आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

दशमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३५

ब्राह्मणान् भोजयित्वा शिवं वास्तु शिवं वास्त्विति वा- चयीत ॥ ७ ॥

स्थालीपाकधर्मत्वादेव श्रपणे सिद्धे श्रपयित्वेति वचनं नियमार्थं स्थालीपाकस्यास्यैव प्रथमं श्रपणं यथा स्याद् भोज- नार्थं मा भूदिति । तैर्भुक्तवद्भिरेव वाचनम् ॥ ७ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये नवमः खण्डः ।

---

अथ दशमः खण्डः ।

उक्तं गृहप्रपदनम् ॥ १ ॥

यदनन्तरोक्तं मणिकप्रतिष्ठापनादि तद् गृहप्रपदनं स्वगृहप्रवेशः । पूर्वं कृतसंस्कारमपि गृहं क्रयादिप्राप्तं प्रविश- ताप्येतत् कर्तव्यमित्युक्तं भवति ॥ १ ॥

बीजवतो गृहान् प्रपद्येत ॥ २ ॥

पूर्वं व्रीह्यादिबीजानि स्थापयित्वा पश्चाद् गृहान् प्रप- द्येत ॥ २ ॥

क्षेत्रं प्रकर्षयेदुत्तरैः प्रोष्ठपदैः फल्गुनीभी रोहिण्या वा ॥

सर्वत्र ‘नक्षत्रे च लुपि’त्यधिकरणे तृतीया । एषु नक्ष- त्रेषु क्षेत्रस्य कर्षणं कारयेत् ॥ ३ ॥

तत्र प्रकारः —

क्षेत्रस्यानुवातं क्षेत्रस्य पतिना वयमिति प्रत्यृचं जुहुयाज्जपेद् वा ॥ ४ ॥

क्षेत्रस्यानुवातं यस्यां दिशि होमे कृते क्षेत्रं धूमो

१३६	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

व्याप्नोति तस्यां दिग्होमः कर्तव्यः । जपेद्वा जपहोमयोर्वि- कल्पः ॥ ४ ॥

गाः प्रतिष्ठमाना अनुमन्त्रयेत मयोभूर्वातो अभि वात्स्त्रा इति द्वाभ्याम् ॥ ५ ॥

आत्मीया गावो यदा प्रतिष्ठन्ते गृहान्निर्गच्छन्ति तदा ता अनुमन्त्रयते मयोभूरिति द्वाभ्यामृग्भ्याम् ॥ ५ ॥

आयतीर्यासामूधश्चतुर्बिलं मधोः पूर्णं घृतस्य च ता नः सन्तु पयस्वतीर्बह्वीर्गोष्ठे घृताच्यः ॥ ६ ॥

इतिकरणाध्याहारेण मन्त्रसमाप्तिः । आयतीर्गृहान् प्रत्यागच्छतीरनुमन्त्रयते यासामूध इति मन्त्रेण ॥ ६ ॥

या देवेषु तन्वा मैरयन्तेति च सूक्तशेषम् ॥ ७ ॥

द्वितीयानिर्देशाद् ब्रूयादिति गम्यते । या देवेष्विति (यत् ? यः) सूक्तशे(षं?षः) तमप्यायतीनामनुमन्त्रणे ब्रूयात् ॥

आगावीयमेके ॥ ८ ॥

एक आचार्या आ गावो अग्मन् इति सूक्तमिच्छन्ति ॥

गणानासामुपतिष्ठेतागुरूगवीनां भूताः स्थ प्रश- स्ताः स्थ शोभनाः प्रियाः प्रियो भूयासं शं मयि जानी- ध्वं शं मयि जानीध्वम् ॥ ९ ॥

आसां गवां गणान् संघात् यत्र यत्र दृष्ट्वानुपतिष्ठेत । किमविशेषेण, नेत्याह — अगुरुगवीनां गुरोर्या गावः तद्व्य- तिरिक्तानाम् आसां गवां गणानुपतिष्ठेत भूताः स्थेति मन्त्रेण ।

---

१. 'या वो भू' ग. पाठः. २. 'ण द्विरु' घ. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । १९७

शं मयि जानीध्वमिति सकृदुक्त्या मन्त्रान्तद्विरुक्तिरध्याय- परिसमाप्तिकृतौ । इतिकरणं चाध्याहार्यम् ॥ ९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ अनाविलायां द्वितीयाध्याये दशमः खण्डः । द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ।

---

१. 'ता द्वि' घ. पाठः.

T

अथ तृतीयोऽध्यायः ।

अथातः पञ्चयज्ञाः ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेतैर्विना न निःश्रेयसाभ्युदयसिद्धिः अतः पञ्चयज्ञा वक्ष्यन्ते । पञ्चयज्ञा इति संज्ञाशब्दोऽयमन्वर्थः । ‘दिक्संख्ये संज्ञायाम्’ इति समासः ॥ १ ॥

तानुपादिशति —

देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्ययज्ञ इति ॥

उद्देशक्रमेण लक्षणान्याह—

तद्यदग्नौ जुहोति स देवयज्ञो यत्स्वाध्यायमधीते स ब्रह्मयज्ञो यद् बलिं करोति स भूतयज्ञो यत् पितृभ्यो ददाति स पितृयज्ञो यन्मनुष्येभ्यः स मनुष्ययज्ञः ॥ ३ ॥

तदिति वाक्योपन्यासे । यच्छब्दोपबन्धाद् वर्तमानापदेशाच्चानुवादा एते । अनुवादाश्च प्राप्तिमपेक्षन्ते । तत्र स्वाध्यायाध्ययनमनन्तरं वक्ष्यते । एवं मनुष्येभ्यो दानं ‘गृहानेत्य यद् ददाति सा दक्षिणे’ति । देवेभ्यो होमो वैश्वदेवे । भूतेभ्यो बलिहरणे । पितृभ्यो दानमपि तत्रैव ‘स्वधा पितृभ्य इति प्राचीनावीती शेषं दक्षिणा निनयेदि’ति ॥ ३ ॥

तेषामहरहः क्रिया चोद्यते —

तानेतान् यज्ञानहरहः कुर्वीत ॥ ४ ॥

सैषा न चोदनीया तेन तेन प्रोपकेण प्राप्तत्वात् । अत्राहुः ‘द्वादशरात्रं वा महागुरुषु दानाध्ययने वर्जयेर-

---

१. ‘प्रकारेण’ ख. ग. ङ. पाठः.

द्वितीयः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३९

ह्नि¹'ति वक्ष्यति । तमपि प्रतिषेधं बाधित्वाऽहरहःक्रियो स्यादि- त्येवमर्थमिदमिति । ब्रह्मयज्ञस्तु न भवति 'तस्य द्वावनध्यायौ यदात्माशुचिर्यद्देश' इत्याहृत्य वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ ४ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।

---

अथ द्वितीयः खण्डः ।

अथ स्वाध्यायविधिः ॥ १ ॥

ब्रह्मयज्ञाध्ययनप्रकारौ वक्ष्यते । अक्रियमाणे विधिग्र- हणे पूर्वोक्तानां यज्ञानामनन्तरं स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्युक्तं स्यात् । विधिग्रहणाँ³दनुष्ठानक्रमो यथारुचि भवति ॥ १ ॥

प्राग्वोदग्वा ग्रामान्निष्क्रम्याप आप्लुत्य यज्ञो-

पवीत्याचम्याक्लिन्नवासा दर्भाणां महदुपस्तीर्य प्राक्-

कूलानां तेषु प्राङ्मुख उपविश्योपस्थं कृत्वा दक्षि-

णोत्तरौ पाणी सन्धाय पवित्रवन्तौ विज्ञायतेऽपां वा

एष ओषधीनां रसो यद्दर्भाः सरसमेव तद् ब्रह्म क-

रोति द्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाणः संमील्य वा

यथा वा युक्तमात्मानं मन्येत तथायुक्तोऽधीयीत स्वा-

ध्यायम् ॥ २ ॥

---

१. 'ति प्रतिषेधं व' ग. घ. पाठः. २. 'या कर्तव्यतार्था' ग. पाठः.
३. 'णात् त्वनुष्ठाने य' ख. ग. ङ. पाठः.

१४० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः

प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा ग्रामान्निष्क्रम्याप आप्लुत्य आप्लवनं स्नानम् इह तु द्वितीयानिर्देशादवगाहनपूर्वके वर्तते । आप्लुत्येत्येव सिद्धेऽप इति वचनादुद्धृताभिरद्भिः स्नानप्रति- षेधः । आपस्तम्बस्तु गृहस्थं प्रकृत्याह—'¹सशिरावमज्जन- मप्सु वर्जयेदि'ति । आप्लुत्य यज्ञोपवीती भूत्वाचामति । अत्र यज्ञोपवीतवचनादकर्मकाले नावश्यम्भावः । कर्माङ्गमिदमाच- मनं शौचार्थस्य स्मृतिप्राप्तत्वाद् । आचम्याक्लिन्नवासा अनाद्र- वासा भूत्वा प्राक्कूलानां प्रागग्राणां दर्भाणां महदासनमुपस्तीर्य तेषु प्राङ्मुख उपविशति । अत्र प्राङ्मुखत्वविधानात्पूर्व- त्रानियमः । उपविश्य उपस्थं कृत्वा उपस्थकरणे दक्षिणः पाद उत्तरे² स्यात् । ततः³ पूर्वोक्तलक्षणपवित्रवन्तौ पाणी सन्दधाति । तत्र पवित्रवन्तौ पाणी इति वचनात् प्रतिपाणि पवित्रे भवतः । सन्धाय द्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाण इत्य- न्वयः । मध्ये त्वासनार्थानां पवित्रार्थानां च दर्भाणामर्थवादो ब्राह्मणानुकर्षणेन । दर्भा इति यद् एष अपामोषधीनां च रसः⁴ तेन दर्भवान् कर्म कुर्वन् सरसं ब्रह्म करोतीति विज्ञायते ब्राह्मणं भवतीति⁵ । संमील्य वा चक्षुषी प्रकारान्तरेणापि यथा वा युक्तं समाहितमात्मानं मन्यते तथा युक्तोऽधीयीत स्वा-

---

१. 'सहशिरोव' ख. ग. ङ. पाठः. २. 'रः सव्यस्योपरि भवति । त' घ. पाठः. ३. 'ततः प्रच्छिन्नाग्रावनन्तर्गभौ प्रादेशमात्रौ कुशावित्युक्तलक्षणाभ्यां पवित्राभ्यां तद्वन्तौ पाणी सन्दधाति दक्षिणस्यार्वाचीनताववान इति श्रुतेः । तत्र पवित्रवन्तौ पाणी सन्धायेति वच', ४. 'सः तत् तेन दर्भानुप्रवेशनेन स', ५. 'तिद्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाणः स' घ. पाठः.

द्वितीयः खण्डः] अनाविलोपेतम् । १४१

ध्यायम् । स्वाध्यायविधिरित्युपक्रम्यापि पुनः स्वाध्यायग्रहण- मोङ्कारव्याहृतिसावित्रीणामपि स्वाध्यायेऽनुप्रवेशार्थम् ॥ २ ॥

ओंपूर्वा व्याहृतयः ॥ ३ ॥

प्रथमं तावदोङ्कारपूर्विका व्याहृतयो वक्तव्याः ॥ ३ ॥

सावित्रीमन्वाह पच्छोऽर्धर्चशः सर्वामिति तृतीयम् ॥ ४ ॥

पश्चात् सवित्रीमन्वाह, कथं, प्रथमं पच्छः द्वितीय- मर्धर्चशः तृतीयं सर्वामिति । तृतीयग्रहणं पच्छो वार्धर्चशो वा सर्वां वेति विकल्पसंशयनिवृत्त्यर्थम् ॥ ४ ॥

अथ स्वाध्यायमधीयीत ॥ ५ ॥

पुनः स्वाध्यायग्रहणं वक्ष्यमाणो विशेषो वक्ष्यमा- णस्य स्वाध्यायस्यैव यथा स्यादिति । कः पुनरसौ । 'स या- वन्मन्येत तावदधीत्ये'ति । किं सिद्धं भवति । प्रणवव्या- हृतिसावित्र्यात्मकस्य वोक्तस्य स्वाध्यायस्य नित्यत्वं सिद्धं भवति ॥ ५ ॥

स्वाध्यायमाह —

ऋचो यजूंषि सामान्यथर्वाङ्गिरसो ब्राह्मणानि कल्पान् गाथा नाराशंसीरितिहासपुराणानीति ॥ ६ ॥

कल्पशब्देन सूत्राण्युच्यन्ते । कथं पुनर्नित्ये स्वाध्या- याध्ययने अनित्यानां सूत्राणां विधानमुपपद्यते, तदाकृते-

१४२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

नित्यत्वात् । यथा पशोरनित्यस्य नित्ये ब्राह्मणवाक्ये दर्शनं तद्वत् । एतेन इतिहासपुराणानि व्याख्यातानि । गाथाः ‘तदे-षाभियज्ञगाथा गीयते’ इत्याद्युदाहृताः । नाराशंसीः नराशं-सदेवत्याः ‘नराशंसमिह प्रियमि’त्याद्या ऋचः । आसां पृथग् ग्रहणं फलविशेषविधानार्थम् । इतिहासो महाभारतम् । पुराणं वायुप्रोक्तादि ॥ ६ ॥

ऋगादीनामध्ययने फलविशेषमाह —

यदृचोऽधीते पयआहुतिभिरेव तद्देवतास्तर्पयति, यद्यजूंषि घृताहुतिभिः, यत्सामानि मध्वाहुतिभिः, यद-थर्वाङ्गिरसः सोमाहुतिभिः, यद् ब्राह्मणानि कल्पान् गाथा नाराशंसीरितिहासपुराणानीत्यमृताहुतिभिः ॥ ७ ॥

यथा पयःप्रभृतीनामाहुतिभिर्देवतास्तृप्यन्ति एवमृ-गादीनामध्ययनेनेत्युक्तं भवति । द्वितीयादिषु यद्यजूंषीत्या-दिष्वेवेत्यादेरनुषङ्गः ॥ ७ ॥

न केवलं देवतास्तर्पयति, पितॄनपीत्याह—

यदृचोऽधीते पयसः कुल्या अस्य पितॄन् स्वधो-पक्षिरन्ति, यद्यजूंषि घृतस्य कुल्याः, यत्सामानि मध्वः कुल्याः, यदथर्वाङ्गिरसः सोमस्य कुल्याः, यद् ब्राह्म-णानि कल्पान् गाथा नाराशंसीरितिहासपुराणानीत्यमृ-तस्य कुल्याः ॥ ८ ॥

कुल्याः क्षुद्रनद्यः । ऋगादीनामध्ययने पयःप्रभृ-तीनां कुल्या अस्याध्येतुः पितॄन् स्वधा भूत्वोपक्षरन्ति उप-

---

१. ‘त् पशुवत् । य’ व. पाठः.
२. ‘पो’ ग. पाठः.

तृतीयः खण्डः] अनाविलोपेथम् । १४३

तिष्ठन्ते । स्वधेति पितॄणामन्ननाम । अस्य पितॄन्नित्यादेश्च द्वितीयादिष्वनुषङ्गः ॥ ८ ॥

ऋगादीनां समस्तानामध्ययने प्राप्ते विशेषमाह —

स यावन्मन्येत तावदधीत्यैतया परिदधीत ॥ ९ ॥

स यावदध्येतुं शक्यं मन्यते देशकालावस्थानां तावदधीत्य एतया वक्ष्यमाणयर्चा परिदधीत समापयेत् । परिदधीतेति वचनं परिधानीयाधर्मस्य त्रिरभ्यासस्य प्राप्त्यर्थम् ॥ ९ ॥

तामृचमाह —

नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यो नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे महते करोमीति ॥ १० ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रकृतायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

देवतास्तर्पयति ॥ १ ॥

प्रीणयति । केन, उदकेन तर्पणस्य तथा प्रसिद्धत्वात् । अप^आप्लुत्येति च प्रकरणात् । तच्चाञ्जलिना कर्तव्यम् । जलाञ्जलिरिति हि तर्पणं प्रसिद्धम् । अन्ये त्वनादेशाद्दक्षिणेन पाणिना कुर्वन्ति । अपरे तु सव्योपगृहीतेन दक्षिणेन ॥ १ ॥

---

१. 'नं' ग. घ. पाठः.

१४४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः

प्रजापतिर्ब्रह्मा वेदा देवा ऋषयः सर्वाणि चच्छन्दांस्योङ्कारो वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री यज्ञा द्यावापृथिवी अहोरात्राणि सांख्याः सिद्धाः समुद्रा नद्यो गिरयः क्षेत्रौषधिवनस्पतिगन्धर्वाप्सरसो नागा गावो वयांसि विप्रा यक्षा रक्षांसि भूतान्येवमन्तानि ॥ २ ॥

प्रजापतिस्तृप्यत्विति प्रथमो मन्त्रः । एवमुत्तरेषु तृप्यत्विति सर्वत्रानुषङ्गः, द्विवचनान्ते तृप्यतामिति, बहुवचनान्ते तृप्यन्त्विति । एकः समास एको मन्त्रः । भूतान्येवमन्तानीति नायं मन्त्रः, किं तर्हि आदित आरभ्य रक्षांसीत्येवमन्तानि भूतानीत्यर्थः । एवं हि ‘अथर्षय’ इति सङ्गतं भवति । अन्ये तु भूतानि तृप्यन्तु एवमन्तानि तृप्यन्त्विति मन्त्रावेव कृत्वा तर्पयन्ति । एतेषां प्राजापत्येन तीर्थेन तर्पणम् ॥ २ ॥

अथर्षयः ॥ ३ ॥

तर्पयितव्या वक्ष्यन्त इति शेषः ॥ ३ ॥

शतर्चिनो माध्यमा गृत्समदो विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाजो वसिष्ठः प्रगाथाः पावमान्यः क्षुद्रसूक्ता महासूक्ता इति ॥ ४ ॥

अत्र इतिशब्द ऋषीणामवसानप्रदर्शनार्थः । एतेषां दैवेन तीर्थेन तर्पणम् । केचिन्निवीतमपि कुर्वन्ति, अपरे न, वचनाभावात् । प्राचीनावीतीति वक्ष्यमाणशेषः ॥ ४ ॥

---

१. 'ति समासेषु च ए', २. 'न्ते', ३. 'षः तस्मात् पूर्वं विशिष्टम् । प्रा' घ. पाठः

तृतीयः खण्डः ] अनाविलेापेतम् । १४५

प्राचीनावीती सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैलसूत्र- भाष्यमहाभारतधर्माचार्या जानन्तिबाहाविगार्ग्यगौतम- शाकल्यवाभ्रव्यमाण्डव्यमाण्डूकेया गार्गीवाचक्नवी ब- डबाप्रातिथेयी सुलभा मैत्रेयी कहोलं कौषीतकं महा- कौषीतकं भरद्वाजं पैङ्ग्यं महापैङ्ग्यं सुयज्ञं शाङ्खाय- नमैतरेयं महैतरेयं बाष्कलं शाकलं गार्ग्यं सुजातवक्त्रम् औद्वाहिं सौजाभिं शौनकमाश्वलायनं ये चान्ये आ- चार्यास्ते सर्वे$^१$ तृप्यन्तु ॥ ५ ॥

सुमन्तुप्रभृतीनामपि पितृष्वेवान्तर्भावः प्राचीनावीत- दर्शनात् । कल्पान्तरेष्वपि वैशम्पायनप्रभृतीनामेव तर्पणं विहितम् । गर्गवाचक्नवीति प्रसिद्धः पाठः । कहोलमित्यादिषु द्वितीयानिर्दिष्टेषु तर्पयामीति भवति । कहोलं तर्पयामीति । ये चान्ये इत्यादिरेको मन्त्रः ॥ ५ ॥

प्रतिपुरुषं पितॄंस्तर्पयित्वा गृहानेत्य यद्ददाति सा दक्षिणा ॥ ६ ॥

मातॄणां मातामहादीनां मातामह्यादीनां च तर्पणमि- च्छन्ति । तत्र विप्रतिपत्तिः । केचित् पित्रादीनां नाम्ना त- र्पणमिच्छन्ति देवदत्तं यज्ञदत्तं विष्णुमित्रमिति । एवं मा- त्रादीनामपि। प्रसिद्धस्त्वाचारः पितरं तर्पयामीत्यादि, एवं पि- तामहं प्रपितामहं मातरं पितामहीं प्रपितामहीम् इति । एवं मातामहवर्गेऽपि । एतेषां पितृतीर्थेन तर्पणम् । अत्र याज्ञ- वल्क्यः —

---

१. 'र्वे यु' ख. ग. घ. पाठः.

१४१ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः

“कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य तु । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनु क्रमात् ॥”

इति । एवं तर्पयित्वा गृहानेत्य वैश्वदेवान्ते अतिथिभ्यो यद् ददाति सा दक्षिणा ॥ ६ ॥

ब्रह्मयज्ञस्य पूर्वोक्तनियमासम्भवेऽप्यवश्यं कर्तव्यो ब्रह्मयज्ञो यथाकथञ्चिदित्याह --

अथापि विज्ञायते स यदि तिष्ठन्नासीनः शयानो वा यं यं क्रतुमधीते तेन तेन हास्य क्रतुनेष्टं भवतीति¹ ॥ ७ ॥

यस्य यस्य क्रतोः सम्बन्धिनं ब्राह्मणभागं मन्त्रभागं वाधीते तिष्ठन्नासीनः शयानो वा भूत्वा तेन तेन क्रतुनास्येष्टं भवतीति² । ब्राह्मणं भवतीत्यर्थः³ ॥ ७ ॥

विज्ञायते तस्य द्वावनध्यायौ यदात्माशुचिर्यद्देशः ॥ ८ ॥

तस्य ब्रह्मयज्ञस्य द्वावेवानध्यायौ यदशुचिरात्मा शावाद्याशौचेन चण्डालादिस्पर्शेन वा देशो वाप्यशुचिः⁴ एतावानेव ब्रह्मयज्ञस्यानध्यायः नाष्टम्यादिरिति विज्ञायत इति ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।

---

१. 'ति यं यं क्रतुं य',
२. 'त्येवं विज्ञायते ब्रा',
३. 'र्थः पुनश्च वि',
४. 'चिः अवस्करादिः ए' घ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १४७

अथ चतुर्थः खण्डः।

अथातोऽध्यायोपाकरणम् ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अध्यायोपाकरणं नाम कर्म वक्ष्यते । अधीयत इत्यध्यायः स्वाध्यायः, स उपाक्रियते विधिवदारभ्यते यत्र कर्मणि तदध्यायोपाकरणम् । अतःशब्दो हेत्वर्थो यस्मादतोऽध्ययनसिद्धिः अत एतद् वक्ष्यत इति ॥

ओषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन ॥ २ ॥

ओषधीनां प्रादुर्भावे सति श्रवणेन नक्षत्रेण कर्तव्यम् । 'नक्षत्रे च लुपि' इत्यधिकरणे तृतीया । कदा पुनरोषधीनां प्रादुर्भावः । श्रावणे भाद्रपदे वा मासि । तयोर्हि प्रकृत्या वृष्टिर्भवति । आषाढे तु कादाचित्की । यद्येवं श्रावणे भाद्रपदे वेति वक्तव्यं, किमोषधीनां प्रादुर्भाव इति परोक्षवचनेन । उच्यते । ओषधिप्रादुर्भावकृतोऽयं विकल्पो यथा स्यात् मासस्वरूपप्रयुक्तो विकल्पो मा भूदिति ॥ २ ॥

श्रावणस्य पञ्चम्यां हस्तेन वा ॥ ३ ॥

यद्वा श्रावणस्य मासस्य पञ्चम्यामेतत् कर्म कर्तव्यम् । सा यदि पञ्चमी हस्तेन युज्यते ॥ ३ ॥

आज्यभागौ हुत्वाज्याहुतीर्जुहुयात् सावित्र्यै ब्रह्मणे श्रद्धायै मेधायै प्रज्ञायै धारणात्यै सदसस्पतयेऽनुमतये छन्दोभ्यश्च ॥ ४ ॥

आज्यभागवचनं नित्यार्थम् । तथा 'आज्यभागौ पाकयज्ञेष्वि'ति विकल्पो मा भूदिति । अनुक्तद्रव्यत्वादेवाज्याहुतित्वे सिद्धेऽप्याज्याहुतिवचनं नियमार्थम्, उत्सर्जने वक्ष्यति

१४८ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः

‘एताभ्यो देवताभ्योऽन्नेन हुत्वे’ति तत्राप्येता आज्याहुतयो यथा स्युः अन्नाहुतयो मा भूवन्निति । चतुर्थ्यन्तैः सावित्र्यादिभि-^१र्नवभिः स्वाहाकारान्तैर्होमः ॥ ४ ॥

अथ दधिसक्तून् जुहोत्यग्निमीळे पुरोहितमित्येका कुषुम्भकस्तदब्रवीद् आवदंस्त्वं शकुने भद्रमावद गृणाना जमदग्निना धामन्ते विश्वं भुवनमधिश्रितं गन्ता नो यज्ञं यज्ञियाः सुशमियो न स्वो अरणः प्रतिचक्ष्व विचक्ष्वाग्ने याहि मरुत्सखायत्तेराज्ञश्छतं हविरिति द्वृचाः समानीव आकूतिरित्येका तच्छंयोरानृणीमह इत्येका ॥ ५ ॥

आज्याहुतिभ्योऽनन्तरं दधिमिश्रान् सक्तून् जुहोति । लौकिका दधिसक्तवो विधिवत् संस्कृताः । तानेतैः प्रतिमन्त्रं जुहुयात् । कुषुम्भक इत्याद्या द्व्यृचाः । समानीव इति । शाकलस्य समाम्नायस्यान्त्या तदध्यायिनामेषा । तच्छंयोरिति बाष्कलस्य तदध्यायिनामेषा । उभयत्रैकाग्रहणं विस्पष्टार्थम् । द्वितीयाभावादेव द्व्यृचाधिकारस्य निवृत्तिः सिद्धा । अग्निमीळ इत्यत्र वक्ष्यमाणद्व्यृचत्वनिवृत्त्यर्थमेकाग्रहणम् ॥ ५ ॥

अध्येष्यमाणोऽध्याप्यैरन्वारब्ध एताभ्यो देवताभ्यो हुत्वा सौविष्टकृतं हुत्वा दधिसक्तून् प्राश्य ततो मार्जनम् ॥ ६ ॥

अध्येष्यमाण आचार्यः । अध्याप्याः शिष्याः । अत्राध्येष्यमाण इत्यध्यापनं विवक्षितम् । तदेवं ह्यात्मापेक्षमध्य-

---

१. 'भिः स्वा' ख.ग. घ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १४९

यनं भवति पारायणादिवत् । शिष्यार्थमध्यापनम् । अपर आह— अध्येष्यमाण इति वचनादध्याप्याभावेऽपि पारायण- ब्रह्मयज्ञाध्ययनार्थमप्येतत् कर्म भवति । एताभ्यो देवताभ्य इति वचनं सर्वासां देवतात्वज्ञापनार्थम् । तेन सावित्र्याद्या अग्न्याद्याश्चोभययो गृह्यन्ते । होमद्रव्यमप्युभयम् । हुत्वेति वचनं होमकालेऽन्वारम्भणं यथा स्यादिति । स्विष्टकृतो वचनं प्रधानान्तरं स्विष्टकृद् यथा स्यादिति । कथं पुनरन्यत्र प्रसङ्गः एतदेव ज्ञापयत्यागन्तुकानि प्राक्स्विष्टकृतो भवन्ति ततः स्विष्टकृदिति दधिसक्तुप्राशनं शिष्याणामपि । ततो मार्ज- नं कुर्युरीति शेषः । तत्परिस्तरणैरञ्जलिमन्तर्धायेत्याद्युक्तम् ॥

अपरेणाग्निं प्राक्कूलेषु दर्भेषूपविश्योदपात्रे दर्भान् कृत्वा ब्रह्माञ्जलिकृतो जपेत् ॥ ७ ॥

दर्भान् कृत्वा प्रागग्रान् दर्भान् निधाय ब्रह्माञ्जलि- कृतः दक्षिणोत्तरौ पाणी पवित्रवन्तौ सन्दधाति एष ब्रह्मा- ञ्जलिः स कृतो येन स तथोक्तः । ‘वाहिताग्न्यादिषु’ इति निष्ठान्तस्य परनिपातः ॥ ७ ॥

ओंपूर्वा व्याहृतयः ॥ ८ ॥

द्वितीयार्थे प्रथमा । अत्र जपतिचोदनायामप्युच्चैः प्रयोगः, माणवकार्थत्वादुच्चारणस्य ॥ ८ ॥

सावित्रीं च चतुरभ्यस्य वेदादिमारभेत ॥ ९ ॥

चशब्दादोंपूर्वामिति गम्यते । सावित्रीं चोंपूर्वां चतु- रभ्यस्यति । यथासमाम्नायमर्धर्चशोऽभ्यस्य वेदादिमारभेत ।

---

१. ‘कुतूले’ ग. ङ. पाठः.

१५०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[तृतीयोऽध्यायः

व्यत्ययेन परस्मैपदम् आरभेत । वेदस्यादिं सूक्तमनुवाकमध्यायं वा । एतच्च सर्वमध्याप्यानामपि समानम् । अपर आह — जपेदित्यत्र प्रकाराविधिः चतुरभ्यस्येति जप्यस्त्वोङ्कारादयः । तेन ओङ्कारव्याहृतीनामपि चतुरभ्यासो भवति । अस्मिन् पक्षे जपेदित्यातिरिच्यते ॥ ९ ॥

तथोत्सर्गे ॥ १० ॥

उत्सर्गो वक्ष्यते । तत्रापि तथा कर्तव्यं, यथोपाकरणे । तत्रैके कृत्स्नस्य कर्मणोऽतिदेशं मन्यन्ते । तन्न । यदि कृत्स्नस्य कर्मणोऽतिदेशोऽभविष्यद् एतेनोत्सर्जनमिति तृतीयया निरदेक्ष्यद् यथा ‘एतेन गोदानम्’ ‘एतेन वापनादी’ति । तस्माद् वेदादिमारभेदेत्येतदेवातिदिश्यते । अन्यदुत्सर्जनं कर्म कथं भविष्यति । वक्ष्यति — ‘एताभ्यो देवताभ्योऽन्नेन हुत्वे’ति । तेनोत्सर्जने प्राशनमार्जने न भवतः ॥ १० ॥

षण्मासानधीयीत समावृत्तो ब्रह्मचारिकल्पेन ॥ ११ ॥

समावृत्तोऽप्युपाकृत्याधीयानो ब्रह्मचारिकल्पेन मधुमांसवर्जनेनाधीयीत । यः केवलानि वृत्तानि पारं नीत्वा जायामुपयम्य पश्चादधीते तस्य ग्रहणाध्ययनविषयमेतत् ॥ ११ ॥

यथान्यायमितरे ॥ १२ ॥

इतरे असमावृत्ता ब्रह्मचारिणो यथान्यायं मेखलाजिनदण्डभिक्षाचरणसमिदाधानादिभिरधीयीरन् ॥ १२ ॥

जायोपेयेत्येके ॥ १३ ॥

समावृत्तविषयमिदम् । ब्रह्मचारिकल्पेनेत्यस्यापवादः ।

---

१. 'वानन्तरमति' ग. ङ. पाठः.
२. 'ने भ' ग. पाठः.
३. 'वेदानि वायं नी' ख. ग. ङ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १५१

एक आचार्याः जायोपेया उपयन्तव्येति मन्यन्ते ॥ १३ ॥

तत्रोपपत्तिः —

प्राजापत्यं तत् ॥ १४ ॥

तद् जायोपेयमनं प्राजापत्यम्, 'आसिञ्चतु प्रजापति- रि'ति दर्शनात् । रेतःसेचनं प्राजापत्यं तच्च प्रजार्थं तेन यदाह प्राजापत्यमिति प्रजार्थमित्येवैतदाह। यद्यप्यनुक्तमप्येतद् गम्यते जायोपेयमनं प्रजार्थमिति । तथाप्युच्यते ऋतावेवोपगमनं यथा स्यादनृतौ मा भूदिति ॥ १४ ॥

वार्षिकमित्येतदाचक्षते ॥ १५ ॥

यदिदमुपाकृत्य षण्मासाध्ययनमेतद् वार्षिकमित्याचार्या आचक्षते वर्षातौ भवति वा प्रतिसंवत्सरं भवतीति वा ! तथा च गौतमः —"श्रावणादि वार्षिकं प्रोष्ठपदीं वोपाकृत्याधीयीत छन्दांस्यर्धपञ्चमान् मासान् पञ्च दक्षिणायनं वा ब्रह्मचार्यत्सृष्ट- लोमा न मांसं भुञ्जीत द्वैमास्यो वा नियम इति" । समाप्त- मुपाकरणम् ॥ १५॥

उत्सर्जनमुच्यते —

मध्यमाष्टकायामेताभ्यो देवताभ्योऽन्नेन हुत्वापो- ऽभ्यवयन्ति ॥ १६ ॥

मध्यमाष्टकायामिति सामीपिकमधिकरणम् । तस्याः पूर्वा या पौर्णमासी तस्यामिदं भवति । एतच्च षण्मासानधी- यीतेति पूर्वमुक्तत्वाल्लभ्यते । याः पूर्वोक्ताः सावित्र्याद्याः ता- भ्योऽन्नेन होमः । तत्र सावित्र्यादीनामाज्यमेवेति पूर्वमुक्तम् ।

---

१. 'ग', २. 'तदा' घ. पाठः. ३. 'त तद् द्वै' ख. पाठः.

१५२ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयाेऽध्यायः

हुत्वा स्विष्टकृत् ततो वेदारम्भणं ततः शिष्टं तत् परिसमा- प्यापोऽभ्यवयन्ति अवगाहन्ते ॥ १६ ॥

एताश्चैव देवतास्तर्पयन्ति ॥ १७ ॥

सावित्र्याद्या इति केचित् । अपरे तु देवतास्तर्पयन्ती- त्यारभ्य यत्तर्पणं विहितं तदत्र कर्तव्यमिति मन्यन्ते ॥ १७ ॥

आचार्यान्¹ पितॄंश्च ॥ १८ ॥

आचार्याः सुमन्तुजैमिनिप्रभृतयः । पितरस्तत्रैवोक्ताः ॥

एतदुत्सर्जनम् ॥ १९ ॥

एतत् कर्मोत्सर्जनमिति शाखेषु² प्रसिद्धम् ॥ १९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ।

---

अथ पञ्चमः खण्डः ।

अथ काम्यानां स्थाने काम्याः ॥ १ ॥

अथशब्दो वाक्यारम्भे । यानि कर्माणि त्रेतायां काम्यानि तेषां स्थाने काम्याः पाकयज्ञाः कर्तव्याः । तत्रेष्टीनां स्थाने स्थालीपाकाः पशूनां स्थाने पशवः । यद्येवं सोमस्य स्थाने सोमोऽपि प्राप्नोति । स्यादेवेत्येके । अन्ये त्वाहुः— अस्मिन् गृह्ये पशुकल्पः स्थालीपाककल्पश्चोक्तः न सोमकल्पः, तेन सोमस्थाने सोमो न स्यादिति ॥ १ ॥

चरवः ॥ २ ॥

चरवश्च भवन्ति काम्यानां स्थाने काम्याः । पूर्वेणैव सिद्धे नियमार्थमिदं चरव एव न सान्नाय्याद्यन्यद् द्रव्यमिति ।

---

१. 'न् ऋषीन् पि',
२. 'खान्तरेषु' ङ. पाठः.

पञ्चमः खण्डः] अनाविलेपेतम् । १५३

पशूनां तु निवृत्तिर्न भवति प्राणित्वेन विजातीयत्वात् । आयुष्कामेष्ट्यामित्यारभ्य काम्या इष्टयः, तासां स्थाने काम्याश्चरवः । 'वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम' इत्याद्याः काम्याः पशवः ॥ २ ॥

तानेव कामानाप्नोति ॥ ३ ॥

यावान् कामस्तेन कर्मणावाप्यते, यस्यायं स्थाने भवति, तावान् कामोऽनेनावाप्यते इत्युक्तं भवति । अन्यथल्पत्वादस्य कर्मणस्तमेव काममल्पमवाप्नोतीति शङ्क्येत । तस्मादयमारम्भः । एवं सति महतां श्रौतकर्मणामारम्भोऽपार्थकः स्यात् । तस्मादेवं कर्तव्यं तत्स्थानोपदेशात् तद्धर्मका एते स्युः । ततश्च दक्षिणा अपि प्रसज्येरन् । तत्र नियमः क्रियते कामा एव भवन्ति न दक्षिणा इति ॥ ३ ॥

अथ व्याधितस्यातुरस्य यक्ष्मगृहीतस्य वा षडाहुतिश्चरुर्मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमित्येतेन ॥ ४ ॥

अथशब्दः पूर्ववत् । व्याधितादयो व्याख्याताः । षडाहुतिश्चरुर्होतव्यः मुञ्चामि त्वेत्यनेन सूक्तेन पञ्चर्चेन । स्विष्टकृत् षष्ठो भवति । षड्ग्रहणादाज्यभागौ न भवतः ॥ ४ ॥

स्वप्नममनोज्ञं दृष्ट्वाद्यानो देव सवितः यच्च गोषु दुःष्वप्न्यमिति पञ्चभिरादित्यमुपतिष्ठेत ॥ ५ ॥

अमनोज्ञमशुभम् । अद्यान इत्येका यच्च गोष्विति पञ्च एताभिः षड्भिरादित्यमुपतिष्ठेत ॥ ५ ॥

---

१. 'स्याय' ख. ग. पाठः.

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

१५४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः :

यो मे राजन्युज्यो वा सखा वेति वा ॥ ६ ॥
वाशब्दः समुच्चये । उपस्थानभेदात्तु पृथगुपदेशः । षड्भिरेकमुपस्थानम् । उपस्थानानन्तरमनया । तयोः समुच्चयः ॥ ६ ॥

क्षुत्वा जृम्भित्वामनोज्ञं दृष्ट्वा पापेकं गन्धमाघ्रायाक्षिस्यन्दने कर्णध्वनने च सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयासं सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां मयि दक्षक्रतू इति जपेत् ॥ ७ ॥

क्षुतादिषु कृतेषु सुचक्षा इत्यादिमन्त्रं जपेत् ॥ ७ ॥

अगमनीयां गत्वायाज्यं याजयित्वाप्रतिग्राह्यं प्रतिगृह्य चैत्यं यूपं वोपहृत्य पुनर्मा मैत्विन्द्रियं पुनरायुः पुनर्भगः पुनर्द्रविणमैतु मा पुनर्ब्राह्मणमैतु मा स्वाहा । इमे ये धिष्ण्यासो अग्नयो यथास्थानमिह कल्पन्तां वैश्वानरो वावृधानोऽन्तर्यच्छतु मे मनो हृद्यन्तरं मृतस्य केतुः स्वाहेत्यौंज्याहुतीर्जुहुयात् समिधो वा जपेद् वा ॥ ८ ॥

अगमनीया रजःस्वला । अयाज्योऽभिशस्तादिः । अप्रतिग्राह्यं विषशस्त्रादि । चैत्योऽग्निः तत्र भवो यूपश्चैत्यः । उपहत्य स्पृष्ट्वा । एतेषु कृतेष्वेताभ्यां मन्त्राभ्यामेवं कुर्यात् ॥
इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
पञ्चमः खण्डः ।

---

१. 'ने' घ. पाठः.
२. 'व' ङ. पाठः.
३. 'क्षि' घ. पाठः.
४. 'त्याहु' ख. ग. पाठः.