भारतकोश
संग्रह पर लौटें

आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Ashvalayana Grihyasutra Hindi

महर्षि आश्वलायन (टीकाकार: हरदत्त आचार्य) द्वारा

स्रोत: Asvalayana Grihya Sutram with Anavila Commentary by Haradatta (उद्गम)

DevanagariHindipublished292 पृष्ठ
पृष्ठ 33स्थायी लिंक

१९

सूत्रम्.विषयः.
१४.अष्टकादिषु नवावराणां ब्राह्मणानां भोजनम् ।
१५.यथाशक्त्ययुग्मसङ्ख्यानां वा ।
१६.आभ्युदयिकश्राद्धेषु युग्मसङ्ख्यानां ब्राह्मणानां भोजनम् ।
१७.अन्येषु श्राद्धेष्वयुग्मानां ब्राह्मणानां भोजनम् ।
१८.वृद्धिश्राद्धेषूपचारस्य प्रदक्षिणत्वमन्यत्राप्रदक्षिणत्वम् ।
१९.आभ्युदयिकेषु तिलस्थाने यवाः ।

षष्ठः खण्डः ।

१.रथारोहणाय समन्त्रकं पाणिभ्यामुभयोश्चक्रयोः पृथगभिमर्शः ।
२.तथा समन्त्रकमक्षाभिमर्शः ।
३.आरोहणमन्त्रस्तत्क्रमश्च ।
४.समन्त्रकं रश्मिसम्मर्शः ।
५.गमनसमये मन्त्रजपः ।
६.शकटाद्यारोहणेऽप्येवम् ।
७.शकटाद्यङ्गस्पर्शनमन्त्रः ।
८.नावारोहणमन्त्रः ।
९.नवरथारोहणे प्रसिद्धं वृक्षमविदाहिनं हृदं वा प्रदक्षिणीकृत्य फलवत्याः शाखाया आहरणम् ।
१०.कुटुम्बोपकारकस्यान्तरस्य वाहरणम् ।
११.व्यवहारार्थित्वे व्यवहारस्थानगमनम् ।
१२.रथावरोहणक्रमो मन्त्रजपश्च ।
१३.प्रत्यर्थ्यभिक्रमणे मन्त्रजपः ।
१४.सूर्यास्तमये मन्त्रजपः ।
१५.उषःकाले मन्त्रजपः ।

सप्तमः खण्डः ।

१.गृहपरीक्षणम् ।
२.प्रशस्तभूमिलक्षणम् ।
पृष्ठ 34स्थायी लिंक

२०

सूत्रम्.विषयः.
३.ओषधिवनस्पतिमत्याश्च भूमेः प्रशस्तत्वम् ।
४.कुशादिमत्याश्च प्रशस्तत्वम् ।
५.वास्तुगतानां कण्टकिक्षीरिवृक्षाणां समूलोत्पाठ्यत्वम् ।
६.अपामार्गादीनामपि समूलोत्पाठ्यत्वम् ।
७.सर्वत उच्छ्रितायां मध्ये निम्नायां भूमौ गृहनिर्माणस्य प्रशस्तत्वं तत्र प्राच्यां दिशि शयनीयस्य कर्तव्यता ।
८.पूर्वोक्तलक्षणसम्पन्नस्य वास्तुनः सर्वसमृद्धत्वम् ।
९.शयनीयस्योत्तरतो महानसम् ।
१०.एवं कृतस्य महानसस्य बह्वन्नता ।
११.उदीच्यां दक्षिणाप्रवणे देशे सभानिर्माणं तत्फलं च ।
१२.अस्यां सभायां यूनां दोषावहत्वम् ।
१३.गृहमध्यदेशे कृतायाः सभायाः सर्वशुभावहत्वम् ।

अष्टमः खण्डः ।

सूत्रम्.विषयः.
१.वास्तुपरीक्षाक्रमः ।
२.जानुमात्रं खातैः पांसुभिर्गर्तपूरणम् ।
३.आधिक्ये प्रशस्तत्वम् ।
४.समे निर्दोषत्वम् ।
५.न्यूने गर्हितत्वम् ।
६.अस्तमिते सूर्ये खातस्य गर्तस्य जलेन पूरणम् ।
७.उदिते सूर्ये किञ्चिच्छिष्टोदकं गर्तमुत्तममार्द्रं मध्यमं शुष्कं त्वधमम् ।
८.ब्राह्मणवास्तुप्रकारः ।
९.क्षत्रियवास्तुप्रकारः ।
१०.वैश्यवास्तुप्रकारः ।
११.एवं परीक्षितस्य वास्तुनो हलेन बहुशः कृष्ट्वा समचतुरश्रीकरणम् ।
१२.दीर्घचतुरश्रीकरणं वा ।
पृष्ठ 35स्थायी लिंक

२१

सूत्रम्. विषयः.

१३. त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य समन्त्रं प्रोक्षणम् ।
१४. मन्त्रान्तरेणाविच्छिन्नोदकधारया त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य प्रोक्षणम् ।
१५. अवान्तरगृहेषु वंशप्रभेदस्याकर्तव्यता ।
१६. स्थूणानां गर्तेषु शैवालविशेषाणां शैवलस्य च निधापनम् ।
१७. एवं करणे फलश्रुतिः ।
१८. मध्यमस्थूणागर्ते यवव्रीहियुतानामपां समन्त्रमासेचनम् ।
१९. समन्त्रं मध्यमस्थूणाप्रतिष्ठापनम् ।

नवमः खण्डः ।

१. स्थूणायामाधीयमानस्य वंशस्यानुमन्त्रणम् ।
२. सदूर्वासु चतसृषु शिलासु मणिकप्रतिष्ठापनम् ।
३. मणिकप्रतिष्ठापने मन्त्रान्तरोपदेशः ।
४. मणिकेऽपां समन्त्रमासेचनम् ।
५. व्रीहियवमतीभिरद्भिर्वास्तुशान्तिः ।
६. तत्र हिरण्यमवधाय मन्त्रजपः ।
७. अगारमध्ये स्थालीपाकहोमो ब्राह्मणभोजनं स्वस्तिवाचनं च ।

दशमः खण्डः ।

१. नूतनगृहप्रवेशवदेव क्रयादिप्राप्तगृहस्यापि कर्मणः कर्तव्यता ।
२. व्रीह्यादिबीजानि स्थापयित्वा पश्चाद् गृहप्रवेशः ।
३. क्षेत्रकर्षणे ग्राह्याणि नक्षत्राणि ।
४. क्षेत्रे होमदिङ्निरूपणं, होमजपयोर्विकल्पः ।
५. प्रतिष्ठमानानां गवामनुमन्त्रणम् ।
६. आयतीनां गवामनुमन्त्रणम् ।
७. तत्रैव मन्त्रान्तरम् ।
८. गवां सङ्घातदर्शने मन्त्रजपः ।

पृष्ठ 36स्थायी लिंक

२२

तृतीयोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

सूत्रम्.विषयः.
१.पञ्च महायज्ञाः ।
२.तेषां नामानि ।
३.तेषां प्रत्येकं लक्षणानि ।
४.तेषामहरहः कर्तव्यता ।

द्वितीयः खण्डः ।

सूत्रम्.विषयः.
१.स्वाध्यायविधिः ।
२.स्वाध्यायाध्ययने नियमविशेषाः ।
३.ओङ्कारपूर्विकाणां व्याहृतीनां प्रथमं वक्तव्यत्वम् ।
४.पच्छ इत्यादिक्रमेण सावित्र्या अनुवचनम् ।
५.अनन्तरं वक्ष्यमाणस्य स्वाध्यायस्याध्ययनम् ।
६.तानि च ऋगादीनि पुराणान्तानि ।
७.तेषामध्ययने पयःप्रभृत्याहुतिभिरिव देवतानां तृप्तिकथनम् ।
८.तथा पितॄणां तृप्तिकथनम् ।
९.देशकालाद्यनुरोधेन यावच्छक्यमध्ययनस्य कर्तव्यत्वम् ।
१०.अध्ययनसमापनमन्त्रः ।

तृतीयः खण्डः ।

सूत्रम्.विषयः.
१.प्राजापत्यतीर्थेन देवतातर्पणम् ।
२.तर्पयितव्यानां देवानां परिगणनम् ।
३.दैवेन तीर्थेनर्षितर्पणम् ।
४.तर्पयितव्यानामृषीणां परिगणनम् ।
५.पितृभिः सह प्राचीनावीतिना तर्पयितव्यानां परिगणनम् ।
६.पितृतीर्थेन पितॄंस्तर्पयित्वा गृहमागत्य वैश्वदेवान्तेऽतिथिभ्यो दक्षिणादानम् ।

सूत्रम्. | विषयः.

पृष्ठ 37स्थायी लिंक

२३

सूत्रम्.विषयः.
७.उक्तनियमासम्भवे गौणेनापि कल्पेन ब्रह्मयज्ञस्यावश्यकर्तव्यता ।
८.आत्मनो देशस्य वाशुचितायामेव ब्रह्मयज्ञस्यानध्यायः ।

चतुर्थः खण्डः ।

१. अध्यायोपांकरणम् ।
२. तस्य च श्रावणे भाद्रपदे वा मासि श्रवणनक्षत्रे कर्तव्यत्वम् ।
३. श्रावणपञ्चम्यां हस्तनक्षत्रयोगे वा ।
४. नवभिर्मन्त्रैराज्यहोमः ।
५. अथ दधिमिश्रसक्तुहोमः ।
६. अध्ययनार्थं सावित्र्यादीनामग्न्यादीनां स्विष्टकृतश्च होमो दधिसक्तुप्राशनं मार्जनं च ।
७. जपे उपवेशनादिनियमः ।
८. व्याहृतीनामोम्पूर्वत्वम् ।
९. ओङ्कारपूर्वां सावित्रीं चार्धर्चशश्चतुरभ्यस्य वेदारम्भः ।
१०. एवमुत्सर्गेऽपि केषाञ्चित् कर्मणां कर्तव्यत्वम् ।
११. षाण्मासिकोऽध्ययनकालः, समावृत्तस्य ब्रह्मचारिकल्पेनाध्ययननियमः ।
१२. ब्रह्मचारिणामाश्रमोक्तनियमेनाध्ययनम् ।
१३. समावृत्तस्य जायोपयमनम् ।
१४. तस्य प्राजापत्यत्वम् ।
१५. अध्ययनकाले पक्षभेदाः ।
१६. माध्यां पौर्णमास्यामेताभ्य एव देवताभ्यो हुत्वान्तेऽवगाहनम्।
१७. देवतातर्पणम्
१८. आचार्याणां पितॄणां च तर्पणम् ।
१९. अस्य कर्मण उत्सर्ग इति नाम ।

सूत्रम्. विषयः.

पृष्ठ 38स्थायी लिंक

२४

सूत्रम्. विषयः.

पञ्चमः खण्डः ।

१. काम्यकर्मणः स्थाने पाकयज्ञः । २. पुरोडाशस्थाने चरुः । ३. श्रौतकर्मफलस्य स्मार्तकर्मणापि लभ्यत्वम् । ४. व्याधितादीनां षड्भिराहुतिभिर्होमः । ५. अमनोज्ञस्वप्नदर्शने समन्त्रमादित्योपस्थानम् । ६. मन्त्रान्तरेण चोपस्थानम् । ७. क्षुतादिषु मन्त्रजपः । ८. अयाज्ययाजनादावाज्यहोमः ।

षष्ठः खण्डः ।

१. अव्याधितस्यास्तमयवेलायां स्वापे प्रायश्चित्तम् । २. तस्यैव सूर्योदयवेलायां स्वापे प्रायश्चित्तम् । ३. सायंसन्ध्योपासनक्रमः । ४. प्रातः सन्ध्योपासनक्रमः । ५. गृहस्य कपोतोपहतौ प्रायश्चित्तम् । ६. धनार्थिनो बहिर्जिगमिषायां होमो जपो वा । ७. नष्टद्रव्याधिगमार्थं होमो जपो वा । ८. पूर्वोक्तसूक्तेन मूढस्य जपहोमौ । ९. सुदूराध्वप्रस्थाने भयङ्करदेशगमने वा पूर्वोक्तसूक्तेन जपो होमो वा ।

सप्तमः खण्डः ।

१. समावर्तमानस्य मणिकुण्डलादिद्रव्यसम्पादनमात्माथमार्या- र्यार्थं च । २. उभयोक्तद्रव्यालाभे आचार्यमात्रस्य द्रव्यसम्पादनम् । ३. समिदाहरणम् ।

पृष्ठ 39स्थायी लिंक

२५

सूत्रम्.विषयः.
४.अन्नाद्यकामस्यार्द्रसमिदाहरणम् ।
५.ब्रह्मवर्चसकामस्य शुष्कसमिदाहरणम् ।
६.उभयकामस्यार्धशुष्कसमिदाहरणम् ।
७.गोदानम् ।
८.मन्त्राणामात्मार्थत्वेनोहः ।
९.स्नानं वस्त्रधारणं चक्षुषोरञ्जनं च ।
१०.मणिकुण्डलधारणं ब्राह्मणस्य प्रथमं मुखे चन्दनानुलेपश्च ।
११.क्षत्रियस्य प्रथमं बाह्वोश्चन्दनानुलेपनम् ।
१२.वैश्यस्योदरे ।
१३.स्त्रिया गुह्ये ।
१४.दूतानामूर्वोः ।
१५.स्रग्बन्धनम् ।
१६.माल्यधारणप्रतिषेधः ।
१७.अवशेन मालेत्युच्चारणेऽपि पुनः स्रक्पदमुच्चार्यैव धारणम् ।
१८.उपानच्छत्रधारणम् ।
१९.वैणवदण्डधारणम् ।
२०.कण्ठे मणिं धृत्वोष्णीषं कृत्वा समन्त्रं समिदाधानम् ।
२१.खिलमन्त्रेण हुत्वा होमसमापनम् ।
२२.मधुपर्कपूजायै रात्रौ स्नातकस्य पितृगृहे वासः ।
२३.दक्षिणां दत्त्वा गुरुमनुज्ञाप्य वा स्नानम् ।
२४.स्नातकव्रतानि ।
२५.तस्य प्रतिषिद्धानि कर्माणि ।
२६.स्नातकप्रशंसा ।

अष्टमः खण्डः ।

सूत्रम्.विषयः.
१.समावर्तमानस्य सम्बुद्ध्या गुरुनामग्रहणम् ।
२.वियुज्यवासाय गुर्वनुज्ञाप्रार्थनम् ।
३.उपांशु मन्त्रजपः ।
पृष्ठ 40स्थायी लिंक

२६

सूत्रम् .विषयः.
४.अनन्तरमाचार्यस्य जपविधिः ।
५.जप्यमन्त्रनिर्देशः ।
६.जपं समाप्य विवत्स्याव इति लौकिक्या वाचा विसर्गः ।
७.एवं विसृष्टस्य समावृत्तस्य प्रशंसा ।
८.एवं समावृत्तस्य मार्गे प्रतिकूलपक्षिशब्दश्रवणे मन्त्रजपः ।
९.तथा मृगशब्दश्रवणे मन्त्रजपः ।
१०.मार्गे भये सति तां दिशं प्रत्युभयतोदीप्तस्योल्मुकस्य प्रक्षेपः ।
११.सर्वतो भयेऽष्टाभिरराज्याहुतिभिर्होमः ।
१२.अथैशान्यां दिशि स्थित्वा मन्त्रजपः ।

नवमः खण्डः ।

सूत्रम् .विषयः.
१.पुरोहितस्य युद्धसन्नाहनम् ।
२.राजाधिरूढस्य रथस्य पश्चात् स्थित्वा मन्त्रजपः ।
३.समन्त्रं कवचप्रदानम् ।
४.तथा धनुर्दानम् ।
५.राज्ञो मन्त्रजपः ।
६.पुरोहितस्य मन्त्रजपः ।
७.इषुधिप्रदानम् ।
८.प्रस्थानसमये आचार्यस्य तिष्ठतो मन्त्रजपः ।
९.अश्वाभिमन्त्रणम् ।
१०.इष्ववेक्षणमन्त्रः ।
११.अङ्गुलित्राधारणमन्त्रः ।
१२.अथ सारथेर्मन्त्रजपः ।
१३.युद्धे प्रविशतो राज्ञो बहुभिर्मन्त्रैरन्वीक्षणम् ।
१४.सौपर्णमन्त्रनिर्देशः ।
१५.रथस्य प्रागादिमुखं प्रवर्तनम् ।

सूत्रम्. | विषयः.

पृष्ठ 41स्थायी लिंक

२७

सूत्रम्.विषयः.
१६.पुरोहितस्य समन्त्रं दुन्दुभिस्पर्शः ।
१७.समन्त्रं पुरोहितस्येषुविसर्गः ।
१८.युध्यमानेषु योधेषु पुरोहितस्य जपः ।
१९.दुन्दुभिस्पर्शनादौ राज्ञः प्रेरणं वा ।

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

१. आहिताग्ने रोगसम्भवे ग्रामाद् बहिर्वासः ।
२. तथाकरणे प्रयोजनकथनम् ।
३. ग्रामजनानामादरातिशयादरोगतासिद्धिः ।
४. जातारोग्यस्य सोमाद्यन्यतमेनेष्ट्वा गृहप्रवेशः ।
५. अनिष्ट्वापि गृहप्रवेशनानुज्ञा ।
६. आहिताग्नौ संस्थिते आग्नेय्यां नैर्ऋत्यां वा गर्तखननम् ।
७. आदहनास्थिनिधानोभयविधश्मशानलक्षणम् ।
८. तस्यैवान्यलक्षणम् ।
९. वास्तुपरीक्षावदत्रापि कण्टकिवृक्षादीनामुद्वासनम् ।
१०. आदहनश्मशानस्य मध्योच्छ्रितत्वम् ।
११. पुत्राणां वपनप्रकारः ।
१२. प्रभूतबर्हिराज्योपकल्पनम् ।
१३. पृषदाज्यमिश्रणप्रकारस्तस्य पित्र्यत्वं च ।

द्वितीयः खण्डः ।

१. अग्नेर्नयनम् ।
२. यज्ञपात्रनयनम् ।
३. प्रेतस्य पृष्ठतः पुंसां स्त्रीणां च प्रवयसामयुग्मसङ्ख्याकानां गमनम् ।
४. प्रेतस्य गोयुक्तशकटविशेषेण शिविकया वा नयनम् ।

पृष्ठ 42स्थायी लिंक

२८

सूत्रम्.विषयः.
५.गोविशेषस्याजाविशेषस्य वानुस्तरणित्वेन निर्देशः ।
६.पशोः सव्ये बाहौ रज्जुं बद्ध्वा प्रेतस्य पृष्ठतो नयनम् ।
७.मुक्तशिखानां पुत्रादीनां ज्यैष्ठ्यक्रमेण गमनम् ।
८.खानितस्य गर्तस्य त्रिप्रदक्षिणं परिक्रमणं शमीशाखयोदकेन प्रोक्षणं च ।
९.खानिते गर्ते अग्नीनां निधानप्रकारः ।
१०.प्रेतस्यान्तर्वेदि निधानम् ।
११.इध्मचितेश्शयनम् ।
१२.तत्र प्रेतस्य संवेशनप्रकारः ।
१३.पत्न्या उत्तरतः संवेशनम् ।
१४.क्षत्रियस्य प्रेतस्योत्तरतः पत्न्या धनुषश्च संवेशनम् ।
१५.देवरादिभिः समन्त्रं पत्न्या उत्थापनम् ।
१६.वृषलेनोत्थापने कर्तुर्मन्त्रजपः ।
१७.धनुरादाने मन्त्रजपः ।
१८.वृषलेन धनुरादाने कर्तुर्मन्त्रजपः ।
१९.आरोपितं धनुश्छित्त्वेध्मचितौ प्रक्षेपः ।

तृतीयः खण्डः ।

१—११. प्रेतस्य सर्वेष्वङ्गेषु यज्ञपात्राणां निधानम् ।
१२. बिलवतां पात्राणां पृषदाज्येन पूरणम् ।
१३, १४. दृषदुपलादीनां पुत्रस्योपयोगार्थं गृह एव निक्षेपः ।
१५. अनुस्तरणीपक्षे तस्या वपामुद्धृत्य समन्त्रं प्रेतस्य मुखशिरसोः प्रच्छादनम् ।
१६, १७. अनुस्तरण्या अङ्गानां प्रेतस्याङ्गेषु यथाक्रमं निधानम् ।
१८, १९. ओदनपिण्डयोरपि हृदये निधानं, वृक्कयाभाव एव तदिति मतान्तरम् ।
२०. सर्वाङ्गनिधानात् परमनुस्तरण्याश्चर्मणा प्रेतप्रच्छादनम् ।

पृष्ठ 43स्थायी लिंक

२९

सूत्रम्.विषयः.
२१.प्रणीतानुमन्त्रणम् ।
२२.सव्यं जानु निपात्य चतसृभिराज्याहुतिभिर्दक्षिणाग्नौ होमः ।
२३.पञ्चम्या आज्याहुतेः प्रेतस्योपरि होमः ।

चतुर्थः खण्डः ।

सूत्रम्विषयः
१.अग्निप्रज्वालनार्थं परिकर्मिणां युगपत् प्रेरणम् ।
२.आहवनीयस्य प्रथमं प्रज्वलने स्वर्गप्राप्तिः ।
३.तथा तत्पुत्रस्येह संसिद्धिः ।
४.गार्हपत्यदक्षिणाग्न्योः प्रज्वलने फलविशेषः ।
५.सर्वेषां युगपत् प्रज्वलने समृद्धयतिशयः ।
६.दह्यमानप्रेतानुमन्त्रणम् !
७.एवं विदुषा पुत्रेण दाहे फलश्रुतिः ।
८.एवं संस्कृत्य प्रेतस्य जलपूर्णाज्जानुदघ्नाद् गर्तान्निष्क्रम्य धूमोद्गमसमय एव स्वर्गप्राप्तिः ।
९.मन्त्रं जपित्वा प्रेतमनवेक्ष्य गमनम् ।
१०.तटाकादौ सकृदुन्मज्ज्य प्रेताय जलाञ्जलिं दत्त्वा शुष्काणि वासांसि परिधाय दिवा चेदानक्षत्रदर्शनाद् रात्रौ चेदा-सूर्यदर्शनात् सङ्गीभूयावस्थानम् ।
११.दृश्यमाने नक्षत्रे सूर्ये वा कनिष्ठादिक्रमेण ग्रामप्रवेशः ।
१२.गृहं प्राप्याश्मादीनां द्वारदेश एवोपस्पर्शः ।

पञ्चमः खण्डः ।

सूत्रम्विषयः
१.अस्मिन्नहोरात्रे गृहेऽन्नादिपाकप्रतिषेधः ।
२.अपरेद्युरारभ्य त्रिरात्रमक्षारलवणभोजनम् ।
३.महागुरुमृत्तौ द्वादशरात्रमिति मुख्यः कल्पः, त्रिरात्रमिति च गौणः ।
४.सपिण्डानां दशाहं दानाध्ययनादिनिषेधः ।
पृष्ठ 44स्थायी लिंक

३०

सूत्रम्.विषयः.
५.असपिण्डगुरुमृतावप्येवम् ।
६.सपिण्डास्वप्रत्तासु स्त्रीषु त्रिरात्रम् ।
७.महागुरुव्यतिरिक्ताचार्येष्वपि ।
८.समानोदकेष्वपि ।
९.प्रत्तस्त्रीदन्तजातादिष्वेकाहम् ।

षष्ठः खण्डः

सूत्रम्.विषयः.
१.अस्थिसञ्चयनकालः ।
२.शुभे कुम्भे पुंसोऽस्थिसञ्चयनम् ।
३.अलक्षणे कुम्भे स्त्रिया अस्थिसञ्चयनम् ।
४.संचेतृनियमः ।
५.क्षीरोदकेनायतनप्रोक्षणम् ।
६.अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामस्थ्यादायाशब्दं कुम्भे निधानम् ।
७.आपादत लादस्थ्ना यथाक्रममादानम् ।
८.अस्थिकुम्भस्य गर्ते निक्षेपः ।
९.कपालेन कुम्भमपिधाय जपित्वा पांसुभिरवकीर्य श्मशानात् प्रत्याव्रज्य स्नात्वा प्रेताय श्राद्धदानम् ।

सप्तमः खण्डः ।

सूत्रम्.विषयः.
१.पित्रादीनां गुरुजनानामुपर्य्युपरि मरणसम्भवेऽमायां शान्तिकैर्मविधिः ।
२.प्रागुदयाद् गृहोपकरणानां पचनामेश्च दक्षिणस्यां दिश्युत्सर्गः ।
३.तमग्निं यत्रकुत्रापि प्रक्षिप्य त्रिःप्रदक्षिणं परिक्रमणम् ।
४.ततः पृष्ठतोऽनवेक्ष्य पुनराव्रज्य स्नात्वा वपनविधिः ।
५.नवानां मणिकादीनामुपकल्पनम् ।
६.अग्निवेलायां समन्त्रमरणेरग्निजननम् ।
पृष्ठ 45स्थायी लिंक

३१

सूत्रम्.विषयः.
७.गृहाद् बहिस्तमग्निं दीपयित्वार्धरात्रपर्यन्तं पुण्यकथादीनां कीर्तनम् ।
८.अर्धरात्रात् परमविच्छिन्नाया उदकधाराया दक्षिणद्वारेण हरणम् ।
९.अथ तत्र तमाग्निमुपसमाधाय तस्य पश्चिमे देशे आनडुहं चर्मास्तीर्य तत्र समन्त्रमारोहणम् ।
१०.मध्यमपरिधेः समन्त्रं परिधानं दक्षिणोत्तरयोश्चामन्त्रकम् ।
११.उत्तरतोऽश्मानमवस्थाप्य चतसृभिराज्याहुतिभिर्हुत्वा कौटुम्बिकानामीक्षणम् ।
१२.युवतीनां नेत्राञ्जनं ततो निर्गमनं च ।
१३.युवतीनां नेत्राञ्जनसमये समन्त्रं कर्तुरीक्षणम् ।
१४.कर्तुरन्येषां चाश्माभिमर्शनम् ।
१५.अथाग्निमादाय गृहं प्रवेष्टुं सर्वेषां परिक्रमणमविच्छिन्नोदकधारास्रावणमैशान्यां दिशि स्थित्वा मन्त्रजपश्च ।
१६.परिणेतव्यस्यानडुहो लक्षणम् ।
१७.तस्याग्नेर्महानसे चुल्ल्यां प्रतिष्ठापनं सर्वेषां स्वे स्वे शयनस्थाने स्थित्वा नवेन वाससा प्रच्छाद्यासूर्योदयाज्जागरणम् ।
१८.उदिते सूर्ये मङ्गल्यसूक्तजपो होमो ब्राह्मणभोजनं दक्षिणादानं स्वस्तिवाचनं च ।

अष्टमः खण्डः ।

१. | श्राद्धानां चातुर्विध्यम् । २. | वरणीयब्राह्मणलक्षणं ब्राह्मणसङ्ख्या उपवेशनप्रकारः उपचारा अर्घ्यपरिकल्पनं च । ३. | अर्घ्यप्रदानं तन्मन्त्राश्च । ४. | प्रतिब्राह्मणं सकृत् सकृदर्घ्यनिवेदनम् । ५. | तासामपामनुमन्त्रणम् ।

सूत्रम्. | विषयः.

पृष्ठ 46स्थायी लिंक

३२

सूत्रम्.विषयः.
६.अर्घ्यदानावशिष्टानानपां प्रथमपात्रे समवनयनं मुखाञ्जनं च ।
७.अत्र स्तुतिनिन्दार्थमुभयोर्गाथयोरुदाहरणम् ।

नवमः खण्डः ।

१. गन्धादिदानम् ।
२. स्थालीपाकादुद्धृतस्यान्नस्याग्नौ करणार्थं ब्राह्मणप्रार्थना ।
३. अग्नौ कुरुष्वेत्यादिब्राह्मणाभ्यनुज्ञा ।
४. पिण्डपितृयज्ञोक्तप्रकारेण होमः ।
५. आहिताग्न्यादेः पार्वणे पाणिहोमविधिः ।
६. पाणिहोमप्रशंसा ।
७. पाणिहोमपक्षे विशेषः ।
८. अग्नौ करणपक्षे विशेषः ।
९. श्रद्धया दाने प्रशंसा ।
१०. तृप्तेषु ब्राह्मणेषूभयोर्मन्त्रयोः श्रावणम् ।
११. तृप्तिप्रश्नप्रतिवचनानन्तरं पिण्डार्थमन्नमुद्धृत्य शिष्टस्यान्नस्य ब्राह्मणेभ्यो निवेदनम् ।
१२. भुक्तवत्स्वनाचान्तेषु पिण्डनिपरणम् ।
१३. केषाञ्चिन्मते आचान्तेषु पिण्डनिपरणम् ।
१४. अनन्तरं समन्त्रमन्नान्विकिरणं स्वधोक्त्यनन्तरं पितॄणां विसर्गः ।

दशमः खण्डः ।

१. शूलगवाख्यरौद्रयज्ञः ।
२. शूलगवस्य कालः ।
३. तस्य नक्षत्रविशेषः ।
४. यूथश्रेष्ठस्य पुङ्गवस्योपादानम्।
५. गोलक्षणम् ।

पृष्ठ 47स्थायी लिंक

३३

सूत्रम्.विषयः.
६.तस्यैव लक्षणान्तरं केषाञ्चिन्मते ।
७.कृष्णस्याप्यारोहवतो ग्रहणम् ।
८.तस्य गोराभिषेकः ।
९.समन्त्रं शूलेनाङ्कयित्वोत्सर्गो यावद्दन्तपतनम् ।
१०.ग्रामाद् बहिर्यज्ञिये देशे शूलगवविधानज्ञेन होमस्तस्य वृद्धस्य पशोर्यूपे बन्धनं रुद्राय नियोगश्च ।
११.पशुकल्पोक्तवत् प्रोक्षणादिं ।
१२.विशेषवर्णनप्रतिज्ञा ।
१३.मृन्मयपात्रेण पर्णेन वा वपाहोमस्य कर्तव्यत्वम् ।
१४.वपाया अवदानानां स्थालीपाकस्य च हरायेत्यादिभिर्द्वादशभिर्नामभिः स्वाहाकारान्तो वपाहोमः ।
१५.उग्रायेत्यादिभिः षड्भिर्वा ।
१६.रुद्राय स्वाहेति वा ।
१७.होमानन्तरं स्विष्टकृतः पूर्वं चतसृषु दिक्षु बलिहरणम् ।
१८.बलिहरणे दिशां नामनिर्देशः ।
१९.चतुर्भिः सूक्तैश्चतसृणां दिशामुपस्थानम् ।
२०.अन्येष्वपि रुद्रयज्ञेषु दिशामुपस्थानम् ।
२१.तुषादीनामग्नौ प्रहरणम् ।
२२.पशोश्चर्मणोपानदादिकरणम् ।
२३.अग्नेरुत्तरतः समन्त्रं पशोः शोणितनिनयनम् ।
२४.संज्ञपनदेशस्थितस्य रुधिरादेः समन्त्रं सर्पेभ्यो निवेदनम् ।
२५.तस्य सर्पैर्हरणम् ।
२६.रुद्रस्य सर्वात्मकत्वप्रशंसा ।
२७.याजयितुर्यजमानस्य च ज्ञात्वानुष्ठाने प्रशंसा ।
२८.रुद्रप्रसादेन यजमानस्याकुतश्चिद्भयत्वम् ।
२९.पुत्रादीनामस्मिन् कर्मण्यन्वयप्रतिषेधः ।
३०.हुतशेषप्राशनस्य स्वस्त्ययनत्वम् ।
पृष्ठ 48स्थायी लिंक

३४

सूत्रम्.विषयः.
३१.उक्तस्य शूलगवस्य सर्वकामफलप्रदत्वम् ।
३२.सर्वथास्य कर्मणः सकृत् कर्तव्यत्वम् ।
३३.यजमानप्रशंसा ।
३४.मङ्गल्यसूक्तं जपित्वा गृहस्य प्रत्यागमनम् ।
३५.पशूनां रोगेऽस्यैव देवस्य यष्टव्यत्वम् ।
३६.शूलगवस्य स्थाने सर्वहुतः स्थालीपाकः ।
३७.होमानन्तरं धूमस्पर्शार्थं गवामानयनम् ।
३८.मङ्गल्यं सूक्तं जपित्वा पशूनां मध्ये प्रवेशः ।
३९.शौनकाचार्यनमस्कारः ।

इति चतुर्थोऽध्यायः ।

पृष्ठ 49स्थायी लिंक

शुद्धिपत्रम् ।

पृष्ठम् .पङ्क्तिः .अशुद्धम् .शुद्धम् .
१०२३त्विर्त्वि
१४१३येय
५०४यदाय था
,,१४थथे
७९३रा' सरास'
८६१९ना यनां य
१४९१२भान्र्भान्
१६२,,दृध्वा हदृध्वाह
,,१४तोब्रब्रतो
१८८१०याऽस्थीया अस्थी
पृष्ठ 50स्थायी लिंक

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

पृष्ठ 51स्थायी लिंक

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

॥ श्रीः ॥

आश्वलायनगृह्यसूत्रम् ।

अनाविलाख्यया श्रीहरदत्ताचार्यमिश्रविरचितया

वृत्त्या समेतम् ।

उक्तानि वैतानिकानि। गृह्याणि वक्ष्यामः ॥ १ ॥

नमो रुद्राय यद् गृह्यमाश्वलायननिर्मितम् ।
क्रियते हरदत्तेन तस्य वृत्तिरनाविला ॥

द्विप्रकाराणि कर्माणि श्रुतिलक्षणान्याचारलक्षणानि च । तत्र उक्तानि वैतानिकानि वितानैरग्निभिः साध्यानि श्रुतिलक्षणानि कर्माणि । अथेदानीं गृह्याणि वक्ष्यामः । गृहाश्रमे भवोऽग्निर्गृह्यः । वक्ष्यति च “पाणिग्रहणादि गृहं परिचरेत्” इति । यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात् स गृह्य इति च्छन्दोगाः । इह तु तत्साध्यानि कर्माणि विवक्षितानि । यद्यप्युपनयनादौ लौकिकोऽग्निः, रथारोहणादिष्वग्नि^२रेव नास्ति, तथापि सर्वाण्येव स्मृत्याचारलक्षणानि कर्माणि गृह्याणीत्युच्यन्ते भूम्ना । किं प्रयोजनं सूत्रस्य । गृह्याणां कर्मणामधिकारः । तेन वक्ष्यमाणेषु कर्मसु सति सम्भवे गृह्योऽग्निः गृहस्थश्चाधिकारीति सिद्धम् । अथ गृह्याणि वक्ष्याम इत्येवाधिकार सिद्धे उक्तानि वैतानिकानीत्युक्तानुभाषणं^६

१. ‘धनानि’ ग. पाठः.
२. ‘दौ चाग्नि’ घ. पाठः.
३. ‘षु चाग्नि’ ग. पाठः.
४. ‘प्युच्य’ क. ख. ग. पाठः.
५. ‘न्ते न भू’ क., ‘न्ते नाम्ना’ ख. ग. पाठः.
६. ‘नीति भा’ घ. पाठः.

G. P T. 2374. 500. 24-1-21. B

पृष्ठ 52स्थायी लिंक

१ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

वक्ष्यमाणेषु तदपेक्षाप्रदर्शनार्थम् । तेन तत्र याः परिभाषाः “तस्य नित्याः प्राञ्चश्चेष्टा” इत्यादयः, तासां वक्ष्यमाणेष्वपि प्रवृत्तिर्भवति । प्रकरणभेदाद्धि न प्राप्नोति ॥ १ ॥

त्रयः पाकयज्ञाः ॥ २ ॥

पाकगुणका यज्ञाः पाकयज्ञा इति विज्ञायमाने आज्यहोमेषु “पाकयज्ञानामेतत्तन्त्रम्” इत्येष विधिर्न³ वर्तते । तस्मादल्पवचनः पाकशब्दः, यथो² योऽस्मात् पाकतरै इति । प्रशंसावचनो वा, यथा तं पाकेन मनसापश्यमभित⁵ इति । अल्पायाससाध्यत्वादल्पत्वम् । महाफलत्वात्⁶ प्रशस्तत्वम् । वक्ष्यति⁴ च “अथ काम्यानां स्थाने काम्याः⁷,” “चरवैः⁸,” “तानेव कामानाप्नोति” इति । ते पाकयज्ञास्त्रयः त्रिविधा इत्यर्थः ॥ २ ॥

तां¹⁰ एव विधा लक्षणेन दर्शयति —

हुता अग्नौ हूयमानाः अनग्नौ प्रहुता ब्राह्मणभोजने ब्रह्मणिहुताः ॥ ३ ॥

हूयमानाः क्रियमाणा इत्यर्थः । नहि पाकयज्ञैः⁹ सर्वे हूयन्ते । हुता नाम पाकयज्ञाः पार्वणादयः । अनग्नौ प्रहुताः

१. 'र्न प्रव' क. ख. ग. पाठः.
२. 'था अहैदैधिषव्यो दतस्तितिष्ठेते तत्र यो' ग, 'था अहेदैधिषव्येति यो' घ. पाठः.
३. 'स्म' क. घ. पाठः.
४. 'रेति च । प्र' घ. पाठः.
५. 'न्ति' ख. पाठः.
६. 'त्वं प्र',
७. 'त्वं च । व',
८. 'ति अ' घ. पाठः.
९. 'वः इ' क. ख. ग. पाठः.
१०. 'तानेवंविधेन लक्षणेन सह द' ग. पाठः.
११. 'ज्ञा हू' क. ख. ग. पाठः.