बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

"? No, अभ्युद्य? Wait, what about: "अङ्गिरोभ्युद्योत्तरतः"? Wait! Let's re-read the start of line 1: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् ? Wait, look at: "बर्हिर्विन्द्यात्र्त्" Wait, let's look at the letters of line 1 very carefully: letter 1: ब (ba) letter 2: र् + हि = र्Block? बर्हि (barhi) letter 3: र् + वि = र्वि (rvi) letter 4: न् + धा = न्धा (ndhā)? Or न् + ना = न्ना (nnā)? Look at "विन्ना": in line 1, is it 'न्नाव्'? Wait, look at 'न्द्या' later in line 1: न + द + य + ा = न्द्या Now look at the letter in the first word: व + ि = वि न + ् + न + ा = न्ना Then: त्र् ? Or त् ? Wait, could it be: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् ? No, look at: "बर्हिर्विन्द्यात्र् स्यन्द्या" Wait, let's look at the whole text of 6.21: Line 1: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् स्य

(किङ्ग्शारूणि)!

Line 21: यथासंप्रैषं ते कुर्वन्त्य॑थ महावेद्या उत्तरादꣳसीयाच्छङ्कोर्विदध्नेन

Wait, footnote line: १ BJT om. these two words.

Let's check bottom-most line (the image watermark/metadata, usually not part of the text, but the system prompt says "Include all sutras, prayoga vidhi, mantras, bhashya, geometric measurements, altars, Hindi translation, and footnotes. Prefix each line with line marker like , ..."): Wait, should the page header and footnote be included? Yes, all lines. Let's check line numbers: Page header: १८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [६।२०, २१।] Wait, should be the first line of the page (header), or the first line of the main text? Usually, line markers start from the very top text line of the page. Let's list all visible lines on the page:

Header: १८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [६।२०, २१।]

Line 1 of body: तावꣳसावथैनामन्त्याया मानेन प्रमाय समन्तꣳ स्पन्द्यया परि- ... Let's check line 1 of body: तावꣳसा

[६ । २३, २४ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८३

त्रीन्प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामत्युदञ्चं चतुर्थं॑ तच्चात्वालस्यावृता चात्वालं परिलिखत्युत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिं निवपत्युत्तरनाभि- मुत्साद्यैनां प्रतिच्छाद्यापराह्णिकीभ्यां¹ प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचर- त्यथोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय द्विस्तनव्रतं दोहयतेत्याह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां॑ द्विस्तनव्रतं दोहयति॑ तदर्धरात्रे प्रयच्छति॑ ॥ २३ ॥ षष्ठः ॥ अथाध्वर्युरपररात्र आदृत्य सङ्शास्त्येकस्तनव्रतं दोहयतेति॑ प्रातरुदित आदित्ये विसृष्टायां वाचुत्तमाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरति॑ हुत्वाग्रयामत्र जुहोत्यथोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयार्धस्तनव्रतं प्रयच्छतेत्याह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्म- ण्यामर्धस्तनव्रतं प्रयच्छत्यथ तदानीमेवापराह्णिकी² प्रवर्ग्योपसदौ समस्योपनिष्क्रम्य³ संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय प्रति- प्रस्थातः प्रवर्ग्यस्यावृता प्रवर्ग्यं सम्मादयोद्वासनायेति॑ त्रेधैतत्पदं कुर्वन्ति॑ गार्हपत्ये तृतीयमुपयमनीषु तृतीयं नि तृतीयं दधत्यथ प्रवर्ग्यस्यावृता प्रवर्ग्यमुद्वासयत्यग्नेरावृताग्निं प्रणयत्यग्नि- वत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योधुपिला तिर्यञ्चꣳ स्फ्यꣳ स्तब्ध्वा संप्रेषमाह प्रोक्षणीरासाद्येध्माबर्हिरुपसादयैतावान्संप्रेषो॑ ऽथै- वैतद्बर्हिरनुस्तृण्वꣳ स्तृणाति सकृद्देवैस्तदेवेध्माबर्हिरग्नीषोमीयाय पशवे परिग्रहीतव्येत्येक आञ्जरंधास्यैते अनसौ प्रचालिते प्रपन्ने

¹ After ०च्छाद्य B ins. अपराह्न । ² ०पराह्णिके BH Keś. ³ Thus JF, Bh., Keś. ; समस्यत्यथोप० the other MSS.

योग्यकृते अभितः शालां तिष्ठतस्तयोर्दक्षिणं वर्षीय उत्तरᳵ ह्रसीय' उद्धतफलकं दक्षिणमनुद्धतफलकमुत्तरं' तयोर्यदक्षे बद्धं तदवस्यत्यैने अन्तर्वेद्यभ्यावर्तयन्त्य॑थाग्रेण¹ शालामरात्नि- मात्रमभित सन्ध्याᳵ स्थापयित्वैने प्रोक्षति वैष्णवौ विष्णवे शुन्धेथामित्य॑थाहैहि यजमानेति' पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य ५ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये सावित्रं जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । वि होत्रा दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः स्वाहेत्य॑- परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाथ याचत्याज्यस्थालीᳵ सस्रुवाᳵ १० स्फ्यमुदपात्रं बर्हिर्हिरण्यमित्यैतत्स॒मादायाहैहि यजमानेत्य॑न्व- ग्यजमानो ऽन्वची पत्नी पदतृतीयामादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चादक्षमुपस्पृश्य दक्षिणास्यां वर्तन्याᳵ स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभिजुहोतीदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पाꣳसुरे स्वाहे- १५ त्य॑थैतेषां पदपाꣳसूनामर्धान्यत्यञ्जलावावपत्यैनान्य्ꣳस्रावेणाभि- घारयति' सा प्राचोत्त्तानेन पाणिना दक्षिणमक्षधुरमुपानक्त्या नो वीरो जायतां कर्मण्यो यᳵ सर्वै ऽनुजीवाम यो बहूनाम- सद्वशीत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वोत्तरस्य हविर्धानस्य पश्चादक्ष- मुपस्पृश्योत्तरस्यां वर्तन्याᳵ स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय २०

¹ Thus TF; comp. xv. 22 (व्यावर्ते०); the other MSS. ऽभ्यववर्तयंति।

विर्धानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति त्रिरुक्तायां प्रवर्तयन्ति प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध्वं यज्ञं नयतं मा जीह्वरन्नित्यथ यद्यच्चोत्सर्जति..." ?? Wait! Look at the glyphs: य द्य च Wait, is it यद्य च? Wait, could it be यद्य and च्च? No, य च्च उ त्स र् ज ति! Wait, look at the image at Line 10: १० जीह्वरन्मित्य॑थ यच्च उत्सर्जति Wait, look at यच्च: Is it यच्च? Let's compare यच्च with यच्च in Sanskrit: "यत् च" -> "यच्च". "अथ यच्च उत्सर्जति" = "And whatever he emits/releases..." (i.e. if he releases speech/breath/sound!). Wait! "यद् वाचं विसर्जति" -> but here: "यच्च उत्सर्जति" or "यद्युत्सर्जति"? Wait, does it say यद्युत्सर्जति? Wait! Look at the

१८६ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ ६ । २५ । ] हविर्धानस्योत्तरतो मेथीं निहन्त्यथैनाᳵ स्यन्द्या सूपनिबद्धा- मूपनिबध्नात्येतेनैव मन्त्रेणाथाध्वर्युर्दक्षिणस्य¹ हविर्धानस्य चुचु- कान्मात्रमरिन्ं मौत्वा लोके² न्यस्य गर्तं खानयत्यथ दक्षिणा- धुरान्तान्मात्रं बाहुं मौत्वा लोके¹ न्यस्य गर्तं खानयति । तावुभावुत्तरेणान्यं गर्तं खानयत्येवमेव प्रतिप्रस्थातोत्तरत- ५ स्त्रौन्गर्तान्खानयत्येवमपरतस्तेषु प्राचीनकर्णा स्थूणा उच्छ्रयन्ति । तास्तदक्षौ वᳵशौ प्रोहन्त्य॑ध्यस्यन्ति पुरस्ताद्रराट्यै विष्णो ररा- तमसीति । विष्णोः पृष्ठमसीति मध्यमं छदिरधिनिदधाति । विष्णो स्नप्त्रे³ स्थ इति ये अभितो भवतो । दक्षिणतश्चोत्तर- तश्च परिश्रयन्ति । प्राचौ च प्रतीचौ च द्वारौ कुर्वन्त्यथ १० दक्षिणे दार्वाहौ कुशहस्तमुपनिगृह्य दर्भणं प्रवयति दर्भेण स्यन्द्यां विष्णोः स्यूरसीति । विष्णोध्रुवमसीति ग्रन्थिं करोति⁴ । तं तदानीमेव विस्रस्याहाकुर्वन्तो ग्रन्थीनस्तशैलैर्निस्तिष्ठतेत्येव- मेवोत्तरं दार्वाहमेवमपरे५ दार्वाह्न निस्तिष्ठत्यथैनदभिमृशति⁶ वैष्णवमसि विष्णवे त्वेत्यथाध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य १५

१ ॰ध्वर्युर् om. JHF. २ Thus all. ३ Thus BHF, Keś. (pr. m.); स्यप्त्रे T, Prayogamālā; the visarga of विष्णोः is omitted by all the MSS. exc. H. ४ ग्रंथौकरोति B. ५ ॰परे BTHJP; ॰परो F. ६ Thus (•ष्ठत्य• or •ष्ठंत्य•) all, except B, which has निस्तिष्ठतो (comp. Keś. : कुर्वतः) — ॰थैनमद• HF; ॰थैनम० BTJP (Bh., Keś. : ॰थैतद्धविर्धानमभिमृशति ।). CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

शालामुखीयाच्छङ्कोरनुस्पन्द्य षट् प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति दक्षिणा सप्तमं॑ तदभ्रिं निदधाति॑ स औदुम्बर्यै काल॑ औदुम्बर्यै कालादभ्रिमादत्ते ॥ २५ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- ५ मादद इत्यादायाभिमन्त्रयते ऽभ्रिरसि नारिरसीति॑ तयौ- दुम्बर्या अवटं१ परिलिखति परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपिकृन्तामीत्यथोद्गातारमा- होद्गातरेहीमौदुम्बर्या अवटं२ खन प्राक् पुरीषमुद्वपतादिति॑ १० तꣳ स खनति वा खानयति वा॑ सो ऽत एव सदो विमिमीते॑ यथा त्रीणि छदीꣳषि तिर्यञ्च्येवं प्रकृशो॑ यथा त्रीणि छदी- ष्यन्वञ्च्येवमुदक्शो॑ ऽपि वा यथा द्वौ भागावुदक् स्पन्द्यायै स्याता- मेको दक्षिणत इति॑ तस्य चिश्रेणिगर्तान्खानयति३ सो ऽत एव प्राङ् द्रुत्वा४ दक्षिणस्य हविर्धानस्य पुरो ऽक्षमुपरवान्विमिमीते १५ प्रादेशमुखाञ्प्रादेशान्तरात्पादान्॑ अथोन्नेतारमाहोन्नेतरेहीमानुपरवा-

१ Thus only B; all the other MSS., here and infra, l. 9, औदुम्बर्यवटं, the second time also the Mantramālā. २ Comp. note १. ३ Uncertain reading. चिश्रेणी • B; चौच्छ्रेषि • H; चौषौश्रेषि • T; चौषि • JF; चिश्रेणि • P; comp. Padārthanirv. p. 310 (No. 174.). Keśavasvāmin glosses : तस्य सदसः गर्तेष्वङ्गुलीस्तक्षः खानयति । Read : चौच्छ्रेषि • ? ४ BH ins. अध्वर्युर् ; Keś. has not read the word, as he glosses : सो ऽध्वर्युः सदसः प्राञ्चा etc.

न्खन प्रादेशमुखान्प्रादेशान्तस्पादान्बाहुमात्रान्वाचो ऽसंभिन्दन्नु- परिष्ठादधस्तात्संलक्ष्णानिति ' तान्स खनति वा खानयति वाथैषां पुरीषं दक्षिणस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनं निवपति ' तं चतु- रश्रं खरं करोत्यथैनꣳ सिकताभिरभ्याश्विनं करोत्यथोपरवाणां कालादभ्रिमादत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां ५ पूष्णो हस्ताभ्यामादद इत्यादायाभिमन्त्रयते ऽभ्रिरसि नारि- रसीति ' तया यूपावटं परिलिखति यथान्तर्वेद्यर्धꣳ स्याद्बहि- र्वेद्यर्धं परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपिकृन्तामीत्यथाग्नीध्रमाहाग्नीदेहीमं यूपावटं खनोपर-

हुत्याभिजुहोति" (thus having interposed this barhis, he offers an oblation with the sruva: "पितृभ्यः स्वाहेति" - To the fathers, svāhā!). This is so clear and perfectly matches the ritual sequence:

1. Put barhis in the hole: "पितॄणाँ सदनमसि"
2. अथैनद्बर्हिषमन्तर्धाय स्रुवाहुत्याभिजुहोति "पितृभ्यः स्वाहा" इति!
3. अथैनामुच्छ्रयति (then he raises the post): "उद्दिवँ स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीं दृँह" इति!
4. अथैनां प्राचीनकर्णां मिनोति (then he sets it up with its ears facing east): "द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर्ध्रुवेण धर्मणा" इति!
5. अथैनां प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्यूूहति (then he heaps loose earth around it clockwise): "ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिँ सुप्रजावनिँ रायस्पोषवनिं पर्यूहामीति"!

Everything makes total sense now. Wait, let's re-read line 4 carefully: मित्रावरुणयोर्ध्रुवेण धर्मणेत्यथैना प्रदक्षणं पुरीषेण पर्यूूहति Wait, is it धर्मणेत्यथैना or `धर्मणेत्यथ

१८० बोधायनश्रौतसूत्रम् । [ ६ । २७, २८ । ] वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टय इति' दक्षिणतश्चोत्तर- तश्च परिश्रयन्ति' प्राचौं च प्रतीचौं च द्वारौ कुर्वन्त्य'थ दक्षिणे दार्वाह्नौ कुशहस्तमुपनिगृह्य दर्भेण प्रवयति दर्भेणे स्यन्द्यामिन्द्रस्य स्यूरसीतीन्द्रस्य ध्रुवमसीति ग्रन्थिं करोति' तं तदानीमेव विस्रस्याहाकुर्वन्तो ग्रन्थीन्स्तकौप्रलैर्निस्तिष्ठतेत्येव- ५ मेवोत्तरं दार्वाह्नम'वमपरे१ दार्वाहू निस्तिष्ठत्य'थैनदभिमृश- त्यैन्द्रमसीन्द्राय त्वेत्य'थ महावेद्या उत्तरादंसौयाच्छङ्कोर्वैद्यन्ते- नाष्टादश प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामति' तदाग्नीध्रागारं विमि- मीते यथान्तर्वेद्यर्धम् स्याद्बहिर्वेद्यर्धम'थैनत्समुच्चित्य परि- श्रयन्ति'

[ ६ । २८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६१

अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपिकृन्तामीति सर्वानिवानु- पूर्वं' खनति रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवान्खनामीति सर्वा- नेवानुपूर्वमथैभ्यः पाꣳसूनुद्वपतीदमहं तं वलगमुद्वपामि यं नः ५ समानो यमसमानो निचखानेदमेनमधरं करोमि यो नः समानो यो ऽसमानो ऽरातौयति गायत्रेण छन्दसेत्य॑र्वाढो वलग इति यजमानस्याधस्पदं पाꣳसूनुद्वपति पूर्वयोर्दक्षिणात्त्रै- ष्टुभेन छन्दसेत्यपरयोर्दक्षिणाज्जागतेन छन्दसेत्यपरयोरुत्तरा- दानुष्टुभेन छन्दसेति पूर्वयोरुत्तराद्दैतान्यदपाꣳसूनसञ्चरे परा- १० वपत्य॑थ यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायत्य॑थाप उपस्पृश्या- थैनानवमृशतो ऽध्वर्युश्च यजमानश्च पूर्वयोर्दक्षिणमेवाध्वर्युरव- मृशत्युत्तरं¹ यजमानो ' ऽथ यजमानः पृच्छत्यध्वर्यो किमत्रेति ' भद्रमिति ' तन्नौ सहेत्याध्वर्युः पृच्छति यजमान किमत्रेति ' भद्रमिति ' तन्नौ सहेति ' यमेवाध्वर्युः प्रजहाति तं यजमानो १५ ऽन्वमृशति ' दक्षिणयोरपरमेवाध्वर्युरवमृशति पूर्वं यजमानो ' ऽध्वर्युश्च पृच्छत्यथ यजमानो ऽपरयोरुत्तरमेवाध्वर्युरवमृशति दक्षिणं यजमानो ' यजमानो ऽत्र पृच्छत्याध्वर्युरुत्तरयोः पूर्व- मेवाध्वर्युरवमृशत्यपरं यजमानो ' ऽध्वर्युश्च पृच्छत्यथ यजमानो ' यजमानः प्रथमः पृच्छति यजमान उत्तमो ' ऽथैनानभिमृशति २० विराडसि सपत्नहा सम्राडसि भ्रातृव्यहा खराडस्यभिमातिहा

१ Here and infra F अभिमृशति instead of अवमृ० ।

विश्वा॒राड॑सि वि॒श्वासां॑ ना॒ष्ट्राणां॑ ह॒न्तेति सर्वानैवानुपूर्वमथैना- नद्भिः प्रोक्षति रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवानिति सर्वानैवानुपूर्वमथैष्वपो ऽवनयति रक्षोहणो वलगहनो ऽवनयामि वैष्णवानिति सर्वैश्वेवानुपूर्वमथैषु यवान्प्रस्कन्दयति यवो ऽसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीरिति सर्वैश्वेवानुपूर्वमथैनान्बर्हिषाव- ५ स्तृणाति रक्षोहणो वलगहनो ऽवस्तृणामि वैष्णवानिति सर्वा- नेवानुपूर्वमथैनान्हिरण्यमन्तर्धाय स्रुवाञ्चत्याभिजुहोति रक्षोहणो वलगहनो ऽभिजुहोमि वैष्णवाञ्स्वाहेति सर्वानैवानुपूर्वमथास्यैते फलके दीर्घसोमे संदृब्धे भवतो ऽसंदृब्धे एकाहे ' ते संस्पृष्टे¹ उपदधाति रक्षोहणौ वलगहनावुपदधामि वैष्णवौ

[Handwritten: अग्निष्टोमः प्रातः सवनम्] Digitized by Madhuban Trust [ ६ । २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६३

एतच्चमसैरासादयति ' ग्रावसु ग्रावाणमभ्यञ्जयत्यथ दक्षिणस्य हविर्धान- स्याग्रेणोपस्तम्भनं बर्हिर्मुष्टिमुपनिबध्नाति स्तोत्रेभ्यो ' ऽथ याचति स्फ्यमुदपात्रं चावालात्पुरीषꣳ सिकता इत्येतत्समादायाहैहि यजमानेत्याग्नीध्रं द्रुत्वा स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य चावालात्पुरीषꣳ ५ सिकता इति निवपति विभूरसि प्रवाहणो रौद्रेणानीकेन पाहि माग्ने पिपृहि मा मा मा हिꣳसीरिति ' तं परिमण्डलं धिष्णियं १ करोत्यथैनꣳ सिकताभिराश्लक्ष्णं करोत्यान्तः- सदसं धिष्ण्यान्निवपति होतुः प्रथमं वन्हिरसि हव्यवाहन इति ' श्वात्रो ऽसि प्रचेता इति दक्षिणतो मैत्रावरुणस्य ' तुथो १० ऽसि विश्ववेदा इत्युत्तरतो ब्राह्मणाच्छꣳसिन ' उशिगसि कवि- रित्युत्तरतः पोतुरङ्गारिरसि बम्भारिरित्युत्तरतो नेष्टुरवस्युरसि दुवस्वानित्युत्तरतो ऽच्छावाकस्याथ दक्षिणे वेद्यन्ते मार्जालीयं धिष्णियं निवपति शुन्ध्यूरसि मार्जालीय इति ' सर्व्वेषु रौद्रमनुवर्तयत्याग्नीध्रे ऽन्ततो निवपत्युदक्सꣳस्थाताया इत्यष्टा- १५ न्यवाप्सोदित्येताननुदिशति ' सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीय- मुपतिष्ठते ' परिषद्यो ऽसि पवमान इत्यास्तावं २ प्रतक्वासि नभस्वानिति चावालमसंम

has no diagonal slash! It is just 'श' with 'य' attached? No, look at the bottom: there's no diagonal slash on the loop of श. But wait, is it 'श' or 'र'? It's 'श'! And next to it is 'य': 'श्य'? Wait, look at the word: "समपिव्रताञ्छ्शयध्वमास्तावं" or "समपिव्रताञ्छ्रयध्वमास्तावं"? Wait, look at the character between ञ्छ and य: Is it 'श'? Yes, it looks like 'श' with a virama, or 'छ्शय'! Wait, look: 'छ्' has a virama? No, 'ञ्छ' is a ligature, then 'श' with virama '्'? No, 'छ्श' ligature! Wait, in Caland's font, 'छ्श' is printed as 'छ्' followed by 'श': "च्छ्श" or "ञ्छ्श". Here we see: "ञ्छ्शयध्वमास्तावं" - wait, why would there be 'य'? Because "श्रयध्वम्" without 'र' is "शयध्वम्"? Wait, did the manuscript have "समपिव्रताञ्छ्रयध्वम्" or "समपिव्रताञ्छ्शयध्वम्"? Wait, in Rigveda/Taittiriya: "समपिव्रताञ्छ्रयध्वम्

अग्निष्टोमः प्रातः सवनम् Digitized by Madhuban Trust [ ६ । १० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६५ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये वैसर्जणानि¹ जुहोति त्वꣳ सोम तनूकृद्भ्यो द्वेषोभ्यो ऽन्यकृतेभ्य उरु यन्तासि वरूथꣳ स्वाहेति ' स्रुवेणांशुं प्रस्कन्दयति जुषाणो अप्तुराज्यस्य वेतु स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा संप्रैषमाहाग्नीषोमाभ्यां प्रणीय- ५ मानाभ्यामनुब्रूहीति ' चिरूक्तायामुद्यच्छन्ते² होतृवर्गं यन्त्यथ वै भवति प्राञ्चमग्निं प्रहरन्त्युतपत्नीमानयन्त्यन्वनाꣳसि प्रवर्तय- न्तीति³ यदस्यात्र शस्तं भवति पूर्वं तेनाग्निमन्ववस्यन्त्यथाग्नि- प्रथमाः प्रतिपद्यन्ते ऽन्वग्राजा चाज्यस्थाली चान्वग्ग्रावाणो⁴ वायव्यानि ' पूर्वया द्वारोपनिष्क्रामन्त्ययं नो अग्निरुशन्नो अग्निर्वरिवः कृणोत्वयं मृधः पुर १० एतु प्रभिन्दन् । अयं शत्रूञ्जयतु जर्हृषाणो ऽयं वाजं जयतु वाजसातावित्युत्तरेण सदः परीत्याग्नीध्रागारे ऽग्निं निधाय नयवत्याग्नीध्रे जुहोत्यग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम स्वाहेत्य'थैवैतद्ग्रावोवायव्यꣵ⁵ समुपसाद्योपाति- १५ यन्ति राज्ञा चाज्यस्थाल्याहवनीये स्रुवाहुतिं जुहोत्युरु विष्णो १ ॰सर्जनं BTJ ; but comp. TS. VI. 3. 2. २ ॰नूक्तायामु॰ BF. ३ इति om BTJ ; ॰प्रवर्तयन्त्यथ यदस्या॰ T. ४ Thus F; the other MSS. ग्रावो । ५ Thus BJHP ; ग्रावोवायव्युत्सु॰ T ; धारणीवायव्यां F ; ग्रावोवायव्यानि Keś. The remarkable ग्रावोवायव्यम् occurs several times in the Karmānta sūtra. The Pronoun एतत् seems also to point to a neuter ; but comp. Bh. and Keś : एतदिति द्रोणकलशोपसंख्यानम् । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

विक्रमस्वोरु क्षयाय नः कृधि । घृतं घृतयोने पिव प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहेति ' ॥ ३० ॥ अथ प्रोक्षणीभिरुपोत्तिष्ठत्यग्निं प्रोक्षति ' वेदिं प्रोक्षति ' बर्हिः प्रोक्षति ' बर्हिरासन्नं प्रोक्ष्योपनिनीय पुरस्तादाश्ववालं प्रस्तरं गृह्णाति ' पञ्चविधं बर्हि स्तीर्त्वा प्रस्तरपाणिः प्राङभिसृप्य ५ कार्ष्मर्यमयान्परिधीन्परिधात्यूर्ध्वे समिधावादधात्यथैते विधृती तिरश्ची सादयति ' विधृत्योराश्ववालं प्रस्तरं ' प्रस्तरे जुहूं ' बर्हिषीतरा ' एता असदन्निति समभिमन्त्र्याथाप उपस्पृश्य ब्रह्मणो राजानमादाय पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपादयति सोमो जिगाति गातुविद्देवानामेति निष्कृतमृतस्य योनिमासदमित्यथ दक्षिणस्य १० हविर्धानस्य नीडे कृष्णाजिनमास्तृणात्यदित्याः सदो ऽसीत्य'- दित्याः सद आसीदेति कृष्णाजिने राजानमथैनं देवताभ्यः संप्रयच्छत्येष वो देव सवितः सोमस्तं रक्षध्वं मा वो दभदिति ' संप्रदायोपतिष्ठत एतत्तꣳ सोम देवो देवानुपागा

: Footnote 2: "२ Some of the MSS. have here and elsewhere संस्पृष्टाः ।" Wait, look at the word in footnote 2: It has: स, then anusvara, then 'पृ' or 'स्पृ'? Wait, in footnote 2: "२ Some of the MSS. have here and elsewhere संस्पृष्टाः ।" Wait, look at the letters in footnote 2: स + ं + ... wait, is that a ष? स - ं - पृ - ष्टा - ः ? No, look at the first consonant: It has स with anusvara, then प with ऋ? Wait! In line 16: The text has: "संस्पृष्टाः" with an insert underneath: "ष्ट" below "पृ"? Wait, look at line 16: Under "वेद्यां", next is: "संस्पृष्टाः" Under "स्पृ", there is a subscript 'ष्ट'! Wait, why? Because the typesetter made an error, or is it "संस्पृष्टाः"? Wait, look at the footnote: "२ Some of the MSS. have here and elsewhere संस्पृष्टाः ।" Wait, look at the word in footnote 2: Does it have an avagraha? "ऽसंस्पृष्टाः"? No. Wait, let's transcribe faithfully what is printed: Line 16: "मौपसदायां वेद्या

१८८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ६ । ३३, ३४ । ] अथ वसतीवरीः परिहरिष्यन्नाह व्यक्रामत मा वो ऽभिपरिहारिषमिति' यजमानायतने यजमान उपविशति' जघनेन गार्हपत्यं पत्न्यैवैना आदाय दक्षिणेन द्वारोपनिर्गृत्य सव्ये ऽꣳसे निधाय दक्षिणेन सदः परीत्य दक्षिणेन मार्जालीयँ धिष्णियं पर्याहृत्य दक्षिणतो यूपेन सꣳस्पृष्टाः सादयतीन्द्रा- ५ ग्न्योर्भागधेयी स्थेत्य'थैना आदायोदङ्ङावृत्य दक्षिणे ऽꣳसे निधायैतेनैव यथेतमेत्य जघनेन गार्हपत्यमौपसदायां वेद्याꣳ सꣳस्पृष्टाः सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयी स्थेत्य'थैना आदाय पूर्वया द्वारोपनिर्गृत्य दक्षिण एवाꣳसे निधायोत्तरेण सदः परीत्योत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियं पर्याहृत्योत्तरतो यूपेन १० सꣳस्पृष्टाः सादयति विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थेत्य'थैना आदाय प्रदक्षिणमावृत्य सव्ये ऽꣳसे निधायैतेनैव यथेतमेत्य जघनेनाग्नीध्रीयं धिष्ण्यꣳ सꣳस्पृष्टाः सादयति यज्ञे जागृतेति' ॥ ३३ ॥ अथ पयाꣳसि विशास्ति या सम्राड्धुक् तस्यै दधिघर्माय १५ दधि कुरुत या यजमानस्य तस्या आमिक्षायै या पत्न्यै तस्या आशिरै पयश्च सक्तूꣳश्च कुरुत शृतात्तञ्च्छामादित्यग्रहाय दधि कुरुत पुरोडाशीयानि पिष्टानि कुरुत धाना हारियोजनाः कुरुत चतुरो ऽम्भृणाꣳस्त्रीनुदचनान्युज२ एकधनाꣳस्त्यवमाने- १ Most of the MSS. read ॰रंशिष० । २ Thus PHBJ, Bh., Mantramālā, Keś. ; उदंचमान् F, Prayoga I.O., Padārthanirv ; उदचान् T.

अग्निष्टोमः प्रातः सवनम् Digitized by Madhuban Trust [ ६ । ३४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६ कादशपरमाᳪस्तस्रो रशनाश्चतस्रो वपाश्रपणीर्द्वयमिध्माबर्हि॑¹- रौदुम्बरान्महापरिधीन्कुरुत सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह्वयत्विति॑ । यथासंप्रैषं ते कुर्वन्त्यथैतानम्भृणानायातयत्युत्तरस्य॑² हविर्धानस्य नीड आधवनौयं॑ प्रउगे पूतभृतं॑ तयोः समान उदंचन॑ ५ आग्नीध्र एकᳪ सोदंचनं॑ मार्जालीय एकᳪ सोदंचनमाग्नीध्र एताᳪ रात्रिं यजमानः संविशति॑ हविर्धाने राजानं गोपा- यन्ति॑ ॥ ३४ ॥ दशमः ॥ ॥ इति षष्ठः प्रश्नः । १ द रशने द्वे वपाश्रपणी एकतयमिध्माबर्हिर् Mantramālā, Padārthan iv Prayoga I.O. २ Thus PF only ; अथैताम० BHTJ. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

अथातो महारात एव बुध्यन्ते ' संबोधयन्त्येतानृत्विजो ऽध्वर्युꣳ होतारं ब्रह्माणमुद्गातारं प्रतिप्रस्थातारं प्रस्तोतारं प्रशास्तारं ब्राह्मणाच्छꣳसिनमच्छावाकं नेष्टारं पोतारꣳ सदस्यानुन्नेतार- माग्नीध्रं ग्रावस्तुतꣳ सुब्रह्मण्यां प्रतिहर्तारं ये चान्ये परिकर्मिणो भवन्ति ' ते हस्तपादान्प्रक्षाल्याग्नीध्रे यजमानमुपसंगच्छन्ते ' । ऽथाध्वर्युर्हस्तौ संमृशते कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमित्यथैताँश्चैवं तिष्ठन्संप्रैषमाहोन्नेतर्ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशे दशापवित्रे समवधाय दक्षिणस्य हविर्धानस्य पुरो ऽक्षꣳ सꣳसाद्याग्नीदाज्य- मधिश्रय प्रतिप्रस्थातः स्रुचः संमृड्ढ्याज्येनोदेहि पृषदाज्याय दध्याहरेति ' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्त्यथाध्वर्युराग्नेय्यर्चाग्नीध्रमभि- १० मृशत्यग्निर्मूर्धा दिव इति ' वैष्णव्या हविर्धानं विष्णो त्वं नो अन्तम इत्याग्नेय्या स्रुचो ऽयमग्निः सहस्रिण इति ' वायव्यया वायव्यानि वायो शतं हरीणामित्यैन्द्या सद इन्द्रं विश्वा [