पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

( १२ ) यथेदानीं तथोपर्यपि देवा भविष्यन्तीतीतरेषामनु- मानाच्च ॥ २८ ॥ दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ इत्यादिरूपात् 'महतो' भारताचार्याणां 'प्रत्यक्षात्' प्रत्यक्षव- चनादित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे 'प्रत्यक्षात्' निश्चितात्प्रत्यक्षादित्य- न्वयः ॥ ( १२ ) नन्वयोगिनां श्रुतिप्रत्यक्षयोरविश्वासेन तेषां देवप्रभवनिश्च- याभाव इत्यतः प्राप्तमनुमानेत्यंशं व्याचष्टे-यथेति । इदानीन्तनकाले यथा देवासन्ति तथोपरिभाविकालेऽपि देवा भविष्यन्तीतीतरेषां म- हद्भ्योऽन्येषामयोगिनामनुमानादित्यर्थः । अस्यापि प्रभवनियमादित्यने- नान्वयः । चशब्दः प्रभवनियमे, शब्दप्रत्यक्षानुमानाख्यप्रमाणत्रयसमु- च्चये वक्ष्यमाणयुक्त्यन्तरसमुच्चये च । अनुमानाकारस्तु—उपरितन- कालो देववान् अप्रलयकालत्वात् इदानीन्तनकालवदिति । अनेन— देवानामधिकारसिद्ध्यर्थं यद्याद्यन्तवत्त्वमभ्युपगम्यते, तर्हि पूर्वसूत्रे यद्वलात्पूर्वपूर्वदेवताप्रवाहस्यानादित्वमुक्तं, तस्मिन् 'शब्दे' 'वाचा विरूप नित्यया' इत्यादिश्रुतौ नित्यतया सिद्धे वेदे कर्मणि चोत्तरकल्पे वाच्योद्देश्यहीनत्वरूपाप्रामाण्याख्यो विरोधः स्यादिति चेत्-न, कुतः? 'प्रभवात्' देवानां सर्वकल्पेषु प्रभवनियमान्नियमेनोपपत्तेः । तेषां प्रवाह- तो नित्यत्वादिति यावत्। न चोत्पादकाभावः। 'अतो' विष्णोरेव प्रभ- वात्। न चासिद्धिः। 'अतो' 'धाता यथापूर्वम्' (महाना. १-३८.) इतिप्र- कृताच्छब्दाच्छ्रुतेः 'यथा' इति स्पष्टश्रुतेश्च । तथा महतामतीतानागत- कालविदां योगिनां 'प्रत्यक्षात्' 'यथर्तुषु' इति प्रत्यक्षवचनात् ज्ञापि- तात् महतामतीतानागतकालयोर्देवप्रभवनियमग्राहिप्रत्यक्षात् । तथा महद्भ्यः इतरेषामयोगिनामनुमानाच्च तत्सिद्धेरिति सूत्रार्थ उक्तो भ- वति । 'यथैव' इति स्मृत्यर्थस्तु—यथा पूर्वयुगात्यये कल्पात्यये वा पुनर्युगकल्पान्तरोत्पत्तिरिति काले प्रभवनियमः, तथा सुरादेर्देवोपदे- ष्टादेः पूर्वपूर्वकल्पात्यये पुनरन्यभावनियमोऽस्ति । यथोक्तम्— स हि विश्वसृजो विभुश्शम्भुपुरन्दरसूर्यमुखानपरानपरान् । सृजतीड्यतमोऽवति हन्ति निजं पदमापयति प्रणतान्सुधिया ॥ इति । प्रतिकल्पमिति शेषः । तस्मात्पूर्वकल्प इवोत्तरकल्पेऽपि पूर्वक- ल्पसदृशसर्वोत्पत्तिनियमादेव 'तस्मात्' विष्णोस्सकाशादेतद्विश्वं

[ अधि - ८. सू - ३०. ] दीपिकासहितम्. ३०५ ( १३ ) सू—ॐ ॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ ॐ ॥ २९ ॥ अत एव शब्दस्य नित्यत्वादेव च देवप्रवाहनित्यत्वं युक्तम् ॥ २९ ॥ ( १४ ) सू—ॐ ॥ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो द र्शनात्स्मृतेश्च ॥ ॐ ॥ ३० ॥ ‘क्वापि’ कदापि ‘अनीदृशं’ पूर्वपूर्वविसदृशं देवताप्रभवशून्यं न भ- विष्यति, किन्तु तत्सद्भावोपेतमेव भविष्यतीति । यद्वा—‘एतत्’ चे- तनाचेतनात्मकं विश्वमनीदृशं न भविष्यति, किन्तु नामरूपाभ्यामीदृ- शमेव भविष्यतीत्यर्थः । तत्वप्रदीपे त्वियं श्रुतिः ‘यथैव कालनियमः’ इति व्यत्यासेन पठिता ॥ ( १३ ) युक्त्यन्तरेण देवप्रवाहस्य नित्यतां साधयत्सूत्रं पठित्वा व्या- चष्टे—अतएवेति ॥ अतएवेत्यनुवादः । तस्य व्याख्यानं—‘शब्दस्य’ वेदस्य नित्यत्वादेवेति । एवकारेण न देवप्रवाहनित्यत्वे युक्त्यन्तरं ग- वेषणीयम्, किन्तु यत्पूर्वपक्षिणा वेदनित्यत्वं सप्रमाणकमुक्तं, तत ए- व तदन्यथाऽनुपपत्त्यैतत्सिध्यतीति सूचयति । नित्यत्वादेवेत्युपलक्षणं, प्रामाण्यस्य साधितत्वेनाप्रामाण्याभावादेवेत्यपि अतःशब्दव्याख्यानं द्रष्टव्यम् । अन्यथा पूर्वपक्षी अप्रामाण्येनान्यथोपपत्तिं ब्रूयात् देवप्रवा- हस्य । युक्तमिति च सूत्रशेषोक्तिः । ‘युक्तं’ वेदनित्यत्वान्यथाऽनुपप- त्त्याख्ययुक्तिसिद्धम् । चशब्दस्तु समुच्चेतव्ययुक्तीनां शब्दात्प्रत्यक्षा- दनुमानादित्यनेन दर्शितत्वात्तत्समुच्चायकतयाऽर्थाद्व्याख्यातः । अ- तएव पूर्वसूत्रभाष्ये चशब्दः संयोजितः । अत्रापि भाष्ये चशब्देन च तद्वाच्यदेवतास्वरूपस्यैव नित्यत्वेन अन्यथोपपत्तिः । अतएव ‘सूर्या- चन्द्रमसौ’ (महाना. १-३८.) ‘यथैव’ इत्याद्युदाहृतश्रुतेरेव ‘यमप्येति भुवनं साम्पराये’ ( नृपू. २ - ४. ) ‘यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति’ ( तै. ३-१०.) इत्यादि बहुलं प्रलयश्रुतेश्च सूर्यादिदेवानामुत्पत्तिनाशावग- मात् , अतएव स्वरूपनित्यत्वायोगेन प्रवाहरूपेणैव तेषां नित्यत्वाव- श्यंभावादित्यादिटीकोक्तार्थः सर्वोऽपि सङ्गृहीतः ॥ ( १४ ) ननु न देवानां प्रवाहनित्यत्वेनापि वेदप्रामाण्योपपत्तिः । त- था हि—किं पूर्वकल्पे मुक्ता एव देवा उत्तरकल्पे पुनरावर्तन्ते, तद- न्ये वा । नाद्यः । मुक्तेरपुनरावृत्तित्वात् । न द्वितीयः । तथात्वे धर्मिं ३९

३०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] अतीतानागतानां देवानां समाननामरूपत्वात्प्राप्तप- दानां मुक्त्याऽवृत्तावप्यविरोधः । ( १५ ) 'यथा पूर्वम्' (महाना.१-३८.) इति दर्शनात् । ( १६ ) अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । भूतदेवानित्यत्वहेतुकविरोधाभावेऽपि नामरूपादिधर्मवैचित्र्यकृतवि- रोधप्राप्तेः, वाचकवेदस्य प्रतिकल्पं पाठभेदाभावेनैकविधत्वात्, अन्य- था नित्यत्वव्याघातात् । वाच्यदेवानां च नानाविधनामरूपवत्त्वादित्या- शङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—समानेति ॥ अत्रातीतपदं प्रा- चीनपरम् । अनागतपदं च तदन्यभविष्यद्वर्तमानपरम् । धर्मिप्रतियो- ग्युभयसमर्पकमेतत् । नाम इन्द्रादि, रूपं आकृतिः । सूत्रानुसारादत्रा- पि चशब्दः संयोज्यः । समानधर्मकर्मवत्त्वाच्चेति तदर्थः । स्वपदेष्वि- ति शेषः । मुक्त्याऽवृत्तावपीत्युक्तिः पूर्वपक्ष्याशङ्कितविरोधे हेतुसूचना- र्था । यद्यपितथाऽपीत्यर्थेऽपिशब्दः आवर्तते । शब्द इत्यस्ति । तथा चे- त्थं योजना—'प्राप्तपदानां' प्राचीनानां देवानां 'मुक्त्या' प्राप्तमुक्ति- त्वेन कारणेन पुनस्तेषामेव स्वपदेषु 'अवृत्तावपि' असत्त्वेऽपि तद्- न्येषां तत्र सत्त्वेऽपि च 'अविरोधः' न तद्वाचके एकविधेऽपि शब्दे वेदेऽप्रामाण्याख्यो विरोधः । कुतः ? वाच्यानामप्यतीतानागतानां दे- वानां परस्परं 'समाननामरूपत्वात्' समाने एकविधे नामरूपे येषां ते तथोक्ताः, तेषां भावस्तत्त्वं तस्मादिति । चन्द्रिकायां तु—सूत्रे भा- ष्ये च तत्त्वप्रदीपानुसारादावृत्ताविति विच्छेदं भाष्ये मुक्त्यावृत्तावि- त्यस्यैकपदं चाश्रित्य एकस्य पदप्राप्तावन्यस्य मुक्तिः, पुनस्तस्य मु- क्तौ पुनरन्यस्य पदप्राप्तिरिति क्रमेण मुक्तेरावृत्तावपीति वा, स्वस्व- पदस्यावृत्तावपीति वेति टीकामुक्तप्रकारद्वयेनाप्यावृत्तावित्यंशो व्या- ख्यातः ॥ ( १५ ) ननु सर्वदेवानां समाननामरूपत्वे प्रमाणाभावादसिद्धो हे- तुरित्यतः प्राप्तं दर्शनादित्यंशं व्याख्याति—यथेति ॥ 'धाता यथापूर्व- म्' इति श्रुतेरित्यर्थः ॥ ( १६ ) नन्वेतच्छ्रुतेस्तत्तत्स्वरूपकल्पनानियमपरत्वमपि सम्भवती- ति नानया समाननामरूपत्वनिश्चयो भवति । किं च देवप्रवाहस्य नि- त्यत्वे तेषां समाननामरूपत्वे वा न तद्वाचित्वेन नित्यवेदप्रामाण्योपप- त्तिः, तद्वाचित्वस्यैवासम्भवात् । न ह्यपौरुषेयस्य वेदस्यैतावत्कालमयं

[ अधि - ८. सू - ३०. ] दीपिकासहितम्. ३०७ ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः ॥ वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥ देवो मयोक्तः, अतः परमेनं वक्ष्यामीति विमृश्य वृत्तिः सम्भवतीत्य तः प्राप्तः स्मृतेरित्यंश इत्याशयेन तां दर्शयति—अनादीति ॥ नित्य त्वोक्तेरुपचरितत्ववारणाय—अनादिनिधनेत्युक्तम् । अतो न पौनरु क्त्यम् । अत एव तत्त्वप्रदीपे अनादिनिधनत्वेन नित्या, न त्वनिधन त्वमात्रेणेत्युक्तम् । बहुकालीनत्वेन वेत्यपि द्रष्टव्यम् । वेदेष्वित्यनन्तर मुक्ता इति शेषः । निर्ममे इत्यस्यावृत्तिः । तथेति शेषः । तेनाप्येवशब्द स्यान्वयः । तथा च ‘आदौ’ सृष्टिकाले ‘स्वयम्भुवा’ स्वतन्त्रेण म हेश्वरेण विष्णुना ‘अनादिनिधना नित्या’ आद्यन्तशून्यतयैव नित्या, न तूपचारेण बहुकालीनतामात्रेणानिधनत्वमात्रेण नित्या । या ‘वा क्’ वेदरूपा ‘उत्सृष्टा’ उच्चारिता । ‘तद्वेदशब्देभ्यः’ वेदगतेभ्यः ते भ्यः शब्देभ्य एव, नान्येभ्यः, ‘सः’ महेश्वरो विष्णुः ‘ऋषीणां’ ब्र ह्मादिविबुधानां ‘नामधेयानि निर्ममे’ तानेव शब्दान् तेषु सङ्केतितवा न् प्रतिकल्पमयं शब्दोऽत्र शक्त इति ज्ञापितवान् । ‘याश्च’ ऋषीणां देवानां वेदोक्ताः दृश्यन्ते इति दृष्टयो रूपाणि, ताश्च तानि च तथैव पूर्वकल्पीयरूपसादृश्येनैव निर्ममे इति स्मृत्यर्थः । चः समुच्चये । दर्श नस्मृतेरित्यनयोः समानरूपत्वादित्यनेनान्वयः । आगमोपलक्षकं चैतत् । तथा च नासिद्धिरिति भावः । अनेन—प्राचीनानां देवानां मुक्त्या पुनः स्वपदेष्ववृत्तावपि तदन्येषां तत्र वृत्तावपि न तद्वाचके एकविधेऽपि शब्देऽप्रामाण्याख्यो विरोधः । कुतः ? प्राचीनानां तदन्ये ष्यां चान्योन्यं ‘समाननामरूपत्वात्’ तद्योग्यकर्मधर्मवत्त्वाच्च । न च हे त्वसिद्धिः । ‘दर्शनात्’ ‘यथा पूर्वम्’ इति श्रुतेः ‘अनादिनिधना’ इति स्मृतेश्चेति सूत्रार्थ उक्तो भवति । अत्र तत्त्वप्रदीपे प्रलये कस्या पि देवस्याभावेन तदा वेदस्य वाच्यहीनत्वरूपाप्रामाण्यमाशङ्क्य भ गवन्मात्रविषयत्वेन तदुपपत्तिरिति समाधानमभिप्रेत्य ‘शब्दे’ इत्या दिसूत्राणि भगवत्परतया व्याख्यातानि । तथा हि—न शब्दे कदाऽपि वाच्यहीनत्वकृतो विरोधः अप्रामाण्यम् । कुतः ? मुख्यवाच्यस्य वि ष्णोः सर्वदा विद्यमानत्वात् । कुत एतत् ? ‘अत एव’ शब्दात्तेषां देवानां प्रभवनियमादिकर्तुरपीशस्य सदा सत्त्वावगमात् । प्रत्यक्षश्चासौ महता म् । कुतः ? ‘अत एव’ ‘पुरुषमीहते’ ‘कवयो वयन्ति’ (महाना. १-३०) इत्या

३०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] इति स्मृतेश्च ॥ ३० ॥ (१७) सू—ॐ ॥ मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ॐ ॥ ३१ ॥ दिश्रुतेरेव इतरेषामनुमानाच्च । यथा येन प्रकारेणेदानीं देवा भवन्ति तथाऽन्यदाऽपीत्यनुमानाच्च तदवगमः । एवं 'अतएव' शब्दनित्यत्वाद्दे वप्रबोधुर्नित्यत्वम् । तथा विष्णोस्समाननामरूपत्वादन्येषां तदभावा च्च 'अविरोधः' न तस्य सर्वशब्दवाच्यत्वविरोधः । समानानि सदृ शानि नामानि येषां रूपाणां तानि तथोक्तानि, तादृशानि रूपाणि य स्य स तथोक्तः तस्य भावस्तस्मात् । न हि विष्ण्वन्यरूपाणां सदृश नामरूपत्वम् , शब्दप्रवृत्तिहेतुवैकल्यात् । न चात्र मानाभावः, 'यथा पूर्वम्' इति दर्शनात् । यथा पूर्वं पूर्णज्ञानः सर्वस्वतन्त्रः सर्वनामरूप [

आप्ततमेन जैमिनिनैवं मतत्वान्न न तेषाम-Line 21:धिकार इति युक्त्यन्तरं सूच्यते । अनेन—'मध्वादिषु' 'असौ वाLine 22:आदित्यो देवमधु' इत्यादिमधुविद्यासु देवानां 'अनधिकारं' अधि-Line 23:काराभावं जैमिनिर्मन्यते तस्माद्धेतोः 'असम्भवात्' तैस्तद्विद्यासूक्त-Line 24:फलानां मध्ये केषां चिद्योग्यानां प्राप्तत्वेन केषां चित्प्राप्तुमयोग्यत्वेनLine 25:तेषां तत्रार्थित्वासम्भवादिति आप्ततमो जैमिनिर्मन्यत इति सूत्रार्थ उ-Line 26:क्तो भवति ॥Line 27:छान्दोग्ये हि—'असौ वा आदित्यः' इत्यनेन आदित्यस्य वि-Line 28:ष्णोः परमानन्दत्वेन मधुत्वमुक्त्वा 'स एतत्' इत्यादिना मधुशब्दि-Line 29:तस्य भगवत आदित्यमण्डलस्य पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरोर्ध्वरश्मिषुLine 30:स्थितानां प्रथमामृतादिशब्दपञ्चकवाच्यवासुदेव

३१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १८ ) सू-ॐ ॥ ज्योतिषि भावाच्च ॥ ॐ ॥ ३२ ॥ ज्योतिषि सर्वज्ञत्वे भावाच्च । आदित्यप्रकाशेऽन्तर्भा अग्निवाग्विन्द्रसोमविरिञ्चप्रधानेकैः अग्न्यादिमुखेनैकैकोपास्तौ कृ तायां तदपरोक्षज्ञानजनिततत्प्रसादद्वारा वस्वादिपदप्राप्तिस्तत्तद्रूप स्थानां भवतीत्युच्यते । तथा च 'यः' अधिकारी 'एतत् अमृतं' वासु देवाख्यं रूपं 'एवं' उक्तप्रकारेण 'वेद' ' 'स च वसूनामप्येको भू त्वा' वसुभोग्यदेशकालाधिपो भूत्वा 'अग्निना मुखेन' तत्प्राधान्येन तदुपदेशेनेति यावत् । 'एतदेवामृतं' वासुदेवाख्यं 'दृष्ट्वा' साक्षात्कृ त्य 'तृप्यति' मुक्तो भवतीत्यर्थः । एवं 'यो' देवत्वयोग्यो अधिका री वाक्प्राणचक्षुश्श्रोत्रमनोहृदयनामकं ब्रह्मोपास्ते स देवत्वमप्येति ततो 'देवो भूत्वा' स्वोत्तमदेवेषु सायुज्यं प्राप्य देवान् श्वेतद्वीपगत भगवद्रूपविशेषान् चतुर्मुखब्रह्मणा सहाप्येति । सोऽधिकारी 'ऊर्जं' अन्नं 'उपगच्छति' यथेष्टं प्राप्नोति इति श्रुत्यन्तरार्थः ॥ (१८) ननु मास्तु मोक्षेतरफलविद्यासु अधिकारो देवानां, तथापि 'स त्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै. २-१-१.) इत्यादिमोक्षार्थविद्यास्वधिकारो भविष्यति, तत्रार्थित्वसम्भवात् इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा व्याच ष्टे-ज्योतिषीति ॥ ज्योतिषीति सूत्रपदानुवादः । तस्य व्याख्यानं-सर्व ज्ञत्व इति । यद्यपि ज्ञाने इति व्याख्येयं, तथाऽपि विषयाविशेषितज्ञा नस्यानिरूप्यत्वात्, यत्किञ्चिद्विषयके ज्ञाने विषयतया सर्वभावस्या सिद्धत्वात् तज्ज्ञापनाय-सर्वज्ञत्व इति व्याख्यातम् । तेन सूत्रे वस्तू नामित्यन्तर्भावसम्बन्धिज्ञापकं पदमध्याहार्यमिति सूचितं भवति । चः समुच्चये । अस्य हेतोरसम्भवादित्यनुवृत्तहेतुद्वारा मध्वादिषु अ नधिकारं मन्यत इति पूर्वेणान्वयः । अनेन मध्वादिष्वित्यादिशब्देन मोक्षार्थविद्या अपि ग्राह्याः । ज्योतिश्शब्दश्च आवर्तनीयः ज्योतिषीव ज्योतिषीति । सप्तमी च चैत्ररथस्य बुद्धौ शास्त्रार्थ इति वत् युज्यते इति सूचितम् । कथं वस्तूनां ज्ञाने अन्तर्भाव इत्यतः सर्वज्ञत्वे भावा दिति स्वपदं वर्णयति-आदित्य इति । सर्ववस्तूनामादित्यप्रकाशे अ न्तर्भाववत् तद्गृहीतत्ववत् तज्ज्ञाने तदुपरीति प्रस्तुतदेवताकर्तृकज्ञाने सर्ववस्तूनां 'अन्तर्भावात्' विषयीभूतत्वादित्यर्थः । अभिप्रायं व्यन क्ति-नित्येति । देवानां सार्वज्ञ्येन 'विद्यानां' सर्वब्रह्मकर्मविद्यासाध्य

..." Look at that! "'ज्योतिषीव' आदित्यप्रकाशे इव" explains the word meaning Jyoti or explains "तद्वत्"!! Wait, if it explains "ज्योतिषीव", why does line 2 say "ववत्तज्ज्ञाने"? Could it be a typo for "तद्वत्तज्ज्ञाने" where the typesetter used 'व' instead of 'तद्'? Or could it be "द्युवत्तज्ज्ञाने"? Wait, look at the glyphs: Is it ववत्तज्ज्ञाने? Let's look at the letter closely: Is it ववत्तज्ज्ञाने? Yes, visually, the typeset text literally has ववत्तज्ज्ञाने or भवत्तज्ज्ञाने. Wait, let's transcribe faithfully what is printed in the image! Wait, is the first letter 'व' or 'भ'? Look at the bottom left: it's a closed circle, exactly like 'व'. So visually it is ववत्तज्ज्ञाने (or possibly भवत्तज्ज्ञाने, but closed top like 'व'). Most OCRs and readers see ववत्तज्ज्ञाने. Let's keep ववत्तज्ज्ञाने or whatever is most accurate to the text shown.

Let's read line by line very carefully.

[ अधि - ८. सू - ३२. ] दीपिका सहितम्. ३११ Wait, the spacing

३१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १९) सू—ॐ ॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ॐ ॥ ३३ ॥ फलविशेषभावात्प्राप्तपदानामपि देवानां मध्वादि ष्वप्यधिकारं बादरायणो मन्यते । अस्ति हि प्रका शविशेषः । दिष्वनधिकारं जैमिनिर्मन्यते, किन्तु ' ज्योतिषि ' वसुत्वादिफलसा धनज्ञानेऽप्यर्थित्वासम्भवात् । सोऽपि कुतः ? 'ज्योतिषि' देवानां ज्ञा ने 'भावात् ' सर्वेषां वस्तूनां विषयतया अन्तर्भावात्फलसाधनज्ञान स्य सिद्धत्वादिति यावदिति वा सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (१९) एवं देवैर्मोक्षेतरयोग्यफलानां प्राप्तत्वात् अयोग्यानां प्राप्तुम शक्यत्वात् मोक्षस्यापि ब्रह्मज्ञानित्वेन अर्थतो लब्धत्वादर्थित्वाभावेन तेषां कास्वपि विद्यासु अधिकाराभावे जैमिनिमतावलम्बिना समर्थि ते पुनरधिकारं समर्थयत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—भावमिति ॥ फलवि शेषभावादित्यनेन सूत्रे पूर्वस्माद्भावादित्यस्य अनुवृत्तिः सूचिता। प्रा प्तपदानामिति । पद्यत इति पदं प्राप्यफलमात्रम् । अपीत्यनेन विशेषा र्थोऽपि तुशब्दोऽप्यर्थः । अपिश्च यद्यपितथाऽपीत्यर्थे इत्युक्तं भवति । देवानामिति सूत्रे शेषोक्तिः । मध्वादिष्वित्यनुवृत्तपदानुवादः । अत्र आदिशब्देन मोक्षतदितरफलार्थाशेषब्रह्मकर्मविद्या गृह्यन्ते । 'अधि कारं' अधिकारभावमिति । अनेन 'भावं' इत्यस्यार्थ उक्तः । मन्यत इति शेषोक्तिः । अस्तीत्यस्य कर्तृसापेक्षत्वात् तं दर्शयति—प्रकाशवि शेष इति । ज्ञानातिशय इत्यर्थः । हिशब्दो यत इत्यर्थे। तथा चेत्थं यो जना—बादरायणस्तु भगवान् देवानां मध्वाद्यशेषविद्यासु अधिकार भावं मन्यते । न च प्राप्तफलत्वात्तत्र अर्थित्वाभावो दोषः । यद्यपि दे वाः प्राप्तपदाः ब्रह्मज्ञानित्वात्सिद्धमोक्षतदितरफलाः प्राप्तुमशक्यायो ग्यफलाश्च । तथाऽपि प्राप्तपदानामपि देवानां मध्वादिविद्यासूक्तोपा सनाकर्मकरणाभ्यां फलविशेषभावात्स्वस्वयोग्यस्य ज्ञानमात्रेण असा ध्यस्य मोक्षफले अतिशयस्य भावात् सिद्धेरर्थित्वसंभवात् । न च फ लेऽतिशयस्य सिद्धत्वेन तत्रार्थित्वसंभवेऽपि तत्साधनविद्यानां नित्य सिद्धत्वात् विद्याविचारस्य ज्ञानार्थत्वात् तत्रार्थित्वासम्भव इति वा च्यम् । 'हि 'यतो भगवदितरेषां निरुपचरितसार्वज्ञ्याभावात् विद्या विचारेण 'प्रकाशविशेषः' ज्ञानविशेषः 'अस्ति ' सम्भवतीति । अ नेन सूत्रवृत्तिर्दर्शिता । अत्र बादरायणपदं पूजार्थम् ॥

[ अधि - ८. सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ३१३ ( २० ) यावत्सेवापरे तत्त्वे तावत्सुखविशेषता । सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृते हरिम् ॥ तेषां सामर्थ्ययोगाच्च देवानाम्प्युपासनम् ॥ सर्वं विधीयते नित्यं सर्वयज्ञादिकर्म च । इति स्कान्दे । ( २१ ) उक्तफलाधिकारमात्रं जैमिनिमतमतो न तन्मत विरोधः । ( २० ) ननु तत्तद्विद्योक्तोपासनकर्मकरणाभ्यां तत्तद्विद्योक्तफलाद् न्यदपि फलं प्रकाशविशेषश्च देवानां भवतीत्येतत् कुतो ज्ञायते इत्या- शङ्कां परिहर्तुमुक्तार्थे हिशब्दसूचितां स्मृतिं दर्शयति—यावदिति ॥ क्रियत इति शेषः । स्वार्थे तल् । भावभवित्रोरभेदविवक्षया वा । सि- द्ध्यत्यस्येति शेषः । चो हेतुसमुच्चये । यद्वा—आद्यश्चः प्रकाशस्य चे- ति सम्बध्यते । फलसमुच्चायकश्चायम्, असम्भवसमुच्चये च । सम्भ- वादित्यावर्तते । तथा च ‘परे तत्त्वे’ परमात्मस्वरूपे ‘असौ वा आ- दित्यः’ ( छां. ३-१-१० ) इत्यादिनोक्ते तद्विषये ‘देवानां’ देवैर्वस्वा- दिभिः ‘यावत्’ यावदधिकं ‘सेवा’ ‘एषां सेवा’ इत्युक्ता श्रवणादिरूपो- पासना क्रियते ‘तावत्’ तावदधिकं तेषां ‘सुखविशेषता’ स्वर्गापवर्गा- दिसुखेऽतिशयः स्वस्वयोग्यो ज्ञानमात्रेण साध्यः सिद्ध्यति । यतोऽतः ‘परं’ स्वतन्त्रं हरिमेकमृतेऽन्येषां ‘प्रकाशस्यासम्भवात्’ निरुपचरित- सार्वज्ञ्याभावात् । अत एव विद्याविचारेण साध्यस्य प्रकाशस्य ज्ञानवि- शेषस्य सम्भवात्, अत एवार्थित्वस्य सम्भवात्तेषां देवानां ‘सामर्थ्य- योगात्’ सामर्थ्यसम्भवाच्च विद्वत्तासम्भवाच्चापि प्राप्तपदानाम्पि ‘दे- वानां’ देवैः ‘सर्वमुपासनं’ सर्वविद्योक्तोपासनं सर्वयज्ञादिकर्म च ‘नित्यं’ नियमेन ‘विधीयते’ श्रुतिषु कर्तव्यत्वेन बोध्यत इति योज- ना । चः समुच्चये । अप्रकाशस्येति पाठे निरुपचरितसार्वज्ञ्याभावस्ये- त्यर्थः । तदा प्रकाशस्य चशब्देन ग्रहणम् । सम्भवादित्यस्य सिद्ध- त्वात् सत्त्वादित्यर्थद्वयम् । पाठद्वयेऽप्यन्येषामिति शेषः । एकशब्दो ऽवधारणार्थो विरिञ्चस्यापि वर्ज्यत्वनिवारकः स्कान्दे उक्तमिति शेषः । अतः फलविशेषभावादस्ति हि प्रकाशविशेष इत्यनयोर्नासि- द्धिरिति वाक्यशेषः ॥ ( २१ ) नन्वस्त्वेवमसम्भवादित्युक्तयुक्तिपराभवः । तथापि देवा ४०

विशेषाच्छूद्रस्यापि 'अह..." Wait, what word in Sanskrit means "of them"? Wait! Is it: 'अमीषां'? No. 'अपि'? Wait, look at L6: Is that 'अ' and 'ह'? Wait! Look at the letter before 'अ': There is an apostrophe / single quote: ' Then: अ Then: ह Wait, is there a dot below or above? Wait, could it be 'अह' as in 'अह' (particle)? Or could it is 'अङ्ग'? Wait, look at the glyph for 'ह' in L20: 'गृह्यं' or 'कथं' or 'इति भावः'? In भावः, no ह. Look at 'आह' in L7: 'आ' followed by 'ह'. Compare the 'ह' in 'आह' (L7, L11, L15) with the character at the end of L6: In 'आह' (L7): vertical, horizontal, curve down to the left, then a hook to the right. At the end of L6: vertical, horizontal, curve down to the left, then a hook to the right! IT IS EXACTLY THE LETTER 'ह'! So it is definitely 'अह'! Wait, is there an anusvara? There is a tiny smudge above it, or is it 'अह'? It looks like 'अ

[ अधि - ९. सू - ३४. ] दीपिकासाहितम्. ३१५ हारेत्वा शूद्र' ( छा. ४-२-३. ) इति पौत्रायणोक्तेर धिकार इति । शूद्रस्य द्विजातिभ्यः 'अविशेषात्' विशेषाभावात् । ननु न मनुष्य त्वं वेदविद्याधिकारोपयोगि, किन्तु विशिष्टबुद्ध्यादिमत्त्वमेवेत्यतोऽप्या ह—अविशेषादिति । शूद्रस्य विशिष्टबुद्ध्यादिमत्त्वेऽपि अन्येभ्यः 'अ विशेषात्' विशेषाभावादित्यर्थः । एवमविशेषाख्ययुक्तिमभिधाय शू द्रस्य वेदविद्याधिकारादर्शनात्, अनधिकार इत्यतो लिङ्गदर्शनमाह- पौत्रायणोक्तेरिति ॥ छान्दोग्ये पौत्रायणस्य वैदिकसंवर्गविद्याध्ययनो क्तेर्दर्शनादित्यर्थः । ननु पौत्रायणाख्य पुरुषस्य शूद्रत्वमेव कुत इत्य तः तज्ज्ञापकमाह—अहहारे त्वा शूद्रेति । पौत्रायणोक्तेरिति । पौत्रा यणं प्रति रैक्वोक्तेस्तत्कर्तृकसम्बोधनादेवेत्यर्थः । नन्वधिकाराभावेऽ पि पौत्रायणो वेदविद्यां विचारयामासेति किं न स्यादित्यतोऽप्याह- पौत्रायणोक्तेरिति । पौत्रायणं प्रति रैक्वेण निस्पृहेण मुनिना संवर्गवि द्योपदेशादित्यर्थः । अनधिकारिणं प्रति मुनेरुपदेशासम्भवात् । पौत्रा यणस्य अर्थाच्छ्रुतावधिकारोक्तेश्चेति वा योजना । अधिकार इत्यन न्तरमतो विरोध इत्यनुकृष्यते । तस्योक्त इत्यनेनान्वयः । अनेनोक्त न्यायेन उक्तार्थे श्रुत्यादिप्रमाणविरोधाक्षेपात् पूर्वेणास्याक्षेपिकी सङ्ग तिः, वेदविद्याधिकाराख्यो विषयः, सयुक्तिकपूर्वपक्षश्च दर्शितो भ वति ॥ छान्दोग्ये चतुर्थाध्याये संवर्गप्रकरणे हीत्थमाख्यायिका—पौत्रा यणो नाम राजा प्रासादाग्रे निशायां शयानोऽभूत् । तदा प्रासादोप रि हंसपक्षिणोऽगमन् । उपरिपततां परस्परं वार्तां कुर्वतां तेषां मध्ये द्वावग्रगामिनावास्ताम् । तत्रैक एकमुवाच । किमिति ? अरे पौत्राय णीयं तेजस्त्वं मागमः । तत्सम्बन्धे तदीयं तेजस्त्वां दहेदिति । एव मुक्तो परो हंसः कमित्याक्षेपवचनेन राजानमनादृत्य रैक्वमुनिमेव प्रशशंस । तच्छ्रुत्वा परितप्तमना राजा तल्पादुत्थितस्त्वरया स्वसार थिमाहूय रैक्वगवेषणायादिदेश । स तत्र तत्र रैक्वमन्विष्यन् नाविदमिति प्रथममागतः। पुनस्तल्लक्षणोक्तिपूर्वकं राज्ञा तन्मार्गणाया दिष्टः पुनरन्विष्य क्वचित्प्रदेशे रैक्वमवलोक्य पुना राजानं प्रत्येत्या ह—रैक्वमविदमिति यथावृत्तमवदत् । तदा राजा स्वसारथिवच नेन रैक्वमुनिस्थानं निश्चित्य तस्मात्तत्त्वं विवदिषुर्गुरुदक्षिणां गृही

३१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) अत आह— सू—ॐ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥ॐ॥३४॥ नासौ पौत्रायणश्शूद्रः, शुचाऽऽद्रवणमेव शूद्रत्वम् । त्वा तत्समीपं जगाम । अथ द्वारि शकटस्याधस्तात् स्थितं रैक्वं दृ ष्ट्वा सम्बोध्य दक्षिणां निवेद्य मह्यं विद्यां ब्रूहीत्युवाच । तदा तं पौत्रा यणं परो लोकविलक्षणो रैक्वः प्रत्याचख्यौ । किमिति ? अहहारेत्वा शूद्रेत्यादि । अत्र अहेतिसम्बोधनं, हार इत्वेति भिन्नपदत्वे विसर्गलो पे गुणे हारेत्वेति भवति । तथा च हेशूद्र हारः कण्ठमालाख्यं भूषणं इत्वा रथः । तत्त्वप्रदीपरीत्या शकटो वा । गोभिस्सह तवास्त्वित्यर्थः हारेत्वानावित्येकपदत्वपक्षे द्विवचनस्य एकवचनादेशो वा आकारो देशो वा कर्तव्यः । प्रत्येकं च अस्तु इति क्रियासम्बन्धः ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ अविशेषाख्ययु क्तेः श्रवणसूत्रेनिराकरिष्यमाणत्वात्, पूर्वपक्ष्युक्तलिङ्गदर्शनस्य अन्यथोपपत्तिप्रदर्शनाय प्रवृत्तस्य तदाद्रवणादित्यस्य अन्वययोग्या र्थाकांक्षोत्थापकं सूत्रस्य फलितार्थं दर्शयति—नेति । ‘असौ’ रैक्वे ण सम्बोधितः पौत्रायणो ‘न शूद्रः’ जात्या शूद्रो न, किन्तु क्षत्रिय इ त्यर्थः । तर्हि कथमस्य शूद्रेति सम्बोधितत्वं युज्यते रूढ्यभावादित्य तो योगादेवेत्याशयेन तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शकं तदाद्रवणादिति सूत्रांशं सावधारणंमत्वा व्याचष्टे-शुचेति । 'शुचा' शोकेन रैक्वं क्षत्तारं वा प्रत्याशुगमनमेव 'शूद्रत्वम्' शूद्रेतिसम्बोधने निमित्तं, नतु जाति रित्यर्थः । अनेन तदा द्रवणादित्यस्य सूत्रे शूद्रत्वमित्यध्याहृतेन शूद्रेति सम्बोधितत्वरूपार्थबोधकेन पदेनान्वयः सूचितः । तथाच न सम्बोध नानुपपत्तिरिति नेदं शूद्रस्य वेदविद्याधिकारे लिङ्गमित्यतो न शूद्रस्य वेदविद्याधिकार इति नञावृत्त्या अन्वयः । एवेत्यनेन अयं शूद्रशब्दः शुचाद्रवणाच्छूद्र इति नैरुक्त एव, न तु ‘शुचेर्दश्च’इत्युणादिसूत्रेण रप्र त्यये धातोश्चदीर्घे चकारस्य दकारादेशे च निष्पन्नो रूढ इत्युक्तं भव ति । पौत्रायण इत्यनेन बुद्धिस्थपरामर्शकेदंशब्दार्थः शुचेत्यनेन प्रागुक्त वाचिसौत्रद्वितीयतच्छब्दार्थः, त्वप्रत्ययेन निमित्तार्थकपञ्चम्यर्थश्च दर्शितः । सूत्रकारस्य सदा सर्वज्ञत्वेन शुगस्येत्युक्तिः । भाष्ये ‘सः’ इ ति श्रुत्यनुसारेण असाविति परोक्षेणोक्तिश्च युक्ता ॥

[ अधि - ९. सू - ३४. ] दीपिकासहितम्. ३१७ ( ३ ) ' कम्वर एनमेतत्सन्तम् ' ( छा. ४-१-३. ) इत्यनादर श्रवणात् । ( ४ ) ' स ह संजिहान एव क्षत्तारमुवाच ' ( छा. ४-१-५. ) ( ३ ) कस्मान्निमित्तादस्य शोक इत्यस्योत्तरतया प्रवृत्तंशुगस्य त दनादरश्रवणादितिसूत्रखण्डं व्याचष्टे—कम्वरइति ॥ कं उ अरे इति प दच्छेदः । ' अरे ' हंसएतद्वचनंकमेनमुद्दिश्यात्थ ' सन्तं ' निर्दुष्टं ' स युग्वानं ' सशकटं रैकमित्येवेत्यर्थः । उ इतिनिपातः , अस्यनिन्दार्थः । अस्मिन् राज्ञि वक्तुमननुरूपमिदं , एवं वक्तुं रैक एव योग्य इत्यर्थः । 'एतत्सन्तं' निन्द्यं सन्तमात्थेत्यर्थः तत्त्वप्रदीपे अभिहितः । 'एतत्सन्तं' अत्र सन्तमिति वा । इत्यनादर श्रवणादिति । अनादरो निन्दा । तथा च इत्येवंरूपस्य हंसकृतानादरबोधकवाक्यस्य हंसात् स्वानादरवाक्य स्य वा श्रवणादित्यर्थः: श्रवणादित्यनन्तरं प्राप्तयेतिशेषः । अस्य शुचे त्यनेनान्वयः ॥ ( ४ ) ननु श्रुतानादरस्यापि राज्ञः कुतः शोकोत्पत्तिः ज्ञायते । न च प्रत्यक्षात्तन्निश्चयः । अनादरश्रवणरूपपरबुद्धेरप्रत्यक्षत्वेन ततः शो कोत्पत्तेरप्रत्यक्षत्वात् । न च कारणानुमानात् कार्यानुमितिः । कारण स्य कार्याविनाभावाभावादित्यतः प्रवृत्तं ' सूच्यते हि ' इति सूत्रशेषं व्याचष्टे—सहेति ॥ हेत्याश्चर्ये । ' सः ' श्रुतानादरः पौत्रायणः ' सञ्जि हान एव ' शयनीयादुत्तिष्ठन्नेव ' क्षत्तारं ' सारथिं प्रति रैक्वगवेषणा योवाचेति श्रुत्यर्थः । इति सूच्यते हीति । इत्येतद्वाक्यार्थान्यथानुपप त्त्या ज्ञातेन रैक्वे व्यासक्तमनस्कत्वेन कार्येण तत्कारणं शुगस्य ' सूच्य ते ' ज्ञायत इत्यर्थः । कारणस्य कार्याविनाभावाभावेऽपि कार्यस्य का रणाविनाभावस्यावश्यं भावादिति भावः । अस्य तदनादरस्य श्रव णात् प्राप्तया शुचाऽऽद्रवणमेवेति पूर्वेणान्वयः । शोकेनाद्रवणाख्यानि मित्तपरिज्ञानं च रैक्वमुनेः सार्वज्ञ्यादुपपद्यते । तदुक्तं छान्दोग्य भाष्ये— राजा पौत्रायणः शोकाच्छूद्रेति मुनिनोदितः । प्राणविद्यामवाप्यास्मात्परं धर्ममवाप्तवान् ॥ इति ॥ ' शोकात् ' शोकेनाऽऽद्रवणादित्यर्थः । अथवा—शोकशब्दोपप दात् आङ्पूर्वकात् ' अतसातत्यगमने ' इत्यस्मात् क्विपि रूपमेतत् तथात्वे यत इति शेषः । ननु सूत्रे तद्द्रवणादित्येतावता पूर्त्तौ आङ्प्रश्ले

३१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] इति सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ (५) सू-ॐ ॥ क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्॥ॐ॥३५॥ षः किमर्थ इति चेत्-न, श्रुतौ शूद्रेतिवक्तव्यत्वेऽपि शोकाधिक्यज्ञापना- र्थं शूद्रेति ऊकाररूपो यो दीर्घस्वरः श्रुतः तदर्थव्यक्त्यर्थत्वात् । न च शू- गद्रेतिवक्तव्ये श्रुतौ शूद्रेत्युक्तिः कथमिति वाच्यम् । 'तस्माद्रुग्द्रावणात् रुद्रः' ( ) इति श्रुतौ गकारस्य दकारादेशेन यथाप्रयोगस्त- थोपपत्तेः । अतएव तत्त्वप्रदीपे तृतीयस्य तृतीयोऽतिशयार्थत्वादित्युक्त- म् । 'रुजं द्रावयते' इति श्रुताविवोपपत्तेश्च । अनेन—शुचा 'आद्रव- णात्' रैक्वं प्रति शीघ्रगमनादेव निमित्तादस्य पौत्रायणस्य शूद्रत्वं शू- द्रेति सम्बोधितत्वम्, न तु वर्णावरत्वात् । शुक शोकश्चास्य तदनाद- रश्रवणादासीत् । तदिति श्रुत्युक्तपरामर्शः । क्रियाकर्तृभावषष्ठ्यर्थः । तथा च 'तस्य अनादरश्रवणात्' हंसकृतानादरश्रवणात् इत्यर्थः । त- त्त्वप्रदीपरीत्या तस्माद्धंसात् स्वानादरश्रवणादित्यर्थः । मध्यमपदलो- पी समास इति केचित् । ननु श्रुतानादरस्यापि कुतः शोकोत्पत्तिर्ज्ञा- यते, परबुद्धेः शोकपदोक्तदुःखानुभवस्य अप्रत्यक्षत्वादित्यत उक्तं— सूच्यते हीति । 'हि' यस्मात् 'सह' इति वाक्यार्थानुपपत्त्या ज्ञातेन तद्व्यग्रमनस्कत्वाख्य कार्येण तत्कारणं शुगस्य 'सूच्यते' ज्ञायते । त- स्मात् अतो न शूद्रेति सम्बोधनं शूद्रस्य वेदाधिकारे लिङ्गमिति नैत- द्वलाच्छूद्रस्य वेदविद्याधिकार इति भावः इति सूत्रार्थ उक्तो भवति॥ (५) ननु शूद्रशब्दोऽयं कुतो यौगिकोऽङ्गीक्रियते, रूढार्थ एव किं न स्यात् । योगरूढ्योर्मध्ये रूढेरेव प्राबल्यात् । तथा च पौत्राय- णनिदर्शनेनैव शूद्रस्य वेदविद्याधिकारसिद्धिरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्र- मुपन्यस्य व्याचष्टे—क्षत्रियत्वेति॥ अत्र 'अयम्' इत्यतः प्राक् 'उत्त- रत्र' इति सौत्रपदं सम्बन्धनीयम् । श्रुतेनेति शेषः । तथा च उत्तरत्र रैक्वं प्रति पौत्रायणस्य आद्रवणात्, उत्तरत्र तत्प्रतिपादनानन्तरम् । यद्वा—शूद्रशब्देन सम्बोधनात् उत्तरत्र 'अयमश्वतरी रथः' इति श्रु- तेनेत्यर्थः । पौत्रायणेन दीयमानस्य रथस्य अन्यदीयत्वशङ्कानिरासा- य सूत्रे चैत्ररथेनेति भावप्रधानपदं प्रयुक्तम् । अन्यथा चित्ररथेनेत्ये- वावक्ष्यत् । तत्र चित्रश्चासौ रथश्च चित्ररथः तस्यार्थं चैत्ररथ इति वि- ग्रहमभिप्रेत्य प्रत्ययार्थं प्रदर्शयन् तद्व्याचष्टे—चित्ररथसम्बन्धित्वेने- ति । स्वाभाविकचित्ररथसम्बन्धित्वेनेत्यर्थः । अत्र रथमात्रमेव लिङ्गं,

[ अधि - ९, सू - ३५. ] दीपिकासहितम्. ३१९ ‘ अयमश्वतरी रथः ’ इति चित्ररथसम्बन्धित्वेन लि ङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतेश्च । ( ६ ) रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते । इति ब्राह्मे । चित्रपदं तु स्वरूपकथनार्थम् । यद्वा — अपूर्वरथयोगेन क्षत्रियत्वस म्भावनार्थं तत्पदम् । अथवा यदां रथित्वेनैव क्षत्रियत्वस्य निश्चयः, तदा सुतरां चित्ररथित्वेनेति सूचनार्थं तत्पदम् । यद्यपि ‘ अयमश्व तरीरथः ’ इत्यत्र चित्ररथमात्रश्रवणेऽपि न तत्सम्बन्धोऽस्य श्रूयते । तथापि तत्पूर्ववाक्ये ‘ हारेत्वा तवैव ’ इति षष्ठ्या इत्वाशब्दार्थरथस म्बन्धो गम्यत इति तस्याश्च रथसम्बन्धे श्रुतिरूपत्वात् युक्तमुक्तम् । चित्रो रथो यस्येति चित्ररथस्तस्य भावः चैत्ररथस्तेनेति व्याख्या नं तु भावेऽण् प्रत्ययस्य कल्प्यत्वात् श्रुतिभाष्यविरुद्धत्वाच्च अयुक्तम् । न च चैत्ररथेनेति सम्बन्धोक्तिमात्रेण कथमन्यदीयत्वशङ्कानिरास इ ति वाच्यम् । स्वतः प्राप्ततदीयत्वे बाधकाभावे तदीयत्वस्यैव स्वाभा विकत्वसम्भवे नैमित्तिकग्रहणायोगात् । ‘ स्वत्वाभावे धनायोगात् ’ इत्यादिन्यायप्राप्तत्वात् । रथेन लिङ्गादित्यनयोस्सामानाधिकरण्याय लिङ्गादिति पञ्चमीं व्यत्ययेन व्याचष्टे—लिङ्गेनेति । पौत्रायणस्येत्ये तत् अस्येत्यनुवृत्तपदस्य अर्थकथनम् । क्षत्रियत्वावगतेरित्यस्य शु चाऽऽद्रवणादेवाऽस्य शूद्रत्वं न तु रूढ्येति पूर्वेणान्वयः । चशब्दो लि ङ्गेनचेति सम्बध्यते । तेन ‘ बहुदायी ’ इत्यादिवाक्यशेषोक्तं लिङ्गं समुच्चीयते । लिङ्गस्य श्रुतितश्चरमत्वेन अनेकत्वेन च प्राबल्य सूचना य वा चशब्दः । एवं सूत्रेऽपि चशब्दो भिन्नक्रमः उक्तप्रयोजनकश्च । एवं च रूढेरेव प्राबल्येऽप्यत्र श्रुतानेकलङ्गरूपबाधकात् शूद्रशब्दस्य योगवृत्त्यङ्गीकार एव युक्त इति भावः । ‘ गर्दभादश्वायां जाता अश्व तर्यः ’ इति तत्त्वप्रदीपे । ‘ गर्दभीषु अश्वैर्जाता अश्वतर्यः ’ इति व्यास तीर्थीये । तद्युक्तो रथः अश्वतरीरथः तवदक्षिणात्वेन वर्तते इत्यर्थः । रैक्वं प्रति पौत्रायणवाक्यमेतत् ॥ ( ६ ) ननु श्रुतावश्वतरीरथशब्दप्रयोगात् सूत्रेऽपि तथैव प्रयोक्त व्ये कथं सूत्रकृत् चित्ररथशब्दं प्रयुङ्क्तेत्याशङ्क्य उभयोरर्थैक्यान्न वि संवाद इत्याशयेन तन्नाभिधानमाह—रथ इति ॥ तुशब्दो विशेषार्थो ऽवधारणे वा । अश्वतरीयुक्त एवेति सम्बध्यते । अत्र रथ इति वा

३२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] (७) यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नो रथः । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ३५ ॥ स्तत्वविशेषोक्तिरेव, न तु रथत्वस्यापि शक्यकोटिप्रवेशः । तथा च सूत्रे रथत्वप्रकारकबोधाय रथशब्दप्रयोग इति न तद्वैयर्थ्यमिति ध्ये यम् । इति ब्राह्मे उक्तत्वात् न श्रुतिसूत्रयोर्वैरूप्यमित्युपस्कारेणान्वयः॥ (७) एवं साक्षादेव स्वाभाविकरथेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वं प्रसाधि तम् । स्वाभाविकरथित्वेऽप्यस्य वर्णावरत्वं किं न स्यादित्यप्रयोजकत्व माशङ्क्य मैवं-आगन्तुकस्यापि रथस्य वेदं विनाऽयोगात् 'वेदस्य च संस्कारेति वक्ष्यमाणन्यायेन शूद्रेऽयोगात्' रथमात्रेण वेदानुमानद्वारा पौत्रायणस्य शूद्रत्वाभावसिद्धेरित्याशयेन रथेन वेदानुमाने व्यभिचा र शङ्कापरिहाराय आगमेनोभयव्याप्तिं दर्शयति- यत्रेति ॥ 'तत्र' त त्रैवेत्यर्थः। तेन यत्र वह्निः तत्रैवधूम इत्यादाविव वेदस्य व्यापकताला भः । अतएव व्यतिरेकप्रदर्शकांशे न वेद इति वेदाभावस्य प्रथममु क्तिः। स्मृतौ रथशब्देन आगन्तुकस्वाभाविकसाधारणरथमात्रस्य वि वक्षितत्वात्, समव्याप्त्यभिप्रायेण वा यत्र वेद इत्युक्तिः। अतएव टी कायां 'रथस्य वेदाविनाभावात्' इति रथस्य व्याप्यत्वमुक्त्वा 'वै दिकत्वमात्रे विद्यमानंरथित्वम्' इत्यनेन तस्य व्यापकत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु-यत्ररथस्तत्रवेद इति योजनायां नानुपपत्तिः । तथा च अनेन व्याप्तिनिश्चयात् न व्यभिचारशङ्केति यादृशतादृशरथमात्रेण वेदानुमानद्वारा शूद्रत्वाभावानिश्चयान्न पौत्रायणस्य वेदबाह्यवर्णी वरत्वं शङ्क्यमिति भावः । एतेन पूर्वपक्षिणा शूद्रेऽपि वेदाङ्गीकारान्न ते न शूद्रत्वाभावसाधनं युक्तमितिनिरस्तम्, तस्योत्तरसूत्रे निराकरिष्य माणत्वात् । न च ब्राह्मणादिसाधारणरथित्वेनास्य वैदिकत्वनिश्चये ऽपि तद्द्वारा अशूद्रत्वसिद्धावपि कथं क्षत्रियत्वनिश्चय इति वाच्यम् । रथित्वमात्रस्य वैदिकत्वव्याप्तत्वोक्त्या स्वाभाविकरथित्वस्य वैदिक विशेषक्षत्रियत्वव्याप्तत्वेनापि स्मृत्यभिप्रेतत्वात् । तस्य च कादाचित्क रथवति ब्राह्मणादावभावान्तेन साक्षादेव क्षत्रियत्वनिश्चयोपपत्तिः। न च 'अपलायनं च शूद्रस्य' इत्यनेन प्राप्तयोधृत्वान्यथानुपपत्त्या शूद्र स्य रथित्वप्रतीतेस्तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । अपलायनेन योद्धृ त्वस्य पदातितयोपपत्त्या रथित्वानाक्षेपकत्वात् । ब्रह्मवैवर्ते इत्यस्य उक्तत्वादित्यध्याहारेण नासौ शूद्र इत्यनेनान्वय इति ज्ञायत इति

[ अधि - ९. सू - ३६. ] दीपिकासहितम्. ३२१ ( ८ ) सू—ॐ ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॥ॐ॥३६॥ ‘ अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत ’ ( ) इत्यध्यापनार्थं संस्कारपरामर्शात् । शेषः अनेन—‘ आद्रवणात्’ सम्बोधनाद्वा ‘ उत्तरत्र ’ ‘ अयमश्वतरी रथः ’ ( छां. ४-२-२. ) इतिश्रुतेन ‘ चैत्ररथेन लिङ्गात् ’ लिङ्गेन स्वा भाविकरथेन लिङ्गेन बहुदायित्वादिलिङ्गेन चास्य पौत्रायणस्य क्षत्रि यत्वावगतेः। अस्मात् बाधकात्तादाद्रवणनिमित्तादेवास्य शूद्रत्वम्, न तु जात्याऽसौ शूद्रः । तथा रथेन वेदनिश्चयाच्च नासौ शूद्र इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ८ ) यदुक्तं रथित्वलिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगमात्, न त ल्लिङ्गेन शूद्रस्य वेदाधिकारसिद्धिरिति । न तद्युक्तं—शूद्रस्यापि र थित्वसम्भवात् । न च रथस्य वेदव्याप्यत्वाच्छूद्रे च तदभावाद्रथ स्याप्यभाव इति वाच्यम् । शूद्रेऽपि वेदाधिकाराङ्गीकारादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—संस्कारेति ॥ अत्र ‘अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपन यीत् । तमध्यापयीत’ इति श्रुतौ ब्राह्मणस्यैवाध्ययने उपनयनापेक्षा, नान्येषामित्याशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तं संस्कारपरामर्शादित्यंशं व्याच ष्टे—अष्टवर्षमिति । उपनयीतेत्यनन्तरं इत्युपनयनमुक्त्वेति शेषः।‘तं’ उपनीतं माणवकमात्मन आचार्यकरणकामोऽध्यापयीतेत्यर्थः । इतिश ब्दानन्तरं श्रुताविति शेषः। ‘ अन्यार्थवचनं परामर्शः ’ इत्याशयेन प रामर्शपदं व्याचष्टे—अध्ययनार्थमिति । अध्ययनाङ्गतयेत्यर्थः । अध्या पनवाक्यस्यापि ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’ (तै.आ.२-१५-१.) इति श्रुत्यनुरो धेन जीविकार्थोऽध्ययनविधिपरत्वादिति भावः। ‘संस्कारपरामर्शात् ’ उपनयनाख्यसंस्कारमात्रवचनादित्यर्थः । तच्छब्देनेति शेषः। न तु ब्रा ह्मणपरामर्श इतिमात्रशब्दार्थः। तथा च नोक्तशङ्कावकाश इति भावः। केचित्तु-श्रुतिगतब्राह्मणशब्दोऽत्र ब्रह्मज्ञानयोग्यत्रैवर्णिकपर इत्याहुः । तच्चिन्त्यम्, शङ्कासमाधानाननुगुणत्वात्। कुत एवं कल्प्यत इत्यतः स्मृ तावप्युपनयनाख्यद्वितीयजन्मवत एव सारण्यकवेदाध्ययनविधानादि त्याशयेन सूत्रे भाष्ये च ‘ वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्म ना ’ इति स्मृतिसमुच्चयार्थकश्चशब्दः प्रायोजि । सः परामर्शादित्यने नान्वेति। परामर्शाच्चेत्यनन्तरं अध्ययनस्य संस्कारसापेक्षत्वावगमादि ति शेषः ॥ ४१

३२२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] (९) ‘नाग्निर्न यज्ञो न क्रिया संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य’ इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च । (१०) उत्तमस्त्रीणां तु न शूद्रवत् । ‘स पत्नीं मे पराधम’ इत्यादिष्वधिकारदर्शनात् । (११) संस्काराभावेनाभावस्तु सामान्येन ॥ (९) नन्वस्त्वध्ययनस्य उपनयनसंस्कारसापेक्षत्वं, तथापि न शू- द्रस्य वेदाध्ययनाभावसिद्धिः । शूद्रस्यापि संस्कारसम्भवादित्यतः प्रवृत्तं ‘तदभावाभिलापात्’ इति सूत्रखण्डं व्याचष्टे—नाग्निरिति । ‘अभिलापात्’ अभिधानादिति । अस्य सूत्रे अध्याहृतेन ‘न शूद्रस्य वेदाधिकारो, न वा तदविनाभूतं रथित्वम्’ इति साध्येनान्वयः । ‘अ- ग्निः’ श्रौतः स्मार्तश्च । ‘यज्ञः’ अग्निहोत्रादिः, दैवपित्र्यादियज्ञो वा । ‘क्रिया’ सन्ध्यावन्दनादिरूपा, उत्तरक्रिया वा । संस्कार उपनयना- दिः । ‘व्रतानि’ कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि ॥ (१०) नन्वेवं संस्काराभावेन वेदानधिकारश्चेदुत्तमस्त्रीणामपि त- त्प्रसङ्गः । संस्काराभावेऽपि तासामधिकारे शूद्रस्यापि तत्प्राप्तिरित्य- त आह—उत्तमैति ॥ तुशब्दो वेदद्रष्टृत्वाख्यविशेषद्योतकः। ‘संस्कारा- भावेनाभावः’ इत्याकृष्यते। अधिकारस्येति शेषः । उत्तमानां स्त्रिय इति विग्रहः, कर्मधारयो वा । तथा च शची यमी-ऊर्वश्याद्युत्तमस्त्रीणां शू- द्रवन्न संस्काराभावेन वेदविद्याधिकारस्याभावो वक्तव्यः। कुतः? ‘सप- त्नीं मे पराधम’ (मंत्रप्रश्न.१-१६.) इत्यादिविद्यासु तासां तद्दृष्टत्वेन अ- धिकारदर्शनादिति योजना । अत्र ‘सपत्नीम्’ इति प्रतीकग्रहणेन ‘स- पत्नी मे पराधम’’ पतिं मे केवलं कुरु, उत्तराऽहममुत्तरेदुत्तर उत्तरा- भ्यः’ इति समग्रवाक्या गृह्यते। शचीवाक्यमिदम् । हे भगवन् ‘मे सपत्नीं’ मदन्यां मत्पतिपाणिगृहीतीं ‘पराधम’ पराणुद् । मम पतिं ‘केवलं’ मय्येवासक्तं कुरु । ‘अहमुत्तराभ्यः’ सौन्दर्येणोत्कृष्टाभ्यः मदन्तराभ्यो वा स्त्रीभ्यः ‘उत्तरा’ उत्कृष्टा सती ‘उत्तरेत्’ प्रियोत्त- मैव ‘उत्तरे’ सपत्नीक्लेशादुत्तरेयमिति धुल्यर्थः । आदिपदेन ‘उदतीं पश्यवः सोम एकेभ्यः पवते, ( ) उद्वसौ सूर्यो अगात्’ (ऋ.१०-१५९-१०) इत्यादि देवमातृयमीपौलोम्यादिदृष्टानां ग्रहणम् ॥ (११) तर्हि संस्काराभावहेतोरुत्तमस्त्रीषु व्यभिचारस्स्यादित्यत आह—संस्कारेति ॥ अभावो वेदाधिकारस्य । तुशब्दः पूर्वोक्तन्याय-

: It has च्छ with an e-matra: च्छे! Is there a ra-phala? Look at the foot of छ: it's just the loop of छ! Wait, look at the top: it's just an e-matra! So it is च्छेदः! Wait, च्छेदः?! Wait, why च्छेदः कृत्स्न इति स्मृतेश्चास्य? Wait, is it च्छेदः कृत्स्न? Wait! Could it be: 'शूद्रः'? Wait, let's search: "कृत्स्न इति स्मृतेः" or "शूद्रः ... कृत्स्न"? Wait! What smriti is: "...छेदः कृत्स्न इति स्मृतेः"? Could it be: "शूद्रस्य वेदच्छेदः"? "कर्णयोः तप्तत्रपुजतुपरिपूर्णम्... जिह्वाच्छेदः... शरीरभेदः..."! Gautama Dharma Sutra 12.4-6: "अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम् । उदाहरणे जिह्वाच्छेदः । धारणे शरीरभेदः ॥" JIHVA-CHHEDAH! YES! GAUTAMA DHARMA SUTRA: "उदाहरणे जिह्वाच्छेदः धारणे शरीरभेदः"!