अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् \qquad प्रथमोऽङ्कः \qquad 99

सूत्रधारः—आर्ये, साधु गीतम्। असौ हि रागापहृतचित्तवृत्तिरालिखित इव भाति सर्वतो रङ्गः। तत्कतमं प्रयोगमाश्रित्यैनमाराधयामः।

नटी—णं पढमं जेव अज्जेण आणत्तं आहिण्णाणसउन्तलं णाम अउव्वं णाडअं अहिणीअदु त्ति। (ननु प्रथममेव आर्येणाज्ञप्तम् अभिज्ञानशकुन्तलम् नाम अपूर्वम् नाटकम् अभिनीयताम् इति।)

सूत्रधारः—आर्ये, सम्यगवबोधितोऽस्मि। अस्मिन्क्षणे विस्मृतं खलु मयैतत्। कुतः-

तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः।
एष राजेव दुःषन्तः सारङ्गेणातिरंहसा।।1-5।।

(इति निष्क्रान्तौ)
।। प्रस्तावना ।।

---

इति शङ्करप्रमादः। सुकुमारकेशरशिखानि। अवतंसयन्ति सदयं शिरीषकुसुमानि प्रमदाः।। पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरे च शेखरे इत्यमरः। सदयम् इत्यतिकोमलत्वाद् भङ्गाशङ्कयेति भावः।। रागः स्वरः। रङ्गो रङ्गस्थलम्।। ननु प्रथममेवार्येणाज्ञप्तम् “अभिज्ञानशकुन्तलम्”$^{16}$ नामापूर्वं नाटकम् अभिधी(नी)यतामिति।

सूत्रधारो वदतीति शेषः। एवमन्यत्रापि।

विस्मरणहेतुमाह—तवास्मि०।। (1-5)। प्रसभं बलात् हृतोऽस्वाधीनः कृतोऽस्मि। हारिणा मनोहारिणा। वस्तुस्वरूपं सूचयन्नाह—एष इति। सारङ्गो मृगः। रंहो वेगः। नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशः क्वचिदिष्यत इति भरतः। निष्क्रान्तौ नटी-सूत्रधारावित्यर्थः। इयं प्रस्तावना जातेत्यर्थः। तल्लक्षणञ्च—

“नटी विदूषको वाऽपि पारिपार्श्वक एव वा।
सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते।।
चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्या .... प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः।
आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा।।
उद्घातकः कथोद्घातः प्रयोगातिशयस्तथा।
प्रवर्तकावलगिते पञ्च प्रस्तावनाभेदाः।।

तत्रेयम् अवलगित-नाम्नी प्रस्तावना। तदुक्तम् यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। प्रयोगे खलु तज्ज्ञेयं नाम्नाऽवलगितं बुधैरिति। सूचयेद् वस्तुबीजं वा मुखं(मुख्य)पात्रम्, अथापि वेति वचनात् पात्रसूचनमिदम्। धीरोदात्तो धीरोद्ध[त]स्तथा धीरललितः। धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः। प्रथमं चतुर्भेद इति नायकभेदाश्चत्वारः। तत्रायं धीरोदात्तः। तदुक्तं अवि(धि)क-क्षमावान् अतिगम्भीरो महासत्त्वः। स्थेयाननिगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथित इति। अङ्गी चात्र शृङ्गारः। यद्वा देवा धीरोद्धता ज्ञेया, ललितास्तु नृपादया इति दर्शनाद् धीरललित एवायम्। तल्लक्षणञ्च निश्चितो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात्। शस्वंति०। तदुक्तं भरतेन, वेशः सांग्रामिकश्चैव भूषणं परिकीर्तितः$^{17}$।

---

$^{16.}$ अभिज्ञानशकुन्तला नामापूर्वम् इति 4118 इत्यत्र पठ्यते।
$^{17.}$ मातृका 4117 इत्यत्र परिकीर्तितम् इति पठ्यते।

100 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(ततः प्रविशति रथारूढः सशरचापहस्तो मृगमनुसरन् राजा सूतश्च।)

सूतः- (राजानं मृगं चावलोक्य) आयुष्मन्- कृष्णसारे ददच्चक्षुस्त्वयि चाधित्यकार्मुके। मृगानुसारिणं साक्षात्पश्यामीव पिनाकिनम्।।1-6।।

राजा- सूत ...... सूत ....., दूरममुना सारङ्गेन वयमाकृष्टाः। सोऽयमिदानीं ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्। शष्पैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति।।1-7।।

(सविस्मयम्) कथमनुपतत एव मे प्रयत्नप्रेक्षणीयः संवृत्तः।

सूतः- आयुष्मन्, उद्घातिनी भूमिरिति रश्मिसंयमनाद्रथस्य मन्दीभूतो वेगः। तेन मृग एष विप्रकृष्टः संवृत्तः। संप्रति समदेशवर्ती न ते दुरासदो भविष्यति।

राजा- तेन हि विमुच्यन्तामभीषवः।

सूतः- यथाज्ञापयत्यायुष्मान्। (रथवेगं रूपयित्वा) आयुष्मन्, पश्य, एते हि- मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकायाः स्वेषामपि प्रसरतां रजसामलङ्घ्याः। निष्कम्पचामरशिखाश्च्युतकर्णभङ्गा धावन्ति वर्त्मनि तरन्ति नु वाजिनस्ते।।1-8।।

---

विचित्र-शस्त्र-कवचो रङ्गगुणो धनुर्धर इति। आयुष्मन्निति वदेद्, राज्ञीं च चेटीज्ञ “भवति!” “इति विदूषकः। “आयुष्मान्” रथिनं सूतो, वृद्धं “तात” इति चेतन इति भरतनियमात्।।

कृष्ण(सारे)०।।(1-6) चक्षुरिति जात्यपेक्षया। साक्षात् प्रत्यक्षं पिनाकिनमिवेत्युत्प्रेक्षालङ्कारः। पिनाकिपदं साभिप्रायम्। “सूत सूते”ति विस्मये। विषादे विस्मये हर्षे कोपे दैन्येऽवधारणे। प्रसादनेऽनुकम्पायां द्वित्रिरुक्तं न दुष्यतीति काव्यमीमांसकाः। संभ्रमे यावद् बोधं वेति च।।

ग्रीवा(भङ्गाभिरामम्) ।।(1-7) अनुपतति पश्चादागच्छति। मुहुः प्रेरितनयनः। पश्चार्धम् अपरार्द्धे अर्धार्च्छरीरस्य अर्द्धोत्तरपदस्य दिग्वाच्यपरस्य पश्चभावो वक्तव्य इत्यपरपदस्य पश्चभावः। शष्पं बालतृणम्। पश्येति वाक्यार्थ-कर्मकम्। उदग्रं विपुलं प्लुतम् गतिभेदः। अत्र भङ्गपदस्यासभ्य-स्मारकत्वेनाभिरामपदस्य समभिव्याहारत्वे विप्रतिपत्तिः, जातिरलङ्कारः। उद्घातिनी निम्नोन-नत्वात्पादस्खलनवती। उद्घातस्तु पुमान् पादस्खलने समुपक्रमे इति मेदिनी। रश्मीति रज्जुसमाकर्षणात्, विप्रकृष्टो दूरस्थः।

अभीषुः प्रग्रहे रश्मावित्यमरः।।

मुक्तेषु।। (1-8) निरायतेति अतिदीर्घशरीराग्रभागाः। स्वेषां निजखुरोद्धूतानां प्रसरतां पुरोगच्छताम् अन्यथा निर्वेगस्याप्यश्वस्य वाताल्लङ्घनाभावाद् गुणाभावः। इदानीञ्जानुकुलो वातः

अभिज्ञानशकुन्तलम्	प्रथमोऽङ्कः	101

राजा—(सहर्षम्) कथमतीत्य हरिणं हरयो वर्तन्ते। तथा हि-

यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां यदर्थे विच्छिन्नं भवति कृतसंधानमिव तत्। प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयो- र्न मे दूरे किं चित्क्षणमपि न पार्श्वे रथजवात्।। 1-9।।

(नेपथ्ये) भो भो राजन्, आश्रममृगोऽयं, न हन्तव्यो न हन्तव्यः।

सूतः—(आकर्ण्यावलोक्य च) आयुष्मन्, अस्य खलु ते बाणपातपथवर्तिनः कृष्णसारस्यान्तरायौ तपस्विनौ संवृत्तौ।

राजा—(ससंभ्रमम्) तेन हि निगृह्यन्तामभीशवः।

सूतः—यथाज्ञापयत्यायुष्मान्। (इति तथा करोति) (ततः प्रविशति सशिष्यो वैखानसः)

तापसः—(हस्तमुद्यम्य) भो भो राजन्, आश्रममृगः खल्वयम्।

न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योऽय- मस्मिन्मृदुनि मृगशरीरे पुष्पराशाविवाग्निः। क्व बत हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क्व च निशितनिपाताः सारपुङ्खाः शरास्ते।। 1-10।।

---

शङ्क्यते। तेन वा कविरेवम् अवादीदिति केचित्। कीदृशाः कम्पशून्यचामराग्रभागाः, तथा उन्नोनीत उचोलितकर्णाः तरन्ति उत्पल्वन्ते।। नु वितर्के, उभयोः समानाधिकरणाद्। वितर्क इति वेगातिशयोक्तिः। किरणप्रग्रहौ रश्मी इत्यमरः।

अतिशयोक्तिरलङ्कारः। हरयो घोटकाः। त्वक्-केशवाल-लोमानि सुवर्णभानि यस्य तु। हरिर्नामतो वाजी पीतकौशेय समन्वित^18 इत्यश्वभेद इत्यन्ये।

यदा०।।(1-9) मम पार्श्वे दूरे वा क्षणमपि न किञ्चिद् विद्यत इति शेषः। तदेवाह दर्शनविषये यद्दूरदोषात् सूक्ष्मं प्रतिभातमित्यर्थः। एवमग्रेऽपि। तत्कालमेव तद्वस्तु विपुलत्वं याति। आलोके दर्शने सतीति शङ्करः। अर्द्धे विच्छिन्नं द्विधाकृतम्। कृतसन्धानमेकीभूतमिव भवति। स्वभावतो यदुक्तं तदपि समलेखम् अवक्रमिव नयनयोरश्व-वेगादिति च सम्बन्धः। सर्वत्र प्रकृत्येत्यवक्रं नयनयोरिति सम्बन्धः इति शङ्करः। अतिशयोक्तिरलङ्कारः। न हन्तव्य इति। द्विरुक्तिः संभ्रमात्। बाणपातस्य पथि वर्तमानस्य। शङ्करस्तु बाणपात-समवर्तिनः सायकपात-तुल्यदेशस्थितस्य, यद्वा बाणपातसमवर्ती, समः झटिति लक्ष्यहरत्वादिति पाठान्तरमाह। अन्तरायौ विघ्नभूतौ। सम्भ्रमस्त्रासः। सम्भ्रमं त्रयमिच्छन्ति- “भयम् उद्वेगमादरमिति कोषः। उद्यम्य उत्तोल्य।।

न खलु न खलु०।। (1-10) शब्दो निषेधे। द्विरुक्तिरत्यन्तान्निषेधाय। मृदुनि कोमले। बत खेदे। हरिणकानां क्षुद्रहरिणानाम्। लोलं चञ्चलम्। निशित-निपातास्तीक्ष्णप्रहाराः। निपातयतीति निपातः।

---

18. संनिभ इति शङ्करेण पठ्यते। (शङ्कर-नरहरीतकयोः सम्पादनं मिथिलाविद्यापीटेन प्रकाशितं (1957) वर्तते।)

102 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

तदाशु कृतसन्धानं प्रतिसंहर सायकम्। आर्तत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्तुमनागसि।।1-11।।

राजा-(सप्रणामम्) एष प्रतिसंहतः। (इति यथोक्तं करोति।)

तापसः-(सहर्षम्) सदृशम् एवैतत्पुरुवंशप्रभवस्य नरेन्द्रप्रदीपस्य भवतः। सर्वथोभयचक्रवर्तिनं पुत्रमाप्नुहि।

राजा-(सप्रणामम्) प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचः।

तापसौ-राजन्, समिदाहरणाय प्रस्थितावावाम्। एष चास्मद्गुरोः कण्वस्य साधिदैवत इव शकुन्तलयानुमालिनीतीरमाश्रमो दृश्यते। न चेदन्यकार्यातिपातः प्रविश्यात्र गृह्यतामतिथिसत्कारः। अपि च-

धर्म्यास्तपोवनानां प्रतिहतविघ्नाः क्रियाः समभिवीक्ष्य। ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणाङ्क इति।।1-12।।

राजा-अथ सन्निहितस्तत्र कुलपतिः।

तापसौ-इदानीमेव दुहितरमतिथिसत्कारायादिश्य दैवमस्याः प्रतिकूलं शमयितुं सोमतीर्थं गतः।

राजा-यद्येवं तामेव द्रक्ष्यामि। सैव विदितभक्तिर्मां महर्षये निवेदयिष्यति।

तापसौ-एवं साधयावस्तावत्। (इति सशिष्यो वैखानसो निष्क्रान्तः)

राजा-सूत, प्रेरयाश्वान्। पुण्याश्रमदर्शनेनात्मानं पुनीमहे तावत्।

सूतः-यथाज्ञापयत्यायुष्मान्। (इति भूयो रथवेगं निरूपयति)

राजा-(समन्तादवलोक्य) अकथितोऽपि ज्ञायत एव यथायमाभोगस्तपोवनस्य।

सूतः-कथमिव।

राजा-किं न पश्यसि। इह हि-

---

शल्यमित्यन्यः। सारो दृढः। पूङ्खः शराधो भागो येषाम्। अत्यन्तासम्भवेऽर्थे क्व-द्वयन्तु प्रयुज्यते। अहो बतानुकम्पायां खेदे सम्बोधनेऽपि चेति मेदिनी। अत्र पुष्पराशावित्यनेनात्यन्तासामञ्जस्यमुक्तम्। ततस्तदेवोपपादयति क्व-बतेति इति पौनरुक्त्या समाधानमाह शङ्करः। गुरवस्तु धन्विनां हि द्वयं पौरुषं दुर्भेद्यस्य भेदनं, दुर्मर्मस्य झटिति मरणं च। तदत्र पुष्पेत्यनेन दुर्भेदत्वं निरस्य, क्व-बतेत्यनेन दुर्मर्मत्वं निरस्तमिति। न कदाचिद् विप्रतिपत्तिः, तेनैतन्मृगमारणेन भवतो न किमपि पौरुषमिति भावः इति सुष्ठु समादधिरे। यत्तु विस्मय-विषादादिषु पौनरुक्त्यं न दोषायेति-तत् कुव्याख्यानम्। तदाशु। (1-11)। आशु शीघ्रं प्रतिसंहरेत्यन्वयः। आर्तत्राणाय दुःखितरक्षणाय अनागसि निरपराधे प्रतिसंहारः संहार एव। तदुक्तम्-धात्वर्थं बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते। तमेव विशिनष्ट्यन्य उपसर्ग-गतिस्त्रिधेति।। सहर्षमिति। वाचा मात्रेणैवाभिमतसम्पादनात् सर्वथा निर्विघ्नम्। चक्रवर्तिनं

अभिज्ञानशकुन्तलम्	प्रथमोऽङ्कः	103

नीवाराः शुककोटरार्भकमुखभ्रष्टास्तरूणामधः
प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः।
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा-
स्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दलेखाङ्किताः।।1-13।।

अपि च-

कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूला
भिन्नो रागः किसलयरुचामाज्यधूमोद्गमेन
एते चार्वागुपवनभुवि च्छिन्नदर्भाङ्कुरायां
नष्टाशङ्का हरिणशिशवो मन्दमन्दं चरन्ति।।1-14।।

सूतः- सर्वम् उपपन्नम्।

---

सार्वभौमम्। गृहीतमिति, एवं भवती(त्वि)त्यर्थः। प्रस्थितौ गन्तुमुद्यतौ। अयञ्चोल्लेखनामा नाट्यालङ्कारः। यदुक्तं कार्यदर्शनमुल्लेख इति। साधिदैवत इत्यनेन शकुन्तलायाः सौन्दर्यातिशय उक्तः। मालिनी नदीभेदः। तस्यास्तीरमनु समीपे। अतिपातः प्रत्यूहः।

धर्म्या०।।(1-12) धर्मानपेताः। धर्मे साधैवारा,(साधिकाराः?) क्रिया यज्ञादिकाः। किणः संघर्षजो $^{19}$ व्रणः, अङ्कश्चिह्नं यस्य।। अथ प्रश्ने। कुलपतिर्बहूनां तापसानां मुख्यः। इदानीमिवेत्यनेन कुलपतिश्चिरात् प्रत्यागमिष्यतीति गम्यम्। अतिथित्यनेन सुलभमेव तत्कन्यादर्शनमिति च। तेन च नृपस्याश्रमप्रवेशनौपयिकं रूपमुक्तम्। दैवमिति विवाहप्रतिबन्धकं दूरदृष्टम्। विदितभक्तिरिति क्रियाविशेषणेन समासः। एवम् अङ्गीकारे, साधयामो गहारः। प्रायेण न्यन्तकः(?) सार्धिर्गमे प्रस्थाने प्रयुज्यत इति भरतः। तावच्छब्दः परिच्छेदे। यावत्-तावत् परिच्छेदे इति शाश्वतः। आभोगो विस्तारः। कथमिवेति वाक्यालङ्कारे। परिचायकं रूपमुपदर्शयन्नाह-“इह ही”ति, हिरत्र हेतूपदेशे। प्रश्ने हेतूपदेशे हि इति मेदिनी।

नीवाराः०।।(1-13) नीवारा उडीति ख्याता धान्यभेदा दृश्यन्त इत्यन्वयः। शुकानां कोटरेषु काष्ठविवरेषु येऽर्भकाः शावाः(वकाः)। क्वचित् प्रदेशे स्निग्धा अतिचिक्कणाश्चेद् अत इङ्गुदीफलभिदः प्रस्तराः सूच्यन्ते बुध्यन्ते दृश्यन्ते इत्यन्ये। इङ्गुदी तापसतरुरित्यमरः। एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदे। अभिन्नगतयोऽविकृतगतयः। बन्धनेति बन्धनाग्रात् क्षरन्तीति लेखाभिश्चिह्निताः। स्निग्धो वत्सलचिक्कणाविति शाश्वतः। अन्यदस्याह।।

कुल्या०।।(1-14) कुल्या कृत्रिमनदी, प्रसुतानि विस्तार{य्}शीलानि दन्तिचपलानि। पवनेति च पाठः। किसलयेन रुचो येषां, तेषां वृक्षाणां रागो लोहित्यम्। हूतं घृतादिषु धूमानामुर्ध्वगमनेन भिन्नोऽन्यथा भूत इति शङ्करः। अन्ये तु “कृदभिहितो $^{20}$ भावो द्रव्यवत् प्रकाशत” इति रूक् सहित किसलयानामित्यर्थः। यथा मालत्यां०। यद्वा “नेन्दुकलोदयाद् अवचितै”रित्यादीत्याहुः। नव्यास्तु रागोऽनुरागः। तथा च किसलय-रुग् विषये योऽनुरागः सोऽपगत इत्यर्थः। धूमैः किसलयस्य मालिन्यात्

---

19. सहर्षयो इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।
20. विहितो इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।

104 चन्द्रेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा—(स्तोकमान्तरं गत्वा) सूत, आश्रमोपरोधो मा भूत्तदिहैव रथं स्थापय यावदवतरामि।

सूतः—धृताः प्रग्रहाः। अवतरत्वायुष्मान्।

राजा—(अवतीर्यात्मानमवलोक्य च) सूत, विनीतवेषप्रवेश्यानि तपोवनानि। तदिदं तावद्गृह्यतामाभरणं धनुश्च। (इति सूतस्यार्पयति) यावदाश्रमवासिनः प्रत्यवेक्ष्य निवर्तिष्ये तावदार्द्रपृष्ठाः क्रियन्तां वाजिनः।

सूतः—यथाज्ञापयसि (इति निष्क्रान्तः)

राजा—(परिक्रम्यावलोक्य च) इदमाश्रमपदम्, यावत्प्रविशामि। (प्रविष्टकेन निमित्तं सूचयित्वा) अये—

शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य।
अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र।।1–15।।

(नेपथ्ये)
इदो इदो पियसहीओ। (इतः इतः प्रिय सख्यौ।)

राजा—(कर्णं दत्त्वा) अये, दक्षिणेन वृक्षवाटिकायामालाप इव श्रूयते। भवतु अवगच्छामि। (परिक्रम्यावलोक्य च) अये, एतास्तपस्विकन्यकाः स्वप्रमाणानुरूपैः सेचनघटैर्बालपादपेभ्यः पयो दातुमिव एवाभिवर्तन्ते। अहो, चित्रमासां दर्शनम्।

तद्विषये च। नानामनुरागो नास्तीति भाव इत्याहुः। रागोऽनुरागे मात्स्र्ये क्लेशादौ लोहितादिष्विति कोषः। अर्वाक् शब्दोऽव्ययोऽग्रतो वाची। अग्रत एते दृश्यमाना हरिणशावका विश्वासात् त्यक्तभया मन्दं मन्दं चरन्ति, धावन्ति, भक्षयन्ति तृणानीत्यर्थादित्यन्ये। छिन्नेति। अर्थाद् ऋषिभिः अयमपि तपोवनाभोगोऽस्वतन्त्रो हेतुः। श्लोकद्वये(1-13,14) प्यनुमानाख्योऽलङ्कारः। तदुक्तं-लिङ्गाद् यल्लिङ्गिनो ज्ञानम् अनुमानं तदिष्यत इति। उपरोधो बाधा मा भूत्, न भवतु।

“माङि लुङ्” (पा.सू. 3-3-175) इति कालसामान्ये लुङ्। हयरश्मौ तुलासूत्रे प्रग्रहः सद्द्भिरिष्यत इति शाश्वतः। विनीत। तथा च मनुः—“विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हिचित्”। नीतिनामा नाट्यालङ्कारोऽयम्।

यदुक्तम्-नीतिः शास्त्रानुवर्त{मा}नमिति। निष्क्रान्तो रङ्गभूमेरित्यर्थः। प्रविष्टकं प्रवेशोचित-गतिभेदः। निमित्तं कुशलम्। अये सम्बोधने। अये कोपे सम्भ्रमे च सम्बुद्धौ स्मरणेऽपि चेति विश्वः।

शान्तम्। (1-15) शान्तं विकारशून्यम् रागिजनशून्यं वा। पदं स्थानम्। चकारः पुनरर्थे, बाहु-र्ममेत्यर्थात् फलं वराङ्गनालाभः। स इह निर्विकाराश्रमे कुतोऽस्ति {क्ष} वर्तते। यद्वा वर्तमानसामीप्ये भविष्यति लट्,। यद्वाक्षेपेऽवष्टम्भे इति शङ्करः। अवष्टम्भे तथाक्षेपे पक्षान्तरेऽथवा स्मृतमिति कोषः। भवितव्यानां विधिविलसितानां द्वाराण्यागमनपथाः। सव्येतरभुजस्पन्दो वरस्त्रीलाभसूचक इत्यद्भुतसारः²¹। आक्षेपालङ्कारः। अनुमानालङ्कार इति शङ्करः। नेपथ्य इति वाक्यस्यार्थतया यत्र

---

²¹ इत्यद्भुतसागरः इति 4117 इत्यत्र पठ्यते। मिथिलातः प्रकाशितायां शङ्करटीकायां “अद्भुतसारः” इति प्राप्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् \qquad\qquad प्रथमोऽङ्कः \qquad\qquad 105

शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य।
दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः॥ 1-16 ॥

यावदेताश्छायामाश्रितः प्रतिपालयामि। (इति विलोकयन् स्थितः)

(ततः प्रविशति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुन्तला)

एका—हला सउन्तले, तत्तो वि तादकण्वस्स अस्समरुक्खआ पिअ त्ति तक्केमि जेण णोमालिआ कुसुमपरिपेलवा वि तुमं एदेसुं आलवालपूरणेसुं णिउत्ता। (सखि शकुन्तले, त्वत्तः अपि तातकण्वस्याश्रमवृक्षकाः अतिप्रियाः इति तर्कयामि। येन नवमालिका कुसुमपरिपेलवा अपि त्वम् एतेषु आलवालपूरणेषु नियुक्ता।)

शकुन्तला—हला, अणसूए, ण केवलं तादस्स णिओओ ममावि सहोअरसिणेहो एदेसुं। (सखि अनसूये, न केवलं तातस्य नियोगः, ममापि सहोदरस्नेहः एतेषु।)

(इति वृक्षसेचनं नाटयति)

प्रियंवदा—सहि सउन्तले, उदअं लम्भिदा एदे गिम्हआलकुसुमदइणो अस्समरुक्खआ। इदाणिं अदिक्वन्तकुसुमसमए वि रुक्खए सिञ्चम्हे। तेण हि अणहिसंधिगरुओ धम्मो भविस्सदि। (सखि शकुन्तले, उदकम् लम्भिताः एते ग्रीष्मकालकुसुमदायिनः आश्रमवृक्षकाः इदानीम् अतिक्रान्तकुसुमसमयान् अपि वृक्षकान् सिञ्चामः। तेन हि अनभिसन्धिगुरुः धर्मः भविष्यति।)

शकुन्तला—सहि पिअंवदे, रमणीअं मन्तेसि। (इति भूयो वृक्षसेचनं नाटयति।) (सखि प्रियंवदे, रमणीयं मन्त्रयसे।)

राजा—(आत्मगतम्) कथमियं सा कण्वदुहिता शकुन्तला। (सविस्मयम्) अहो असाधुदर्शी तत्रभवान् कण्वो य इमां वल्कलधारणे नियुङ्क्ते।

---

पात्रं नैव प्रशस्यते। नेपथ्य इति वाकाशे प्रयोक्तव्यम्। तत्र नाटक इति भरतः इति शङ्करः। इत इतः प्रियसख्यौ। द्विवचनस्य बहुवचनमिति प्राकृतसूत्राद् बहुवचनम्। दक्षिणेन वृक्षवाटिकायां दक्षिणभागे इत्यर्थः। अत्र लक्षणया वृक्षवाटिकाशब्द उपवनमात्रे। संलापो भाषणं मिथः इत्यमरः। अयेति कोमलानुमन्त्र....(?) अहो सुकन्यका एता सेचनघटैर्नवीनवृक्षेभ्यो जलं दातुमत्रागच्छन्ति। अहो चित्रम् आसां दर्शनम्, एतेन रत्युत्पत्तिरुक्ता।

शुद्धान्त० (1-16) ।। शुद्धान्तेऽन्तःपुरम् अवरोधस्य राजस्त्रिया दुर्लभं दर्शनमेव ज्ञातव्यम्। अन्तः शब्दोऽव्ययम्। स्त्रीणां तु प्राकृतमिष्टत्वाच्च, यदाह भरतः संस्कृतात् प्राकृतं श्रेष्ठम् इति। भाषा चेयं सौरसेनी नायिकादीनां प्रशस्ता। यदाह भरतः नायिकानां सखीनाञ्च सौरसेनी प्रयुज्यते इति। सखि शकुन्तले, त्वत्तोऽपि तातकण्वस्याश्रमवृक्षका अतिप्रिया इति तर्कयामि। कः स्वार्थे। स्वार्थे को वेति प्राकृतसूत्रम्। येन नवमालिका कुसुमपरिपेलवापि त्वमेतेषु आलवालपूरणेषु नियुक्ता। श्रेष्ठनायिकेयं, यदाह भरतः। दिव्या च भूपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा। चतस्रो नायिकाः श्रेष्ठा वेश्याद्या मध्यमाधमाः। सखि, न केवलं तातस्य नियोगो ममापि सहोदरस्नेह एतेषु। अनसूया-प्रियंवदेति

106 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपःक्लमं साधयितुं य इच्छति।
ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति।। 1-17।।

भवतु, पादपान्तरितो विश्‍वस्तां तावदेनां पश्यामि। (इत्यपवार्य स्थितः)

शकुन्तला-हला, अणसूए, अदिपिणद्धेण एदिणा वक्कलेण पिअंवदाए दढं पीडिद म्हि। ता सिढिलेहि दाव णं। (अनुसूया शिथिलयति), (सखि अनसूए, अति पिनद्धेनैतेन वल्कलेन प्रियंवदया दृढं पीडितास्मि। तत् शिथिलय तावदेनम्।)

प्रियंवदा-(विहस्य)-एत्थ दाव पओहरवित्थारइत्तअं अत्तणो जोव्वणारम्भं उवालहसु।
(अत्र तावत् पयोधरविस्तारयितृकमात्मनो यौवनमुपालभस्व।)

राजा-सम्यगियमाह-
इदमुपहितसूक्ष्मग्रन्थिना स्कन्धदेशे
स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन।
वपुरभिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभां
कुसुममिव पिनद्धं पाण्डुपत्रोदरेण।। 1-18।।

---

सख्यौ, एते अनुनायिके च। यदाह भरतः-सखी प्रव्रजिता दासी प्रेष्या धात्रेयिका तथा। अन्याश्च शिल्पकारिण्यो विज्ञेया ह्यनुनायिका इति। सखि शकुन्तले, उदकं लम्भिता एते ग्रीष्मकालकुसुमादायिन, आश्रमवृक्षान् सिञ्चामः। शनय(शमन) इति शमः। स्थाने श्र आदेशः। तेन हि अनभिसन्धिगुरुधर्मो भविष्यति। सखि, रमणीयं मन्त्रयसि। आत्मगतमिति तत् प्रीत्यै यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतमिति भरतः। कथमिति हर्षे। कथं हर्षे च गर्हायामिति मेदिनी। सा शकुन्तलेति या तपस्विना कथितेति भावः। अहो विषादे। विषादे विस्मयेऽप्यहो इति कोषः। तत्रभवान् श्लाघ्यः। श्लाघ्ये तत्रभवान् मुख्या इति भरतः। असाधुदर्शी अनभिज्ञः। तदेव प्रकटयन्नाह। इदं। (1-17) किल निश्चये। अव्याजेति। स्वाभावरम्यम् इदं शरीरम्। तपः तपोयोग्यं साधयितुं कर्तुं य इच्छतीत्यन्वयः। ध्रुवं निश्चितं शमीदृढतर लताभेदः। एतस्यातिमधुरस्य शरीरस्य तपाक्षमत्वकरणं नीलोत्पलपत्रधारया शमीलता-कर्त्तनं यथा न भवति, तथैतदपि। वपुः क्षमं तपः साधयितुं भविष्यतीति पाठान्तरश्चेत्याह। अभिप्रायाख्यं नाट्यलक्षणमिति। तदुक्तं अभिप्रायस्तु सामर्थ्याद् भूतार्थस्य कल्पनेति। सखि अनसूये, अतिपिनद्धेनौमुना वल्कलेन प्रियम्वदया²² दृढं पीडितास्मि, तस्माच्छिथिलय तावद् इदम्। इदं बन्धनमित्यर्थः। विहस्येति। विहसितमाह भरतः। आकुञ्चिताक्षि गन्तङ्ग निःश्वनं मधुरं तथा। कालागतं सानुरागं नृणां विहसितं भवेदिति।। सखि, अत्रतावत् पयोधरभार-विस्तारयुक्तमात्मनो यौवनारम्भम् यौवनोद्यममुपालम्भस्व। निन्द हेतुकशब्दः प्राकृते मतुबर्थः। शङ्करस्तु पयोधरभार-विस्तारयितार-बन्धकम् इत्याह। इदं० ।। (1-18)। परिणाहो विशालता। अभिनवं तारुण्यमारूढम्। स्वामात्मीयां शोभां कान्तिम् अभिख्यामिति पाठेऽपि शोभैवार्थः। पिनद्धमालिङ्गितम्। पाण्डु धूसरं यत् पत्रं तदन्यन्तरेण। अतस्तु नाभोगदर्शनादुद्दीपनविभावात्।

---

²² मातृका 4117 इत्यत्र सर्वत्र प्रियंवदेति शब्दः "प्रियमुदा" इत्येवं रीत्या लिखितम्।

अभिज्ञानशकुन्तलम्	प्रथमोऽङ्कः	107

अथवा काममप्रतिरूपमस्य वयसो वल्कलं न पुनरलङ्कारश्रियं न पुष्णाति। कुतः–

सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्॥१-१९॥

[अपि च–

कठिनमपि मृगाक्ष्या वल्कलं कान्तरूपं न मनसि रुचिभंगं स्वल्पमप्यादधाति। विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठं निजमिव कमलिन्याः कर्कशं वृन्तजालम्॥१-२०॥]²³

शकुन्तला–(अग्रतोऽवलोक्य) सहीओ, एस वादेरिदपल्लवाङ्गुलीहिं किं पि वाहरेदि विअ मं चूदरुक्खओ। ता जाव णं संभावेमि। (इति तथा करोति) (सख्यौ, एषः वातेरितपल्लवाङ्गुलीभिः किमपि व्याहरतीव मां चूतवृक्षकः। तद्यावदेनम् सम्भावयामि)

प्रियंवदा–हला सउन्तले, इध ज्जेव मुहुत्तअं चिट्ठ। (सखि शकुन्तले, इहैव मुहूर्त्तकं तिष्ठ।)

शकुन्तला–किं णिमित्तं। (किं निमित्तम्।)

---

उर्दनरूप/तद्बर्धनरूप वाग्-व्यापाराच्च निरन्तरोत्पन्न-सात्त्विक-व्यभिचारिभावाच्च रसपुष्टिः। स्वोक्तम् आक्षिपति-अथवेति। अप्रतिमरूप(म्) मन्तव्यं अस्य वयसो यौवनस्येत्यर्थः। शङ्करस्तु वयो यौवनमित्याह। वयो यौवनमात्रके इति विश्वः। न पुष्णाति [इति] न, अपि तु पुष्णात्येव। निषेधस्य निषेधेन स्वायोगव्यवच्छेद इति चातुर्यम्, एवमना(न्य)त्र। अतुल्य सम्बन्धेऽपि शोभात्वे दृष्टेत्याह। सर०। (1-19)। मधुराणां निसर्गसुन्दरीणाम् आकृतीनां समर्थनामाह-किमिव हि इति।। सामान्येन विशेषसमर्थन-रूपो-ऽर्थान्तरन्यासः। स च शकुन्तला-सरसिजयोः सादृश्य-प्रतीतिहेतुकदीपकेन सङ्कीर्णः। स(श)ङ्करस्तु तुल्ययोगितामाह। इदञ्च माधुर्यं नाम यौवनालङ्कारः। तदुक्तम्-सर्ब्वावस्थाविशेषेण माधुर्यं रमणीयतेति।

कठिन०।। (1-20)। कान्तरूपमेतत् सङ्गादिति भावः। रुचिरिच्छा स्तोकेति ईषद्-दूखित/(विकच?)पुष्याऽधोभागम्। पद्यमिदं दाक्षिणात्य-तीरभुक्तीय ग्रन्थेषु न दृश्यते।।

सख्यौ, एष वातेरितपल्लवाङ्गुलीभिः किमपि मां व्याहरतीव वृक्षः, तस्मादेनं सम्भावयामि जन(ल)दानादिना पुरस्करोमि, प्राप्नोमि वा। सखि शकुन्तले, इहैव मुहूर्तं तिष्ठ। किं निमित्तम्। किमर्थम् मया स्थातव्यमित्यर्थः। त्वया समीपस्थितया लतासनाथ इवायं चूतवृक्षः प्रतिभाति। अत एव प्रियम्वु(यंव)देति, त्वम् उच्यसे।

---

२३. अंशोऽयं रिचार्ड पिशेलेन सम्पादिते बंगदेशीयपाठे न स्वीकृतः।

108 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा-तए समीवट्ठिदाए लदासणाधो विअ अअं चूदरुक्खओ पडिभादि। (त्वया समीपस्थितया लतासनाथः इव अयं चूतवृक्षकः प्रतिभाति।)

शकुन्तला-अदो ज्जेव पिअंवद त्ति तुमं वुच्चसि। (अतः एव प्रियंवदा इति त्वम् उच्यते।)

राजा-अवितथमाह प्रियंवदा, तथा ह्यास्याः

अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू।
कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम्।।1-21।।

अनुसूया-हला सउन्तले, इअं सअंवरवहू सहआरस्स तए किदणामहेआ वणदोसिणि त्ति णोमालिआ। (हला शकुन्तले, इयं स्वयंवरवधूः सहकारस्य त्वया कृतनामधेया वनतोषिणी इति नवमालिका।)

शकुन्तला-(उपगम्यावलोक्य च सहर्षम्) हला अणसूए, रमणीओ क्खु इमस्स पादवमिधुणस्स वदिअरो संवुत्तो। इअं णवकुसुमजोव्वणा णोमालिआ, अअं पि बद्धफलदाए उवभोअक्खमो सहआरो त्ति। (इति पश्यन्ती तिष्ठति)

(सखि अनसूए, रमणीयः खल्वस्य पादपमिथुनस्य व्यतिकरः संवृत्तः। इयम् नवकुसुमयौवना नवमालिका, अयमपि बद्धफलतया उपभोगक्षमः सहकारः इति।)

प्रियंवदा-(सस्मितम्) अणसूए, जाणासि किं णिमित्तं सउन्तला वणदोसिणिं अदिमेदं पेक्खदि त्ति। (अनसूये, जानासि किंनिमित्तं शकुन्तला वनतोषिणीमतिमात्रं प्रेक्षते इति।)

अनुसूया-ण क्खु विभावेमि। कधेहि। (न खलु विभावयामि। कथय।)

प्रियंवदा-जधा वणदोसिणी सरिसेण पादवेण संगदा तथा अवि णाम अहं पि अत्तणो अणुरूवं वरं लहेअं ति। (यथा वनतोषिणी सदृशेन पादपेन सङ्गता, तथापि नामाहम् अप्यात्मनोऽनुरूपं वरं लभेयेति।)

---

अधरः०।। (1-21)। विटपः शाखी। शाखा तु विटपोऽस्त्रियामिति कोषः। लोभनीयं लोभजनकम्। कर्त्तव्यनीयः। पदोच्चयाख्यम् नाट्यलक्षणमिदम्। स योऽर्थानुरूपो यः पदानां, स पदोच्चय इत्युक्तेः। अत्र हि पद-पदार्थयोः सौकुमार्यं तुल्यमेव। उपमालङ्कारः।

सखि शकुन्तले, इयं स्वयंवरवधूः सहकारस्य त्वया कृतनामधेया “वनतोषिणी”ति नवमालिका तिष्ठतीत्यर्थः। स्वयंम्वरवधूः स्वातन्त्र्यविहितवल्लभा। एतेन तवापि स्वातन्त्रेण वल्लभलाभ इति सूचनमिति शङ्करः। रमणीयः खलु एतस्य पादपमिथुनस्य व्यतिकरः संपर्कः संवृत्तः। व्यतिकर इति स्थाने, काल इति पाठः क्वचित्। रमणीयत्वमेवाह, इयं नवकुसुमयौवना नवमालिका, अयमपि बद्धफलतया उपभोगक्षमः सहकारः। अनसूये, जानासि किं निमित्तं शकुन्तला वनतोषिणीम् अतिमात्रं पश्यति। दृशेः पुलअ-पेच्छ-निअहा इति प्राकृतसूत्रम्। न खलु विभावयामीत्यर्थात्। यथा वनतोषिणी सदृशेन पादपेन सङ्गता, तथाऽहमपि नामानुरूपं वरं लभेयमिति। वरं जामातारम्।

अभिज्ञानशकुन्तलम् प्रथमोऽङ्कः 109

शकुन्तला— एस अत्तणो दे चित्तगदो मणोरधो। (एषः आत्मनः ते चित्तगतः मनोरथः।)
(इति कलशमावर्जयति।)

अनुसूया— हला सउन्तले, इअं तादकण्णेण तुमं विअ सहत्थसंवड्ढिदा माहवीलदा। इमं विसुमरिदा सि। (सखि शकुन्तले, इयम् तातकण्वेन त्वमिव स्वहस्तसंवर्धिता माधवीलता। इमां विस्मृतासि।)

शकुन्तला— तदो अत्ताणं पि विसुमरिस्सं। (लतामुपेत्यावलोक्य च सहर्षम्) अच्छरीअं अच्छरीअं। पिअंवदे, पिअं दे णिवेदमि। (ततः आत्मानमपि विस्मरिष्यामि। आश्चर्यम् ... ... आश्चर्यम् ....... प्रियंवदे, प्रियं ते निवेदयामि।)

प्रियंवदा— सहि, किं मे पिअं। (सखि, किं मे प्रियम्।)

शकुन्तला— असमए क्खु एसा आ मूलादो मउलिदा माहवीलदा। (असमये खल्वेषा आमूलात् मुकुलिता माधवीलता।)

उभे— (सत्वरमुपगम्य) सहि,सच्चं सच्चं। (सखि, सत्यं सत्यम्।)

शकुन्तला— सच्चं, किं ण पेक्खध। (सत्यम्। सखि, किं न प्रेक्षेथे।)

प्रियंवदा— (सहर्षम् निरूप्य) तेण हि पडिप्पिअं दे णिवेदेमि। आसण्णपाणिग्गहणा सि तुमं। (तेन हि प्रतिप्रियं ते निवेदयामि। आसन्नपाणिग्रहणासि त्वम्।)

शकुन्तला— (सासूर्यम्) णूणं एस दे अत्तगदो मणोरधो। (नूनम् एषः ते आत्मगतः मनोरथः।)

प्रियंवदा— ण क्खु परिहासेण भणामि। सुदं खु मए तादकण्णस्स मुहादो तुए कल्लाणसूअअं इदं णिमित्तं ति। (न खलु परिहासेन भणामि। श्रुतं खलु मया तातकण्वस्य मुखात्त्व कल्याणसूचकम् इदं निमित्तम् इति।)

अनुसूया— पिअंवदे, अदो ज्जेव सउन्तला ससिणेहा माहवीलदं सिञ्चदि। (प्रियंवदे, अतः एव शकुन्तला सस्नेहा माधवीलतां सिञ्चति।)

शकुन्तला— जदो मे बहिणिआ भोदि तदो किं ति ण सिञ्चिस्सं। (यतः मे भगिनी भवति ततः किमिति न सेक्ष्यामि। (इति कलशमावर्जयति)

---

एष आत्मनस्ते चित्तगतो मनोरथः। सखि शकुन्तले, इयं तातकण्वेन त्वमिव स्वहस्तसंवर्द्धिता माधवीलता, तत्कथमेनां विस्मृतासि। गत्यार्थादि-सूत्रे चकारात् कर्तरि क्तः। अतः आत्मानमपि विस्मरिष्यामि। सहर्षम् इति। अस्याः कुसुमोद्गमोऽयं मम विवाहसूचक इति भावात्। आश्चर्यम् आश्चर्यम् द्विरुक्ती(किरि)व सावेशेन अकालकुसुमदर्शनाद् आश्चर्यम्। प्रियंवदे, प्रियं ते निवेदयामि। सखि, किम् मे प्रियम्। असमये खल्वेषा आमूलान्मुकुलिता माधवीलता। क्खु-शब्दः खल्वर्थः इति साहित्यरत्नाकरः। सखि, अपि सत्यं, सत्यं किं न पश्यथ। तेन हि प्रतिप्रियं ते निवेदयामि।

110 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा भवेत्। अथवा कृतं सन्देहेन,

असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः।
सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥ 1-22 ॥

तथापि तत्त्वत एनामुपलप्स्ये ।

शकुन्तला- (ससंभ्रमम्) अम्मो, णोमालिअं उज्झिअ वअणं मे महुअरो अहिलसदि।
(अम्भो, नवमालिकामुज्झित्वा वदनं मे मधुकरः अभिलषति।) (इति भ्रमरबाधां रूपयति)

राजा- (सस्पृहम्)

यतो यतः षट्चरणोऽभिवर्तते ततस्ततः प्रेरितवामलोचना।
विवर्तितभ्रूरियमद्य शिक्षते भयादकामापि हि दृष्टिविभ्रमम् ॥ 1-23 ॥

अपि च (सासूयमिव)

चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं
रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः।

---

तदेवाह-आसन्नपाणिग्रहणा त्वम्। सासूयमिति। असूया दोषेष्वपि गुणारोपः। नूनमेष ते आत्मगतो मनोरथः। न खलु परिहासेन भणामि। श्रुतं खलु मया तातकण्वस्य मुखात् तव कल्याणसूचकमेतन्निमित्तमिति। खलु वाक्यालङ्कारे। प्रियंवदे, अत एव शकुन्तला सस्नेहा माधवीलतां सिञ्चति। यतो भगिनी भवति, ततः किं न सिञ्चामि। “अपि नामे”ति निपातसमुदायः सम्भावनायाम्। असं(शयम्)०।। (1-22) परिग्रहः परिणयनं, आर्यम् समर्यादं, न सर्वगामीत्यर्थः आकाङ्क्षा मात्रेण कथं सस्नेहाभाव इत्याह-सतां हि इति। सन्देहाश्रयेषु मनोव्यापारा एव प्रमाणम्। अर्थान्तरन्यासः। अनुमानमिति शङ्करः। मतिर्नाम व्यभिचारीति भावः। तदुक्तं शास्त्रोक्तार्थानुसन्धानाद् अर्थनिर्धारणम् मतिः। इयं च प्रथमकामावस्था। तदुक्तं-प्रथमेऽभिलाषश्च स्यादिति।। सम्भ्रमस्त्रासः। अम्मो आश्चर्यम्। तदुक्तं भरतेन, विस्मये हे स्महे अम्मे(म्मो?) नित्यं स्त्रीभिः प्रयुज्यत इति।। नवमालिकामुज्झित्वा म(व)दनं मे मधुकरो मेऽभिलषति। शङ्करस्तु-सलिलसेकसम्भ्रान्तो मधुकरो वदनं मे अभिलषति पीडयतीति पाठान्तरम् आह। भ्रमराबाधां भ्रमरकृतपीडाम्। यतो०। (1-23) यतो यत्राभिवर्तते संमुखमागच्छति। ततस्तु एतस्माद् वा प्रेरितो लोचनाञ्चलः कटाक्षो यया। वामेति पाठे वाम सुन्दरं, विवर्तितभ्रूश्चालितभ्रूः, अकामाऽप्यननुभूतकामभावापीत्यर्थः। विभ्रमं विलासः, दृष्टिरियं शृङ्गारे, तदुक्तं सभ्रूक्रेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिष्यत इति।।

चला(पाङ्गां)। (1-24)। रहस्याख्यायी सङ्गोऽप्यकथकः(?) रतिसर्वस्वं रतिनिधानं मधु सर्वस्वमिति क्वचित् पाठः। हताः शोच्या, ब्राह्मणी न वेति सन्देहे, नाहमेनां न कामये, त्वं पुनरसन्दिग्ध एनां कामयसे इति तव कृतार्थत्वम्। अन्योऽपि नागरो लोचनचुम्बनं, कर्णान्तिके लघुभाषणं, अधरपानञ्च करोति। अभिलाषरूपा प्रथमावस्थेयमिति शङ्करः। वाक्यार्थहेतुः काव्यलिङ्गालङ्कारः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् प्रथमोऽङ्कः 111

करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं
वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ।। 1–24 ।।

शकुन्तला—हला, परित्ताअध मं इमिणा दुट्ठमहुअरेण अभिभूअमाणं। (सख्यौ, परित्रायेथाम् मामनेन दुष्टमधुकरेणाभिभूयमानाम्।

उभे—(सस्मितम्) काओ अम्हे परित्ताणे। एत्थ दाव दुस्सन्तं सुमर, जदो राउरक्खिदाईं तवोवणाईं। (के आवाम् परित्राणे। अत्र तावत् दुःषन्तं स्मर, यतः राजरक्षितानि तपोवनानि।)

राजा—अवसरः खल्वयम् आत्मानं दर्शयितुम्। न भेतव्यम् ...............। (इत्यर्धोक्ते) (अपवार्य) एवं राजाहमिति परिज्ञानं भवेत्। भवतु, अतिथिसमाचारमवलम्बिष्ये।

शकुन्तला—ण एसो दुव्विणीदो विरमदि। ता अण्णदो गमिस्सं। (पादान्तरे सदृष्टि-विक्षेपम्) हद्धी हद्धी। कधं इदो वि मं अणुसरदि। ता परित्ताअध मं।

(नैषः दुर्विनीतः विरमति, तदन्यतः गमिष्यामि। हा धिक्, हा धिक्, इतोऽपि मामनुसरति। तत्परित्रायेथाम् माम्।)

राजा—(सत्वरमुपगम्य) आः—

कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम्।
अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु ।। 1–25 ।।

(सर्वा राजानं दृष्ट्वा किं चिदिव सम्भ्रान्ताः।)

---

सख्यौ, परित्रायेथां मां मधुकरेणाऽभिभूयमानाम्। के आवां परित्राणे। अत्र तावद् दुःस्व(ष)न्तम् स्मर, यतो राजरक्षितानि तपोवनानि।। नैष दुर्विनीतो विरमति। तत्तस्माद् अन्यतोऽन्यत्र गमिष्यामि। हन्धी खेदे, हा धिगित्यर्थे वा। हन्धीत्यव्ययं खेदे इति प्राकृत-साहित्यरत्नाकरः। हन्धीति हा धिगित्यर्थे नित्यं स्त्रीभिः प्रयुज्यत इति नाट्यलोचनः। शङ्करस्तु आवेगाद् द्विरुक्तिः। प्राकृते हा धिगित्यर्थे "हन्धी" नित्यं द्विरुच्यत इति भरत इत्याह। कथमितोऽपि माम् अनुसरति, तत् परित्रायेथाम्।

आः कोपे। कः पौ०। मुग्धासु (1-25) निरपराधास्विति यावत्। कोऽयम् अज्ञातशीलः। अध्यवसाय नामा नाट्यालङ्कारोऽयम्। यदाह कार्येष्वध्यवसायो यश्च लनागर्भितं वचः इति शङ्करः। आर्य, न किञ्चिदत्याहितं महाभीतिः। किन्तु इयं नः प्रियसखी मधुकरेणाकुलीक्रियमाणा कातरीभूता अस्तीति शेषः। इदानीम् अतिथिविशेषलाभेन। तपो वर्धत इत्यनुषङ्गः च अनुवृत्तिर्नाम नाट्यालङ्कारोऽयम्।

112	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

अनुसूया—अज्ज, ण किं पि अच्चाहिदं। किं तु इमं णो पिअसही महुअरेण आउलीअमाणा कादरीभूदा। (आर्य, न किमप्यत्याहितम्। किन्तु, इयम् नौ प्रियसखी मधुकरेणाकुलीक्रियमाणा कातरीभूता।) (इति शकुन्तलां दर्शयति।)

राजा—(शकुन्तलामुपेत्य) अयि तपो वर्धते। (शकुन्तला ससाध्वसम् अवनतमुखी तिष्ठति।)

अनुसूया—इदाणिं अदिधिविसेसलम्भेण। (इदानीमतिथिविशेषलाभेन।)

प्रियंवदा—साअदं अज्जस्स। हला सउन्तले, गच्छ उडआदो फलमिस्सं अग्घं उवहर। इदं पि पादोदअं भविस्सदि। (स्वागतमार्यस्य, सखि शकुन्तले, गच्छ कुटजात्फलमिश्रम् अर्घमुपहर। इदमपि पादोदकम् भविष्यति।)

राजा—भवति, सूनृतयैव वाचा कृतमातिथ्यम्।

अनुसूया—तेण हि इमस्सिं सहावसीदलाए सत्तवण्णवेदिआए उवविसिअ परिस्समं अवणेदु अज्जो। (तेन ह्यस्याम् स्वभावशीतलायां सप्तपर्णवेदिकायामुपविश्य परिश्रमम् अपनयतु आर्यः।)

राजा—ननु यूयमप्यनेन धर्मकर्मणा परिश्रान्ताः। तन्मुहूर्त्तमुपविशत।

प्रियंवदा—(जनान्तिकम्) हला सउन्तले, उइदं णो अदिधिपज्जुवासणं। ता एहि उवविसम्ह। (सखि शकुन्तले, उचितं नः अतिथिपर्युपासनम्। तत् एहि उपविशामः। (इति सर्वा उपविशन्ति।)

शकुन्तला—(आत्मगतम्) किं णु क्खु इमं जणं पेक्खिअ तवोवणविरोहिणो विआरस्स गमणीअ म्हि संवृत्ता। (किन्नु खलु इमं जनं प्रेक्ष्य तपोवनविरोधिनः विकारस्य गमनीया अस्मि संवृत्ता।)

राजा—(सर्वा अवलोक्य) अहो, समानवयोरूपरमणीयं सौहार्दमत्रभवतीनाम्।

---

तदुक्तं अत्र... दनुवर्तनमनुवृत्तिरिति। स्वागतमार्यस्य। सखि शकुन्तले, गच्छ कुटजात् फलमिश्रमर्घमस्मै उपहर। इदमपि पादोदकं भविष्यति। तेन हि अस्यां स्वभाव-शीतलायां सप्तपर्णवेदिकायाम् उपविश्य परिश्रममुपनयत्वार्यः। प्रच्छायशीतलायाम् इति शङ्करधृतः पाठः। सप्तपर्णतले या वेदिः परिष्कृतभूमि-विश्रामस्थानमिति यावत्।

जनान्तिकमिति। त्रिपताककरेणाऽन्यम् अपवार्यान्तरा कथाम् अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्यात्, जनान्ते तज्जनान्तिकमिति। हस्तेन त्रिपताकेन संज्ञया यदुदीर्यते, बहूनां पुरतो मध्ये तज्जनान्तिकमुच्यते इत्यन्यत्र। सखि शकुन्तले, उचितं नोऽतिथि-पर्युपासनं, तदेह्युपविशामि(मः)।

किन्नु खलु इमं जनं प्रेक्ष्य तपोवन-विरोधिनो विकारस्य गमनीयाऽस्मि संवृत्ता। नु-शब्दो वितर्के। खलु-शब्दो निश्चये। अत्रभवतीनां श्लाघ्यानां भवतीनामित्यर्थः। सखि अनुसूये, क एष मधुरगम्भीरा-कृतिर्मधु[र] समालेपन प्रभुत्वदाक्षिण्यं विस्तारयति। गाम्भीर्य्यमाह भरतः। विकाराः

अभिज्ञानशकुन्तलम् प्रथमोऽङ्कः 113

प्रियंवदा- (जनान्तिकम्) हला अणुसूए, को णु क्खु एसो दुरवगाहगम्भीराकिदी महुरं आलवन्तो पहुत्तदक्खिण्णं वित्थारेदि। (सखि अणुसूये, को नु खल्वेषः दुरवगाह-गम्भीराकृतिः मधुरमालपन् प्रभुत्वदाक्षिण्यम् विस्तारयति।)

अनुसूया- हला, ममावि कोदूहलं। पुच्छिस्सं दाव णं। (प्रकाशम्) अज्जस्स महुरालावजणिदो विस्सब्भो मं आलावेदि। कदरो उण अज्जेण राएसिवंसो अलंकरीअदि कदरो वा देसो विरहपज्जुस्सुओ करीअदि। किं णिमित्तं अज्जेण सुउमारेण तवोवणागमणपरिस्समे अप्पा उवणीदो त्ति। (सखि, ममापि कौतुहलम्। प्रक्ष्यामि तावदेनम्। आर्यस्य मधुरालापजनितः विश्रम्भः मामालापयति। कतरः पुनरार्येण राजर्षिवंशः अलङ्क्रियते, कतरः वा देशः विरहपर्युत्सुकः क्रियते। किन्निमित्तमार्येण सुकुमारेण तपोवनागमनपरिश्रमे आत्मा उपनीतः इति।)

शकुन्तला- (आत्मगतम्) हिअअ, मा उत्तम्म जं तए चिन्तिदं तं अणुसूआ मन्तेदि। (हृदय, मा उत्ताम्य। यत्त्वया चिन्तितं तत् अनसूया मन्त्रयते।)

राजा- (स्वगतम्) कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि, कथं वात्मनः परिहारं करोमि। (विचिन्त्य) भवत्वेवं तावत्। (प्रकाशम्) भवति, वेदविदस्मि राज्ञः पौरवस्य नगरधर्माधिकारे नियुक्तः पुण्याश्रमदर्शनप्रसङ्गेन धर्मारण्यमिदमायातः।

अनुसूया- सणाधा धम्मआरिणो। (सनाथाः धर्मचारिणः।)

(शकुन्तला शृङ्गारलज्जां नाटयति)

सख्यौ- (उभयोराकारं विदित्वा जनान्तिकम्) हला सउन्तले, जइ अज्ज तादो इध संणिहिदो भवे। (सखि शकुन्तले, यद्यद्य तातः इह सन्निहितः भवेत्।)

शकुन्तला- तदो किं भवे। (ततः किं भवेत्।)

---

सहजा यस्य हर्षशोकभयादिषु भावेषु नोपलभ्यन्ते तद् गाम्भीर्यमुदाहृतम् इति। प्रभुत्वदाक्षिण्यं प्रभुत्वेन सह दाक्षिण्यं, पाठान्तरे प्रभूतं बहुलम्। शङ्करस्तु चतुना(चतुरा) मनोहरा गंभीरा चेति पाठमाह। ममापि कौतुहलं ज्ञानोत्कण्ठा तत् प्रवेक्षामि तावदेनम्। प्रकाशमिति। सर्व्वश्राव्यम् प्रकाशं स्यादिति भरतः। आर्यस्य मधुरालापजनितो विस्रम्भो विश्वासो माम् आलापयति, अर्थयते भवन्तं पृच्छामीति शेष इति शङ्करः। कतरः पुनरार्य्येण राजर्षिवंशोऽलङ्क्रियते। कतरः च पुनर्वर्ण इति शङ्करसम्मतः पाठः। कतरो वा देशो विरहपर्युत्सुकः क्रियते। किं निमित्तं वा आर्येण सुकुमारेण तपोवनपरिश्रमे उपनीयते। तपोवनागमनं किं निमित्तमित्यर्थः। हे हृदय, मा उत्ताम्य। मा ग्लानं भव, यत् त्वया चिन्तितं तदनुसूया मन्त्रयते, पृच्छति।

क्रमेणानुसूया कृतप्रश्ने उत्तराण्याह-वेदविदिति। ब्राह्मणङ्कत्र(क्षत्रिय)योरेव सम्बद्धत्वात् सङ्गोपनं प्रकाशते बोद्धव्यं धर्माधिकारोत्युभयत्र संलगनमिति सर्वत्र सत्यवादि[त्व]म् अखण्डमेवास्छि(स्थि)तमिति भावः। सनाथा धर्मचारिणः। त्वङ्गे(मेवं) तपोवनमिदं अलङ्कृतवानसीति भावः।

114 चंद्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

उभे-तदो जीविदसव्वस्सेणावि इमं अदिधिविसेसं किदत्थं करेदि। (ततः जीवितसर्वस्वेनौपि इमम् अतिथिविशेषं कृतार्थं करोति।)

शकुन्तला- (सकृतक-कोपम्) अवेध, किं पि हिअए कदुअ मन्तेध। ण वो वअणं सुणिस्सं। (अपेतुम्, किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयेथे। न वां वचनं श्रोष्यामि।)

राजा- वयमपि तावद्भवत्यौ सखीगतं किं चित्पृच्छामः।

उभे-अज्ज अणुग्गहे वि अब्भत्थणा। (आर्य, अनुग्रहे अप्यभ्यर्थना।)

राजा-तत्रभवान् कण्वः शाश्वते ब्रह्मणि वर्तते, इयं च वः सखी तस्यात्मजेति कथमेतत्।

अनसूया-सुणादु अज्जो, अत्थि कोसिओ त्ति गोत्तणामहेओ महप्पहावो राएसी। (शृणोत्वार्यः, अस्ति कौशिकः इति गोत्रनामधेयः महाप्रभावो राजर्षिः।)

राजा-तत्रभवान्कौशिकः।

अनसूया-तं सहीए पहवं अवगच्छ। उज्झिदसरीरसंवड्ढणाए उण तादकण्णो से पिदा। (तं सख्याः प्रभवमवगच्छ। उज्झितशरीरसंवर्धनया पुनः तातकण्वः अस्याः पिता।)

राजा-उज्झित शब्देन जनितं नः कुतूहलम्। तदा मूलाच्छ्रोतुमिच्छामः।

अनसूया-सुणादु अज्जो, पुरा किल तस्स राएसिणो उग्गे तवसि वट्टमाणस्स कधं पि जादसङ्केहिं देवेहिं मेणआ णाम अच्छरा णिअमविग्धआरिणी पेसिदा। (शृणोत्वार्यः, पुरा किल तस्य राजर्षेः उग्ने तपसि वर्तमानस्य कथमपि जातशङ्कैः देवैः मेनका नामाप्सराः नियमविघ्नकारिणी प्रेषिता।)

राजा-अस्त्येतदन्यसमाधिभीरुत्वं देवानाम्। ततस्ततः।

अनसूया-तदो वसन्तोदाररमणीए समए उन्मादइत्तं ताए रूवं पेक्खिअ।

---

शृङ्गारलज्जां शृङ्गारकृतलज्जां नाटयत्यभिनयति। आकारमाकृतिं चेष्टां वा, आकारस्त्विङ्गिताकृत्योरिति मेदिनी। सखि शकुन्तले, यद्यद्य तात इह सन्निहितो भवेत्ततः किं भवेत्।

वे(ले)शाख्योऽयमलङ्कारः। तदुक्तं यद्वाक्यं वाक्यकुशलैः सुश्लिष्टार्थं प्रयुज्यते। नैपुण्योद्घाट्यते यत्र स लेशः परिकीर्तितः।। इति शङ्करः।

ततो जीवितसर्वस्वेनापि इममतिथिविशेषं कृतार्थं करोति। अथ च जीवितसर्वस्वं तस्य त्वमेव। अपसरतम्, किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयेथे, न युवयोर्वचनं श्रोष्यामि। सखीगतं शकुन्तलागतम्। आर्य, अनुग्रहेऽप्यभ्यर्थना। शृणोत्वार्यः, अस्ति कौशिक इति गोत्रनामधेयो महाप्रभावो राजर्षिः। कौशिकस्यापत्यमिति, कुलक्रमागतं नामेत्यर्थः। तं सख्याः प्रभवं पितरमवगच्छ। स्याज्जन्महेतुः प्रभव इति शाश्वतः। उज्झितशरीरसम्बर्द्धनया। पुरस्तात् कण्वोऽस्याः पिता। शृणोत्वार्यः, पुरा किल तस्य राजर्षे उग्ने तपसि वर्तमानस्य कथमपि जातशङ्कैर्देवैर्मेनका नामाप्सरा नियमविघ्नकारिणी प्रेषिता। तस्यास्तत्र गमनानध्यवसायात् कथमपीत्युक्तम्। ततो वसन्तोदारे रमणीये समये उन्मादि उन्मादकारि,

अभिज्ञानशकुन्तलम् प्रथमोऽङ्कः 115

(ततो वसन्तोदाररमणीये समये उन्मादयितृकं तस्याः रूपं प्रेक्ष्य।)
(इत्योर्धोक्ते लज्जां नाटयति)
राजा-पुरस्तादवगम्यत एव। सर्वथाप्सरःसम्भवैषा।
अनुसूया-अध इं। (अथ किम्।)
राजा-उपपद्यते,
मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्य रूपस्य संभवः।
न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात्।।1-26।।
(शकुन्तला सव्रीडाधोमुखी तिष्ठति)
राजा-(आत्मगतम्) हन्त, लब्धावकाशा मे मनोरथाः।
प्रियंवदा-(सस्मितम् शकुन्तलां विलोक्य) पुणो वि वत्तुकामो विअ अज्जो। (पुनः अपि वक्तुकामः इव आर्यः।) (शकुन्तला सखीमङ्गुल्या तर्जयति।)
राजा-सम्यगुपलक्षितं भवत्या। अस्ति नः सुचरितश्रवणलोभादन्यदपि प्रष्टव्यम्।
प्रियंवदा-तेण हि अलं विआरिदेण। अणिज्जन्तणणिओओ क्खु तवस्सिअणो। (तेन हि अलं विचारितेन। अनियन्त्रणनियोगः खलु तपस्विजनः।)
राजा-एतत्पृच्छामि-
वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदानाद्
व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम्।
अत्यन्तमेव सदृशेक्षणवल्लभाभि-
राहो निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभिः।।1-27।।

---

हेतुकशब्दो मतुबर्थः। तस्या रूपं प्रेक्ष्य दृष्ट्वा लज्जामिति रहस्यनिवेदनात्। अथ किं स्वीक्रिया नामे इति नाट्यलोचनः।

मानुषी। (1-26) अस्य परिदृश्यमानस्य प्रभावो हि तेजसो रूपमित्यागमः। तच्च रूपं सौरचान्द्रादि तेजस एव नान्यस्य। प्रभया तरलं प्रभातरलं वसुधातलात् पातालात्, किन्तु गगनादेरित्यर्थः। प्रभातरलं ज्योतिर्विद्युदिति केचित्। प्रतिवस्तूपमालङ्कारः। तदुक्तं प्रतिवस्तूपमा सा स्यात् वस्तुनो रूप्यमानयोः। एकोऽपि धर्मः सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथगिति। अर्थान्तरन्यास इति शङ्करभ्रमः। लब्धेति। असवर्णत्व निश्चयादिति भावः। पुनरपि वक्तुकाम इवार्यो लक्ष्यते। अङ्गुलि(ल्या) तर्जनञ्च। ललिताख्यो भावः। तदुक्तं कविकण्ठहारेण भ्रू-नेत्रादिक्रियाशाली सुकुमारविधानतः। हस्तपादादि-विन्यासस्तरुण्या ललितं मतमिति।। तेन हि अलं विचारितेन, अनियन्त्र[ण]नियोगः खलु तपस्विजनः, तेन हीति स्वीकारे। तेन हि स्वीकृतौ प्रोक्तम्। तथा हेतुविधानयोरिति कोषः इति शङ्करः। वैखा०।। (1-27) वैखानसं नियतारण्यवासरूपम् आप्रदानं वराय प्रदानपर्यन्तं, निवत्स्यति स्थास्यति। आहो विकल्पे मृगीभिः सह।

116 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा-अज्ज, धम्माअरणपरव्वसो अअं जणो। गुरुणो उण से अणुरूववरप्पदाणे संकप्पो। (आर्य, धर्माचरणपरवशोऽयं जनः। गुरोः पुनः अस्याः अनुरूपवरप्रदाने सङ्कल्पः।)

राजा- (आत्मगतं सहर्षम्)

भव हृदय साभिलाषं सम्प्रति सन्देहनिर्णयो जातः।
आशङ्कसे यदग्निं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम्।।1-28।।

शकुन्तला-(सरोषमिव) अणूसूए, गमिस्सं अहं। (अनुसूये, गमिष्याम्यहम्।)

अनुसूया-किं णिमित्तं। (किं निमित्तम्)

शकुन्तला-इमं असंबद्धप्पलाविणिं पिअंवदं अज्जाए गोदमीए गदुअ णिवेदइस्सं। (इमामसंबद्धप्रलापिनीम् प्रियंवदाम् आर्यायै गौतम्यै गत्वा निवेदयिष्यामि। (इत्युत्तिष्ठति)

अनुसूया-सहि, ण जुत्तं अस्समवासिणो जणस्स अकिदसक्कारं अदिधिविसेसं उज्जिअ सच्छन्ददो गमणं। (सखि, न युक्तं आश्रमवासिनः जनस्य अकृतसत्कारम् अतिथिविशेषम् उज्झित्वा स्वच्छन्दतः गमनम्। (शकुन्तला उत्तरम् अदत्त्वैव प्रस्थिता)

राजा- (अपवार्य) कथं गच्छति ......। (उत्थाय जिघृक्षुरिवेच्छां निगृह्य) अहो, चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः। अहं हि-

अनुयास्यन् मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः।
स्वस्थानादचलन्नपि गत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः।।1-29।।

प्रियंवदा-(शकुन्तलामुपसृत्य) हला चण्डि ण लब्भदि गन्तुं। (सखि चण्डि न लभ्यते गन्तुम्)

शकुन्तला- (परिवृत्य सभ्रूक्षेपम्) किं ति। (किमिति।)

---

आर्य, धर्माचरण-वशः परतन्त्रोऽयं जनः। गुरोः पुनरनुरूपवरप्रदाने सङ्कल्पः। वरो जामातरि श्रेष्ठे इति शाश्वतः। आयत्ततायाम् आयत्ते प्रभुत्वं च वशं विदुरिति च। असवर्णत्व-निश्चयाद्योग(ग्य) वरप्रदाने श्रवणाच्च प्रमोदातिशयात्। स्वहृदयमुद्दिश्याह।

भव०।। (1-28) हे हृदय, साकाङ्क्षं भव। संप्रति प्रियमुं(यं व)दाकथानन्तरं सन्देहनिर्णयः सन्देहान्निश्चयो जातः। सन्देहे सति यो निर्णय इति शङ्करः। यद् वस्तु शकुन्तलारूपं ब्राह्मणीजत्वेनाग्निमाशंकसे, तत् स्पर्शयोग्यं रत्नमेव जातम्। अनुसूये, गमिष्याम्यहं। किं निमित्तम्। इमामसम्बद्धप्रलापिनीं प्रियमु(यं व)दाम् आर्यायै गौतम्यै गत्वा निवेदयिष्यामि। सखि, न पुनराश्रमवासिनो जनस्याकृतसत्कारम् अतिथिविशेषम् उज्झित्वा स्वच्छन्दतो गमनम्। शिक्षाख्यो नाट्यालंकारोऽयम्। शिक्षा स्याद् उपदेशनमित्युक्तेः। प्रतिरूपिका सदृशी। अहं। (1-28) सहसा अन्वयास्यन् कुलमर्यादया निवारित-स्वच्छन्दाचरणः गत्वेवेति। इव सम्भावनायाम्। चण्डि कोपने, न लभ्यते गन्तुं त्वयेति शेषः। सभ्रूक्षेपेति ललिताख्योऽयं हावविशेषः। तदुक्तं सुकुमारतया अङ्गानां विन्यासो ललितं मतमिति। किमिति, कथं न लभ्यते गन्तुमित्यनुषङ्गः।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् प्रथमोऽङ्कः 117

प्रियंवदा—दुवे मे रुक्खसेअणके धारेसि। तेहिं दाव अत्ताणं मोओवेहि तदो गमिस्ससि। (द्वे मे वृक्षसेचनके धारयसि। ताभ्यां तावदात्मानम् मोचय। ततः गमिष्यसि।) (इति बलान्निवर्तयति)

राजा—वृक्षसेचनाद् एवात्रभवतीं परिश्रान्तामवगच्छामि। तथा ह्यस्याः- स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ बाहू घटोत्क्षेपणाद् अद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः। बद्धं कर्णशिरीषरोधि वदने घर्माम्भसां जालकं बन्धे स्रंसिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्धजाः।। 1-30 ।।

तदहमेनामनृणां करोमि। (इत्यङ्गुरीयकं ददाति)।। (सख्यौ प्रतिगृह्य नामाक्षराणि वाचयित्वा च परस्परमवलोकयतः।)

राजा—अलम् अन्यथासंभावनया। राज्ञः प्रतिग्रहोऽयम्।

प्रियंवदा—तेण हि णरिहदि इमं अङ्गुरीअविओअं कादुं अज्जो। अज्जस्स वअणादो ज्जेव अरिणा एसा भोदु। (तेन हि, न अर्हति इमम् अङ्गुरीयवियोगम् कर्तुमार्यः। आर्यस्य वचनादेवानृणा एषा भवतु।)

अनुसूया—हला सउन्तले, मोआविदा सि अणुकम्पिणा अज्जेव अध वा महाराएण। ता कहिं दाणिं गमिस्ससि। (सखि शकुन्तले, मोचितासि अनुकम्पिनार्येन, अथवा महाराजेन। तत्कुत्र इदानीं गमिष्यसि।

शकुन्तला—(आत्मगतम्) ण एदं परिहरिस्सं, जइ अत्तणो पहवे। (नैतत् परिहरिष्यामि यदि आत्मनः प्रभवामि।)

प्रियंवदा—संपदं किं ण गच्छीअदि। (साम्प्रतं किं न गम्यते।)

शकुन्तला—इदाणिं पि किं तुह आअत्त म्हि। जदा मे रोअदि तदा गमिस्सं। (इदानीमपि किं तवायत्तास्मि। यदा मे रोचते तदा गमिष्यामि।)

---

द्वे मे वृक्षसेचनके धारयसि। ताभ्यां तावदात्मानं मोचय। ततो गमिष्यसि।
स्रस्तां० ।। (1-30) लोहिततलौ रक्तकरोदरौ। जालकं समूहः। जालकं कोरके सङ्घे इति विश्वः। विकीर्णाः केशा एव करसंयमिता अनुमानमलङ्कारः। राज्ञ इति राज्ञो दत्तमिदमिति प्रतारणा। अथ च राज्ञा इदं ध्रियत एवेति सत्यमेव। तेन हि नार्हतीमम् अङ्गुरीयकवियोगं कर्तुम् आर्यः। आर्य्यस्य वचनादेवैषानृणा भवतु। सखि शकुन्तले, मोचितास्यनुकम्पिनार्य्येण, अथवा राजर्षिणा। तत् कुत्रेदानीं गमिष्यसि। पाठान्तरे तत् कृतार्थेदानीमसि। नेदं परिहरिष्यामि, यद्यात्मन प्रभवामि। पाठान्तरे नेदं विस्मरिष्यामि। किं साम्प्रतं न गच्छसि। इदानीमपि किं तवायत्तास्मि?, यदा मे रोचते तदा गमिष्यामि। अथ च तवाधीना किं?, किं तदुपकारिण एवेति भावः।

118 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा-(शकुन्तलां विलोकयन्नात्मगतम्) किं नु खलु यथा वयमस्यामेवमियमप्यस्मान् प्रति स्यात्। अथवा लब्धावकाशा मे मनोवृत्तिः।

वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः कर्णं ददात्यवहिता मयि भाषमाणे। कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीयं भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः॥1-31॥

(नेपथ्ये) भो भोस्तपस्विनः। तपोवनसन्निहितसत्त्वरक्षणाय सज्जीभवन्तु भवन्तः। प्रत्यासन्नः किल मृगयाविहारी पार्थिवो दुःषन्तः।

तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटपनिषक्तजलाईवल्कलेषु। पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु॥1-32॥

राजा-(स्वगतम्) अहो धिक्, कथं मदान्वेषिणः सैनिकास्तपोवनमभिरुन्धन्ति। (पुनर्नेपथ्ये) भो भोस्तपस्विनः। पर्याकुलीकुर्वन् वृद्धस्त्रीकुमारकानेष प्राप्तः।

तीव्राघातादभिमुखतरुस्कन्धभग्नैकदन्त : प्रौढाकृष्टव्रततिवलयासञ्जातपाशः । मूर्तो विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गयूथो धर्मारण्यं विरुजति गजः स्यन्दनालोकभीतः॥1-33॥

(सर्वाः श्रुत्वा ससंभ्रममुत्तिष्ठन्ति।)

राजा-अहो धिक्, कथमपराद्धस्तपस्विनामस्मि। भवतु तावत्, प्रतिगच्छामि।

सख्यौ-महाभाअ, इमिणा हत्थिसंभमेण पज्जाउलाओ म्ह। ता अणुजाणाहि णो उडअगमणे। (महाभाग, अनेन हस्तिसंभ्रमेण पर्याकुलाः स्मः। तदनुजानीहि नः उटज-गमने)

अनुसूया-(शकुन्तलां प्रति) हला सउन्तले, आउला अज्जा गोदमी भविस्सदि। ता एहि। सिग्धं एक्कत्थाओ होम्ह। (सखि शकुन्तले, आकुला आर्या गौतमी भविष्यति। तदेहि शीघ्रम् एकास्थाः भवामः।)

---

वाचं०।। (1-31) कामं यथेष्टम् यथा स्यात्। तथा चैवंविधवैदग्ध्य-प्रकाशनान्मदनुरक्ते वेयमिति भावः। अनुमानालङ्कारः। रसान्तराक्षेपमाह-नेपथ्य इति। अर्थोपक्षेपकाभेदैश्चूलिकेयम्। तदुक्तम्-अन्तर्जवनिका संस्थैः सूचनार्थस्य चूलिकेति। तुरग०।। (1-32) तथाहि शब्दो इत्यर्थः। विटपः शाखापल्लवसमुदायः, अरुणः सूर्यः। धिक् खेदे। तीव्रा। (1-33) तीव्राघातास्तीव्रा गमनात्, स्कन्धेत्यनेन गजस्योच्चैस्त्वमुक्तं व्रततिर्लताैरगनपाश इव। मूर्तो विघ्न इवेति। उत्प्रेक्षालङ्कारः। शारङ्गो हरिणः। प्रतिगच्छामि प्रतिनिवृत्य गच्छामि। महाभाग अनेन हस्तिसंभ्रमेण पर्याकुला स्मः। तदनुजानीहि नोऽस्मान् उटजगमनाय। उटजः पर्णशाला। सखि शकुन्तले, पर्याकुलास्मदनुसन्धायेत्यर्थः। आर्या गौतमी भविष्यति, तदेहि शीघ्रमकस्था भवामः।