भारतकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

Baudhayana Shrautasutra of Taittiriya Samhita with Commentary

आचार्य बौधायन (सम्पादक: डब्ल्यू. कालन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished774 पृष्ठ

: प्र ति गौ र्य -> wait, is that प्रतिगोर्य or प्रतिगौर्य? Look at line 11: प्रतिगोर्य vs line 20: प्रतिगौर्य! Line 11: प्रतिगोर्य (one matra on top of गौ? No, wait, look at line 11: with or ? It has one slant , so प्रतिगोर्य). Line 20: प्रतिगौर्य (two slants , so प्रतिगौर्य). Wait, let's look closer at line 11: प्रतिगोर्य - yes, only one stroke on गो. Then: प्राङेत्योद्यच्छत एतं ग्रहमन्वूद्यच्छन्ते चमसाने- Wait, अन्वूद्यच्छन्ते or अन्वोद्यच्छन्ते? It has न्वृ or न्वू? Look at न्वूद्यच्छन्ते: न्वू with long ū ()!

*   Line 12:
    `थाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज सोमानामिति '`
    Wait, `थाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज

? Wait: ति श्च र् न् ->तिरश्चर्मन्फलके! Wait, does it have न्before? Yes, न्फलके`!

    Line 12:
    `अभिमृशति` or `अभिम्मृशति`?
    Look at the word: `अ` `भ` `ि` `म्` `म` `ृ` `श` `त` `ि` -> `अभिम्मृशति` (double m: `म्मृ`)!
    Wait, look at line 12: `अभि` then `म्` attached to `मृ`?
    Yes, in Caland's edition, consonants after vowels are often doubled per Taittiriya Pratisakhya (like `अभिम्मृशति` or `अभिम्नृशति`? No, it's `म्मृ`!).
    Wait, let's look at `वृद्धीर्वाचयति`:
    `तथा वृद्धीर्वाचयति '`
    Look at `वृद्धीर्वाचयति`: `वृ` `द्` `ध` `ी` `र्` `व` `ा` `च` `य` `त` `ि` -> `वृद्धीर्वाचयति`!

    Line 12

/shape: It has प्र (pra) सि (si) द्ध (ddha) then a bottom tail: (ū) and on top of द्ध there is a horizontal line! Wait, in Sanskrit manuscripts and early prints, an abbreviation for प्रसिद्धम् is often written with a circle or a stroke! Wait, does it say प्रसिद्धू? Wait, what if it is प्रसिद्धम् where म् is printed oddly, or is it literally प्रसिद्धू? Wait, let's look at the footnote or other pages of Caland: In Caland's Baudhayana Srautasutra, Caland writes: प्रसिद्धम्? Wait, look at the word: वितत्य प्रसिद्धम् शुक्रामन्थिनौ Wait! Is it प्रसिद्धम्? Let's look at the letters: Could it be प्रसिद्धं with an elongated anusvara? Wait, what is that loop at the bottom? It goes down and to the left! That is (dirgha u)! Wait, why would प्रसिद्ध have ? Wait! Is it प्रसिद्धू? Wait, look at the top: there is a horizontal line with a hook, like a pluta? No, a prathama / svara? Wait! Could it be प्रसिद्धं? Wait, let's search if `प्र

" "एहीति यजमानेति"??? Look at "एहीति": Letter 1: 'ए' (Wait, is it 'ए' or 'ाही'?) Wait, does it look like 'ए'? No, look: It's: 'ा' (danda) then 'ह' with 'ी' = 'ही', then 'त' with 'ि' = 'ति'! Wait, why is there a danda? Could it be "उपस्पृश्या" then "एहीति"? Wait, in Caland's edition: Let's check Caland's Baudhayana Śrautasūtra, Praśna 8, Adhyāya 2 (page 236): Text on page 236: Line 14: "यथासंप्रैषं तौ कुरुतस्तथोथाप उपस्पृश्याहीति यजमानेति" or "उपस्पृश्यैहीति"? Wait, look at the letters: उ प स्पृ श्य then: ा (aa) then: ह with ी = ही then: ह with ि = हि ? Wait, look at line 14: Letter after श्य: It is an 'ा'? Or is it 'अ'? Wait! Look at the letter: It has a top bar, a vertical line, a middle connection... wait! Is it "उपस्पृश्याहेति"?

मशीमहि तस्य त इन्द्रेण पीतस्य मधुमत" Wait, look at "भक्षमशीमहि": भ - क्ष - म - शी - म - हि Yes, "भक्षमशीमहि".

Let's check the bottom and top annotations: At the top, there's handwritten: अग्निष्टोम : माध्यन्दिनम् सवनम् Digitized by Madhuban Trust Header: [ ८ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २३७

Let's format the output cleanly line-by-line with , , etc. Include the page header and all printed lines.सादयति॑ तथा सांकाशिनेन पथा पृष्ट्या᳭ स्तृणाति संततां गार्हपत्यादाहवनीयात्॑ ॥ २ ॥ अथान्तरेण हविर्धाने उपविश्य दधिघर्माय दधि याचति॑ तदाहृतमवेक्षते ज्योतिरसि वैश्वानरं पृश्नियै दुग्धमिति॑ बर्हिषौ ऽन्तर्धाय क᳭से वा चमसे वा गृह्णाति यावती द्यावापृथिवी महिम्ना यावच्च सप्त सिन्धवो वितस्थुः । तावन्तमिन्द्र ते ग्रह

उपहूतस्योपहतो भक्षयामीति॑ निर्णिज्य पात्रं प्रयच्छति॑ तथा सवनीयान्पुरोडाशान्याचति॑ तेषां तथैव समवद्यन्नाह माध्यंदिनस्य सवनस्येन्द्राय पुरोडाशानामवदीयमानानामनु- ब्रूहीति॑ पूर्वार्धादवदायापरार्धादवद्यत्य॑भिघारयति॑ प्रत्यनक्ति॑ तयोपभृति स्विष्टकृते सर्वेषां सकृत्सकृदुत्तरार्धादवद्यति॑ ५ द्विरभिघारयति॑ न प्रत्यनक्त्य॑त्याक्रम्याश्राव्याह माध्यंदिनस्य सवनस्येन्द्राय पुरोडाशान्प्रस्थितान्प्रेष्येति॑ वषट्कृते जुहोति॑ तथा समावपमान आहाग्नये ऽनुब्रूह्यौत्याश्राव्याहाग्नये प्रेष्येति॑ वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोति॑ तयो- दङ्ङत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा तथैव पात्र्यामिडां १० समवधाय प्रतीचः पुरोडाशान्प्रहिणोत्य॑नु हैके संयन्ति पशव इडेति वदन्तो॑ ऽथ प्राङायन्नाहोन्नीयमानेभ्यो ऽनुब्रूहि ॥ ३ ॥ होतुश्चमसमनूनयध्वमुभयतःशुक्राङ्कुरुध्वमच्छावाकस्य चमसाध्वर्यो ऽपि त्वमुन्नयस्व प्रतिप्रस्थातश्चतुर्भिर्मा शकलैः प्रोक्षिताप्रोक्षितैः प्रत्युपलम्भस्वेति॑ यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति॑ समानं १५ कर्माश्रावणादाश्रावण एव॑ वेत्येत्याध्वर्युः१ पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठ- न्नाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषन्माध्यंदिनस्य सवनस्य निष्केवल्यस्य भागस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रे- ष्येति॑ वषट्कृते सहोभौ जुहुतः स प्रथमः संकृतिर्विश्वकर्मेति॑


१ Uncertain reading and interpunction ; एववेत्यया॰ BJ; एवे- त्यथा॰ T Keś. ; एव--त्यथा॰ F; एवैतितथा॰ HP; Bhavasvāmin : एव व्येति भिद्यत इत्यर्थः . A Prayoga : एवव्यति भिद्यत इत्यर्थः (Grantha).

उप- Line 20 starts with: हूतस्योपहूतो भक्षयामीति ' होतृचमसमेवैते त्रयः समुपहूय

Line 21: २० भक्षयन्ति ' यथाचमसं चमसान्हिन्व म इत्यात्मानं प्रत्यभिमृशन्त ' Wait, look at the number at the start: २० Then: भक्षयन्ति ' यथाचमसं चमसान्हिन्व म इत्यात्मानं प्रत्यभिमृशन्त '

Line 22: Horizontal divider line.

Line 23: Footnote: १ तथैव H.

Let's check the line numbers on the page margin: Line 6 has Line 11 has १० Line 16 has १५ Line 21 has २०

Wait, should the margin line numbers (५, १०, १५, २०) be included in the lines? Yes, they are part of the printed text on those lines. In line 6: ५ तूष्णीं वा ' तथा प्रतिप्रस्थातोत्तरार्ध आहवनीयस्य मन्थिनः In line 11: १० वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति ' ब्रह्मण्यज पोतर्यज नेष्टर्यजाच्छावाक In line 16: `१५ नुपह्वतायामिडायामग्

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page:

आप्याययन्ति चमसानाप्यायस्व समेतु त इति ' सीदन्ति नाराशꣳसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्यापालम्बमधो- ऽधस्तृतीयाय मरुत्वतीयायैतस्मिन्काल आग्नीध्रे यजमानः पुरोडाशानां प्राश्नाति ' यदशना स्यात्पत्नी पत्नीशाले ' ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥ ५ अथ दाक्षिणानि होष्यन्वाचत्याज्यस्थालीꣳ सस्रुवाꣳ सुचं वासस्तद्येतस्य वसनस्यान्तमायां दशायां हिरण्यशल्कः प्रग्रथितो भवत्येतत्समादायाहैहि यजमानेत्युत्तरेणाग्नीध्रीयं परीत्योत्तरेण सदः परीत्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य समन्वारब्धेष्वपि- व्रतेषु संप्रच्छन्नेषु गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय सुचि चतुर्गृहीतं १० गृहीत्वा वसनस्यान्तꣳ स्रुग्दण्डं१ उपसंगृह्य२ सौर्या

सदश्च गार्हपत्यं चान्तरेण सदस्याग्नीध्रं चान्तरेण चात्वालो- त्करावैवैषूदीचः प्रतिपद्यन्ते' ताः प्रदक्षिणं कृत्वाभ्येति रूपेण वो रूपमभ्यैमि वयसा वय इत्यथैना विभजति तुथो वो विश्ववेदा विभजतु वर्षेष्ठे अधि नाक इत्यथ सदो ऽभ्यैत्येतन्ते२ ५ अग्ने राध एति सोमच्युतं तन्मित्रस्य पथा नयर्तस्य पथा प्रेत चन्द्रदक्षिणा यज्ञस्य पथा सुविता नयन्तीरिति' ॥ ५ ॥ अथैष आत्रेयो ऽग्रेण सद आस्ते' तमभैति१ ब्राह्मणमद्य राध्यासमृषिमार्षेयं पितृमन्तं पैतृमत्यꣳ सुधातुदक्षिणमित्यथैन- मुत्क्रम्य पृच्छति क आत्रेय इत्यहमहमितीतरः प्रत्याह' तं १० तथैव द्वितीयमुत्क्रम्य पृच्छति क आत्रेय इत्यहमहमित्येवेतरः प्रत्याह' तं तथैव तृतीयमुत्क्रम्य पृच्छति क आत्रेय इत्य॑य-

ध्रुवा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाग्नीध्रे पञ्च वैश्वकर्मणानि जुहोति यज्ञपतिमृषय एनसाञ्जरित्येतातिक्रामात्तोमोच्चैरत्यग्निना¹ देवेन ये देवा यज्ञहन इत्येताभ्यामनुवाकाभ्यामथ यजमानं प्राञ्चमोच्चयति वि सुवः पश्य व्यन्तरिक्षमित्यथैनग् सदस्तूप- वेशयति यतस्व सदस्यैरित्यथ दक्षिणाः समनुदिशत्येतद्वाचा ५ देवत्रा गच्छत मधुमतीः प्रदातारमाविशतानवहायास्मान्देव- यानेन पथेत् सुकृतां लोके सीदत तन्नः सꣳस्कृतमिति ' ॥ ६ ॥ अथ प्राङायन्नाहेन्द्राय मरुत्वते ऽनुब्रूहीति ' तच्छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता ग्रहावादायोपनिष्क्रामत्युपनिष्क्रान्तस्यैवाध्वर्युर्ग्रहा- वादत्त ' उत्तरतस्तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्रे ऽन्यतरं प्रयच्छत्यथाश्राव- १० यत्यो श्रावयास्तु श्रौषडिन्द्राय मरुत्वते प्रेष्येति ' वषट्कृते सहोभौ जुहुतो ' ऽथ प्रतिप्रस्थाताध्वर्योः पात्रे ग्रहस्य सꣳस्राव- मवनयति ' तमाह प्रतिप्रस्थातरेतेन पात्रेण तृतीयं मरुत्वतीयं ग्रहं गृह्णाणेति ' तेन प्रतिप्रस्थाता तृतीयं मरुत्वतीयं ग्रहं गृह्णाति द्रोणकलशात्परिस्रुता पात्रेण मरुत्वाँ२ इन्द्र वृषभो १५ रणायेत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा मरुत्वते जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वत इत्यथाध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य होत्रैतत्पात्रग् संभक्षयतीन्द्रेण मरुत्वता पीतस्येत्यथ निगृह्य पात्रं पराङावर्तत इडा देवहूरिति ' यावदेतस्य यजुषः पर्याप्नोति तावज्जपत्ये- २०


१ षण्णोमोच्चै• TJHP Keś. (twice) ; षण्णिमो० BJ Keś. (once).

[ ८ । ७, ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २४३ भ्येनमाङ्क्षयते होता ' प्रत्याङ्क्षयते ऽध्वर्युः ' शꣳसति ' प्रति- गृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रतिगीर्य प्राङेत्योद्यच्छत एतं तृतीयं मरुत्वतीयं ग्रहमन्वूद्यच्छन्ते नाराशꣳसान्यत्राशयत्यो आवयास्तु श्रौषडुक्थशा यज सोमस्येति ' वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति ' ५ तथैव द्विर्दिर्नाराशꣳसाननुप्रकम्पयन्त्येतत्पात्रं नाराशꣳसा अन्वा- यन्त्य॑नुसवनभक्ष इन्द्रेण मरुत्वता पीतस्येति ' होता चैवाध्वर्युश्चै- तत्पात्रꣳ संभक्षयतो नराशꣳसपीतेन नाराशꣳसान्नराशꣳस- पीतस्य सोम देव ते मतिविदो माध्यंदिनस्य सवनस्य त्रिष्टुप्- छन्दसः पितृपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति ' १० होतृचमसमेवेते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति ' यथाचमसं चम- साञ्छिन्व म इत्यात्मानं प्रत्यभिमृशन्त ' आप्याययन्ति चमसा- नाप्यायस्व समेतु त इति ' सीदन्ति नाराशꣳसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्यापालम्बमधोऽधो १ माहेन्द्राय ॥ ७ ॥ अथ प्राङेत्य शुक्रपात्रमाददान आहोन्नेतर्यदहं माहेन्द्रं ग्रहं १५ गृह्णाम्यथोदञ्चꣳ राजानं पूतभृतमभि संपवयताद्द्वाभिर्द्रोण- कलशं मृष्ट्वा न्युब्जतादिति ' स तथा करोति ' स शुक्रपात्रेण माहेन्द्रं द्रोणकलशाद्गृह्णाति महाꣳ इन्द्रो य ओजसेत्यनुद्रुत्यो- पयामगृहीतो ऽसि महेन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिर्महेन्द्राय त्वेत्यथाप उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय २० वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपाकरोति ' स्तुवते माहेन्द्राय ' १ B again ॰वालम्बम॰ ।

प्रस्तुते मान्दि संप्रेषमाहाभिषोतारो ऽभिषुणुतानीदग्निं विनयोलूखलमुदादय प्रतिप्रस्थातर्वारुणमेककपालं निर्वप सौम्यस्य विद्धीति' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति' होत्र एषोत्तमेति प्राङ्‌होतुः कालात्पराङावर्तते ऽध्वर्युमामन्त्रयते होता' प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः' शꣳमति' प्रतिगृणाति' प्रसिद्धमुक्थं प्रतिगीर्य ५ प्राङेत्योद्यच्छत एतं माहेन्द्रं गृहम॑नूद्यच्छन्ते नाराशꣳसानेथा- श्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज सोमस्येति' वषट्कृतानु- वषट्कृते द्विर्जुहोति' तथैव द्विर्दिर्नाराशꣳसाननुप्रकंपयन्त्य॑तत्पाचं नाराशꣳसा अन्वायन्त्य॑नुसवनभक्षो महेन्द्रेण पीतस्येति' होता चैवाध्वर्युश्चैतत्पात्रꣳ संभक्षयतो

orय ऋ` for e + ṛ!

Let's check line 13: कं च³ ग्रावाणमादायोन्नेतारमाहाहरोपसृजेत्युपसृजत्युन्नेताधव- Wait, look at आहाहरोपसृजेत्युपसृजत्युन्नेताधव-: माहाहरोपसृजेत्युपसृजत्युन्नेताधव- मा हा रो सृ जे त्यु सृ त्यु न्ने ता -

Line 14: नीयादुदचनेनापरिमितमभिषुत्याथैनग्ँ सुसंभृतग्ँ संभरण्याग्ँ नीयादुदचनेनापरिमितमभिषुत्याथैनग्ँ सुसंभृतग्ँ संभरण्याग्ँ

Line 15: १५ संभृत्योन्नेत्र उन्नयच्छति ' तमुन्नेताधवनीये ऽवनयत्येवमेव Wait: संभृत्योन्नेत्र उन्नयच्छति ' Wait, does it say उन्नयच्छति or उद्यच्छति? Look at line 15: संभृत्योन्नेत्र Then: न्न च्छ

. What about line 7: let's look at the character again. It is: अर्धवेलाᳵorअर्धवेलाꣳ? Let's look at in line 13:उपाꣳशुसवनं. In line 13, it has an anusvara with a curve under it. In line 7: it is sitting on the baseline, has a vertical center with two curved wings, exactly Unicode U+1CF5 (DEVANAGARI SIGN JIHVAAMUULIYA) ! Wait, let's look at in Unicode:. It is identical to that glyph! Let's output (orअर्धवेलाᳵ`) since it literally matches that exact glyph.

Wait, let's check line 12: यदि ताजक् प्रस्कन्दत्यपुर्वर्षुकः१ पर्जन्यो भवति ' यदि चिरमव- Wait, ताजक् or ताजग्? Look at line 12: य दि ता ज क् -> ताजक्! Then: प्रस्कन्दत्यपुर्वर्षुकः१ Wait, look at footnote 1: १ Thus J only; •दत्यसुवर्षुकः F; •देदुर्षुकः HP; the other MSS. are still more corrupt. Notice

प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्यो महस्सरस्य पतिभ्य उरोरन्त- रिक्षस्याध्यक्षेभ्यो ऽनुब्रूहीत्याक्रम्याश्राव्याहादित्येभ्यः प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्यो महस्सरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्ष- स्याध्यक्षेभ्यः प्रेष्येति । वषट्कृत ओषधीः प्रास्याश्रावादित्यं जुहोति ५ मरुद्देव॑ । न श्लथान्वोक्षते॑ । पर्यावृत्तस्यैव प्रतिप्रस्थाता पात्रमा- दत्त॑ । एतस्मिन्काले प्रतिहर्ता पूतभृतो बिले पवित्रं वितत्य द्वौ वा त्रीन्वा राज्ञ उदचनानानयत्याग्रयणमेवाध्वर्युरादत्त॑ । आदित्यस्थालीं प्रतिप्रस्थाता चोपग्रा॒हᳲ संप्रगृह्णाति॑ । तामां तिसृणां चतसृणां वा १ धाराणां २ तथोपरिष्टादाग्रयणमानीयाध- १० स्तादुपगृह्णाति॑ । तं३ तथैव चिरभिषिच्य परिमृज्य सादय- त्यपोद्धृत्य पवित्रं बर्हिषी अन्तर्धायाशिरमवनयत्यन्वारब्धायां पत्न्यामस्मे देवासो वपुषे चिकित्सेतेति चतसृभिरनुच्छन्द- समपोद्धृत्य बर्हिषी पूतभृतो बिले द्रप्साननुमन्त्रयते॑ । द्वौ पवमानस्य ग्रहौ गृह्णाति॑ । तयोश्चेतरित्याह प्राञ्च॒ꣲ राजानं १५ पूतभृतमभि संपवयताद्गाभिराधवनीयं मृक्षा न्युब्जादिति॑ । स तथा करोति॑ । तथाप उपस्पृश्य बर्हिषो ऽादायोपनिःसर्पति॑ । तेषु तथैव समन्वारब्धेष्वाहवनीये स्रुवाहुतिं जुहोति॑ ॥ १० ॥ इदं तृतीयꣲ सवनं कवीनामृतेन ये चमसमैरयन्त । ते सौधन्वनाः सुवरानशानाः स्विष्टिं नो अभि वसीयो नयन्तु २० स्वाहेत्येतयाध्वर्युर्जुहुतो॑ । यथावेदमितरे जुह्वति॑ । तथा १ च T. २ तथा om THF. ३ om. T.

? Look at : it's ! Then ति: ति! Wait, is it आचमति? No, there is no . Wait! Is it न् ति? Let's look at character 7: It has न्followed bywith? न्या. Character 8: or? It has a flat top, loop to the left... wait, it's ! Wait, look at character 9: ति! Wait, could it be न्यावपति? A doesn't have a horizontal bar like. Wait, what does Caland's Baudhayana Srautasutra 8.12 say? Let's check the section: Chapter 8, section 11 ended with ॥ ११ ॥on line 16. Line 17 begins section 12: "अथ पशुना चरति मनोताप्रभृतिनेडान्तेन । तथा सवनीयान्पुरोडाशान्..." Wait, how does Baudhayana treat the savaniya purodashas? Does he say: "तथा सवनीयान्पुरोडाशान्..." Wait! Is itउद्वासयति? अन्वाचष्टे`?

actually स्तै or स्त? It has two strokes slanting to the left: स्तै. Wait, then what about स्तैर्यते vs स्तैर्यैते vs स्तैर्य एते? Wait, could it be स्तैर्य एते? Wait, if it was र्ये, then ते follows: स्तैर्यते? Wait, is the letter ? Let's look at ते: it is definitely ते! So: स्तै + र्ये + ते = स्तैर्यैते or स्तैर्येते? Wait, does it have on ? Yes, ते has a stroke to the left. What about the letter before ते? Wait, why would it be स्तैर्यते? If it's , does it have ? Wait, look at the word: चमसांस्तैयैते vs चमसांस्तैर्यैते vs चमसांस्तैर्यते. Wait, look at the space between र्ये and ते: there is no space, it's one word: चमसांस्तैर्यैते or चमसांस्तैयैते or चमसांस्तैर्यते. Wait, let's search: does Caland's edition have

-> yes,१` is right there!

Footnote 2: २ Thus, अग्नीध्रश्च० HPT ; अग्नीध्रश्य० or आ० BJ. Marked in line 6: ...त्यग्नीध्रश्चमसं२ -> yes, is right after अग्नीध्रश्चमसं!

Footnote 3: ३ Thus TFPH Bh; चमसमैवानुवष० J; चमसमेवानुवष० B Keś Wait, where is in the text? Look at line 6: ह्वमन्ताꣳ followed by a superscript ? Wait, or is that footnote 3? Wait! In line 6: चमसमैकानुवषट्करोति ह्वमन्ताꣳ Wait, after ह्वमन्ताꣳ there is a ! But wait, is it ह्वमन्ताꣳ or ह्वमन्ता? Look at line 6, after ह्वमन्ता: There is (gumphita/anusvara) and then a superscript ? No, the is at the same baseline, or slightly superscript? Wait, look at the size of : The is superscript, just like

उपामन्त्रवन्तो वैश्वदेवाय' चमसायचमसायैव चीँस्त्रीन्पुरोडाश- शकलानुपस्यति' नव होत्रचमसे' तानत एवानुमन्त्रयते ऽत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमिति १ तस्मिन्काले २ आग्नीध्रे यजमानः पुरोडाशानां प्राश्नाति' यदशना स्यात्पत्नी पत्नीशाले' ५ ॥ १२ ॥ तृतीयः ॥ अथ प्राङायन्नाह देवाय सवित्रे ऽनुब्रूहि प्रतिप्रस्था- तरन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्ग्रहं गृहीत्वोपाश्व मा सौषद इति' तच्छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थातान्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्ग्रहं गृह्णाति वाममद्य सवितरित्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि देवाय १० त्वा सवित्रे जुष्टं गृह्णामीति' न सादयतीति ब्राह्मणꣳसादयित्वै- वोपनिष्क्रम्याश्राव्याह देवाय सवित्रे प्रेष्येति' वषट्कृते जुहोत्यथ वै भवति सवित्रपात्रेण वैश्वदेवं कलशाद्गृह्णाति सोमे सोम- मभिगृह्णातीति' स ३ सवित्रपात्रेण वैश्वदेवं कलशाद्गृह्णाति सोमे सोममभिगृह्णात्युपयामगृहीतो ऽसि सुशर्मासि सुप्रति- १५ ष्ठानो बृहदुक्षे नमो विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्टं गृह्णामीति' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्यथाध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य होत्रा समीक्ष्य पराङावर्तत इडा देवहूरिति' यावदेतस्य यजुषः पर्याप्नोति तावज्जपत्यथैन- १ After मन्दध्वमिति HF ins. उक्त्वा । २ स only in PH ; F reads यत् । ३ The words सोमे सोममभिगृह्णाति om. B (are they interpolated ?) ; P also has them.

माङ्कयते होता॑ प्रत्याङ्कयते ऽध्वर्युः॑ शꣳसति॑ प्रतिगृणात्य॑थ यत्र होतुरभिजानात्येकया च दशभिश्च स्वभूत इति तत्प्रति- प्रस्थाता द्विदेवत्यपात्राणि मार्जालीये मार्जयित्वा पात्रेष्वपि- सृजत्य॑थ यत्र होतुरभिजानाति प्र¹ द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधेति तदन्यतो-मदं प्रतिगृणात्योथा मोद इव मदा ५ मोद इवेत्या व्याहावाद॑थ यत्र होतुरभिजानाति तद्राधो अद्य सवितुर्वरेण्यमिति तदुभयतो-मदमेव² प्रतिगृणाति मदा³ मोद इव मदा मोद इवेत्या व्याहावात्संसिद्धमुक्थं प्रतिगीर्य प्राङेत्योद्यच्छत एतं वैश्वदेवं ग्रहम॑न्वूद्यच्छन्ते नाराशꣳसानथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज १० सोमस्येति॑ वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति॑ तथैव द्विर्द्वि- र्नाराशꣳसाननुप्रकम्पयन्त्येतत्पात्रं नाराशꣳसा अन्वायन्त्य॑नुसवन- भक्षो विश्वैर्देवैः पीतस्येति॑ होता चैवाध्वर्युश्चैतत्पात्रꣳ संभक्ष- यतो नराशꣳसपीतेन नाराशꣳसान्नराशꣳसपीतस्य सोम देव ते मतिविदस्तृतीयस्य सवनस्य जगतीच्छन्दसः पितृपीतस्य १५


१ The reading of the words commencing with प्र is not wholly certain. B om. from प्र द्यावा to अभिजानाति (incl. ; line 6) ; instead of आयाहावाद् (thus JP, l. 6) F has आहावात् । २ उभयतो० FP; अन्यतोमद० BJ, but comp. Padārthanirv. page 378 (n° 421) and Āp. śrs. XIII. 13. 8. ३ मदा ... इवेति om. TJ; B: मदामोदैवमोदामोदैपत्य०; most of the MSS. contract the word इव with the preceding vowel; so HPBJ, but comp. TS. III. 2, 9, 5.