हैं उतने ( १,२३,०१,८७, ५०,८०० ) रोमकूप हैं । २४ । ( यावन्तः रोमकूपाः पञ्चदशकृत्वः तावत्यः वर्षतः धाराः ) जितने रोमकूप पन्द्रह बार [ १,२३,०१,८७,५०,००० x १५ = १८,४५,२८, १२,५०,००० ] हैं उतनी वर्षत् की धारायें [ सेचनशील नाड़ियों के प्रवाह ] हैं । ( तत् एतत् क्रोशशतिकं परिमाणम् २५ ) सो यह सौ क्रोश वाला परिणाम [गणना] है । २५ । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) सो यह भी इस ऋचा करके कहा गया है— ( पुरुषः श्रमात् अन्यत्र परिवर्तमानः आसीनः यदि वा स्वपन् अपि चरतु अहो- रात्राभ्यां क्षणेन कतिकृत्वः प्राणिति च अपानिति च ) मनुष्य श्रम से दूसरे स्थान में लगा हुआ चाहे बैठा हुआ, चाहे सोता हुआ वर्त्तमान हो, वह दिन और रात्रि के साथ क्षण [ की समता ] से कितनी बार प्राण लेता है और अपान लेता है । १ । ( परिवत्सराणां शतं शतानि अष्टौ च शतानि यान् मुहूर्त्तान् वदन्ति, पुरुषः अहोरात्राभ्यां समेन कतिकृत्वः प्राणिति च अपानिति च—इति ब्राह्मणम् ) पुरुष परिवत्सरों के सौ सैकड़े और आठ सैकड़े जिन मुहूर्तों को कहते हैं, पुरुष दोनों दिन और रात्रि के साथ समानता से कितने बार प्राण लेता है और अपान लेता है । २ । —यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । ५ ॥ [ यह दोनों श्लोक ब्राह्मण वचन हैं, वेदों में नहीं हैं, इनका भावार्थ विचारणीय है । ] भावार्थः — मनुष्य शरीर में स्थूल रूप से प्राण हृदय में १, अपान मलाशय में २, व्यान समस्त शरीर में ३, समान नाभि में ४, और उदान कण्ठ में ५, रहता है ऐसां मानते हैं । फिर जैसे जैसे नाड़ियां एक से एक सूक्ष्म होकर गणना में बढ़ती जाती हैं, वैसे ही वायु की गति भी सूक्ष्म और अधिक होकर बढ़ती जाती है । स्थान वा नाड़ियों में गति के भेद से एक ही वायु के अलग अलग नाम और काम हैं । तात्पर्य यह है कि जैसे इति एतः । आदीयंते गृह्यते आ+दा—किः । एतानां गतीनाम् आदीनि ग्रहण- शीलानि अङ्गानि । नाडीविशेषाः ( एतर्हीणि ) इण् गतौ—तन् । सर्वधातुभ्य इन् ( उ० ४ । ११८ ) एत + अहं पूजायां योग्यत्वे च—इन्, पृषोदरादि रूपम् । गति- योग्यानि अङ्गानि । नाडीविशेषाः ( स्वेदायनानि ) स्वेदस्य गात्रस्रवस्य अयनानि मार्गाः ( क्षिप्रायणानि ) क्षिप्राणि शीघ्राणि अयनानि मार्गाः येषां तानि ( वर्षतः ) वर्त्तमाने पृषद्वृहन्महज्जगच्छतॄवच्च ( उ० २ । ८४ ) वृषु सेचने प्रजनैश्वर्ययोश्च—अतिः । सेचनशीलनांडीसमूहस्य ( धाराः ) प्रवाहाः ( क्रोशशतिकम् ) क्रुश रोदने आह्वाने च—घञ् । क्रोशः महासंख्याविशेषः । तदस्य परिमाणम् ( पा० ५ । १ । ५७ ) क्रोशशत्—ठन् । क्रोशशतयुक्तम् ( परिवर्तमानः ) परिवृतः ( परिवत्सरा- णाम् ) वत्सरविशेषाणाम् ( समेन ) समत्वेन ॥

कण्डिका ६ ॥

२२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ६ ॥ शरीर के वायु मार्ग नाड़ियां अति सूक्ष्म और अगणित हैं, वैसे ही काल की गति अति सूक्ष्म और बिना परिमाण है ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ संवत्सरस्य समता वेदितव्येति ह स्मा ह वा स्युरेकमेव पुरस्ताद् विषु- वतोऽतिरात्रमुपयन्त्येकमुपरिष्टात् १, त्रिपञ्चाशतमेव पुरस्ताद्विषुवतोऽग्निष्टो- मानुपयन्ति त्रिपञ्चाशतमुपरिष्टाद् २, विंशतिशतमेव पुरस्ताद्विषुवत उक्थ्यानु- पयन्ति विंशतिशतमुपरिष्टात् ३, षडेव पुरस्ताद्विषुवतः षोडशिन उपयन्ति षडु- परिष्टात् ४, त्रिंशदेव पुरस्ताद्विषुवतः षडहानुपयन्ति त्रिंशदुपरिष्टात् ५, सैषा संवत्सरस्य समता स य एवमेतां संवत्सरस्य समतां वेद संवत्सरेण सात्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ संवत्सर यज्ञ में विषुवान् के दोनों ओर यज्ञ की समता ॥ ( संवत्सरस्य समता वेदितव्या इति ) संवत्सर यज्ञ की समानता [ याजकों को ] जाननी चाहिये, यह वर्णन है। ( ह स्मा ह वा स्युः ) और वह अवश्य ही होनी चाहिये । ( विषुवतः पुरस्तात् एकम् एव अतिरात्रम् उपयन्ति, एकम् उपरिष्टात् १ ) विषुवान् [ तुल्य दिन, रात्रि के काल वाले ] यज्ञ से पहिले एक ही अतिरात्र यज्ञ को स्वीकार करते हैं और एक को पीछे । १ । ( विषुवतः पुरस्तात् त्रिपञ्चाशतम् एव अग्निष्टोमान् उपयन्ति त्रिपञ्चाशतम् उपरिष्टात् २ ) विषुवान् से पहिले तिरपन ही अग्निष्टोमों को स्वीकार करते हैं और तिरपन को पीछे । २ । ( विषुवतः पुरस्तात् विंशतिशतम् एव उक्थ्यान् उपयन्ति विंशतिशतम् उपरिष्टात् ३ ) विषुवान् से पहिले एक सौ बीस ही उक्थ्य यज्ञों को स्वीकार करते हैं और एक सौ बीस को पीछे । ३ । ( विषुवतः पुरस्तात् षट् एव षोडशिनः उपयन्ति षट् उपरिष्टात् ४ ) विषुवान् से पहिले छह ही षोडशी यज्ञों को स्वीकार करते हैं और छह को पीछे । ४ । ( विषुवतः पुरस्तात् त्रिंशत् एव षडहान् उपयन्ति त्रिंशत् उपरिष्टात् ५ ) विषुवान् से पहिले तीस ही षडहः [ छह दिन वाले यज्ञों ] को स्वीकार करते हैं और तीस को पीछे । ५ । ( सा एषा संवत्सरस्य समता ) सो यही संवत्सर की समता है । ( यः एवं संवत्सरस्य एतां समतां वेद सः संवत्सरेण स-आत्मा सलोकः भूत्वा देवान्-अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार संवत्सर की इस समता को जानता है, वह संवत्सर के साथ एक आत्मा वाला और एक निवास वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ६ ॥ ६—( ह स्मा ह ) इति निपातत्रयसमूहः, अवधारणे । अवश्यम् एव ( वा ) चार्थे ( स्युः ) स्यात् । सा समता च अवश्यम् एव स्यात्, इत्यर्थः ( उपयन्ति ) स्वीकुर्वन्ति ( विंशतिशतम् ) संख्याऽव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये ( पा० २ । २ । २५) विंशत्या अधिकम् शतम् । विंशत्युत्तरशतम् ( सात्मा ) समानात्मा ( सलोकः ) समाननिवासः ( देवान् ) दिव्यगुणान् ( अप्येति ) प्राप्नोति ॥