बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [२ । ४ ।]

स्तृणात्येवं गार्हपत्यम॑थाग्रेण गार्हपत्यं तृणानि संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यञ्चि यज्ञाआयुधानि संसादयति ' स्फ्यं च कपालानि चाग्निहोत्रहवणीं च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्यां चोलूखलं च मुसलं च दृषदं चोपलां च जुहूं चोपभृतं च स्रुवं च ध्रुवां च प्राशित्रहरणं चेडापात्रं च मेक्षणं च पिष्टोद्वपनीं च ५ प्रणीताप्रणयनं चाज्यस्थालीं च वेदं च दारुपात्रीं च योक्त्रं च वेदपरिवासनं च धृष्टिं चेध्मप्रव्रश्चनं चान्वाहार्यस्थालीं च मदन्तीं च यानि चान्यानि पात्राणि तान्येवमेव द्वन्द्वꣳ संसाद्य ' ब्रह्माणं दक्षिणत उपवेश्य ' पृष्ठ्याꣳ स्तृणाति संततां गार्हपत्यादाहवनीयाद्यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै १० स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य स्तृणामीत्य॑थ बर्हिषः पवित्रे कुरुते प्रादेशमात्रे समे अप्रतिच्छिन्नाग्रे अनखच्छिन्ने दर्भौ प्राणा- पानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रे हव्यशोधने इत्य॑थैने अद्भिरनुमार्ष्टि पवित्रे स्थो वैष्णवी स्थो यज्ञिये स्थो वायूपूते स्थो विष्णोर्मनसा पूते स्थो यज्ञस्य १५ पवने स्थ इत्य॑थोत्तरेण गार्हपत्यमुपविश्य कꣳसं वा चमसं वा प्रणीताप्रणयनं याचति ' तस्मिꣳस्तिरः पवित्रमप आनय- न्नाह ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेति ' प्रसूतः समं प्राणैर्धारयमाणो ऽविषिञ्चन्गलोत्तरेणाहवनीयं दर्भेषु सादयित्वा दर्भैः प्रच्छाद्य ' [पवित्रमादाय]१ प्रदक्षिणमावृत्य २० प्रत्यङ्ङाद्रुत्यादत्ते दक्षिणेनाग्निहोत्रहवणीꣳ सव्येन शूर्पं वेषाय

१ om. Be BT Sāy.

लेति ' गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्यूष्टꣳ रक्षः प्रत्यूष्टा अरातय इति चिर'थ¹ जघनेन गार्हपत्यमग्निष्ठमनो भवति ' तस्योत्तरां धुरमभिमृशति धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं यो ऽस्मान्धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वाम इत्येनो ऽभिमन्त्रयते त्वं देवानामसि ५ पप्रितमं पप्रितमं जुष्टतमं वह्नितमं देवहूतममहुतमसि हविर्धानं दृꣳहस्व मा ह्वारिति ' ॥ ४ ॥ अथ विष्णोः क्रमो ऽसीति दक्षिणमक्षपालिं क्रमित्वाभ्या- रुह्य प्रउगे शूर्पं निदधाति² ' शूर्पे स्रुचं स्रुचि पवित्रे ' अथ पुरोडाशीयान्प्रेक्षते मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा १० संविक्था मा त्वा हिꣳसिषमित्युरु वातायेति तृणं वा किꣳशारु वा निरस्य॑

नुजानात्यथ निर्वपति" In Baudhayana Srautasutra, the chapter begins: Wait, is it: निर्वप्स्यन् ? Wait! निर्वप्स्यन्? Let's look at the word: निर्वप्स्यन् -> नि र्‍व प त्स्य न्? Wait, does it have an anusvara? Wait, if it is निर्वप्स्यन् निर्वपेति यजमानो ऽनुजानात्यथ निर्वपति: Wait! "निर्वप्स्यन् 'निर्वपे'ति यजमानो ऽनुजानाति"! WAIT! Does the Adhvaryu say anything, or is it: "निर्वप्स्यन् 'निर्वपेति' यजमानो ऽनुजानाति"? No, the Yajamana permits him when he is about to pour out: "निर्वप्स्यन्तं निर्वपेति यजमानो ऽनुजानाति" (accusative) or "निर्वप्स्यन् [पृच्छति]..."? WAIT! Look at the image! नि र्‍व प त्स्य न्? Wait, look at the end of the word: Does it have a virama under न? Look closely: `नि - र्व - प - त्स्य

[१ । ६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८

ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषो- माभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादैवतं त्रिरुत्तानानि पात्राणि कृत्वा प्रोक्षति शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इति त्रिरेतिशिष्टाः प्रोक्षणीर्निधाय ' कृष्णाजिनमवधुनोत्यूर्ध्वग्रीव- ५ मुदङ्कावृत्यावधूतꣳ रक्षो ऽवधूता अरातय इति त्रिस्तथैनत्पुर- स्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति ' तस्मिन्नुलूखलमध्यूहत्यधिषवणमसि वानस्पत्यं प्रति त्वादित्यास्त्वग्वित्त्विति ' तस्मिन् पुरोडाशीयानावपत्यग्नेस्तनू- रसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णामीति ' मुसलमव- १० दधात्यद्रिरसि वानस्पत्यः स इदं देवेभ्यो हव्यꣳ सुशमि शमिष्वेत्यथ हविष्कृतमाह्वयति हविष्कृदेहि हविष्कृदेहीति त्रिर् ' [उच्चैः समाहन्त्वा इति च]१ अथ दृषदुपले वृषारवे- णोच्चैः समाहन्तीषमावदोर्जमावद द्युमद्वदंत वयꣳ संघातं जेष्मेत्यवहन्त्योत्तुषान् खलोत्तरतः शूर्पमुपयच्छति वर्षवृद्धमसीति ' १५ तस्मिन् पुरोडाशीयानुद्वपति प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्वित्यथोदङ् पर्यावृत्य परापुनाति परापूतꣳ रक्षः परापूता अरातय इति ' सव्येन तुषानुपहस्त्येमां दिशं निरस्यति रक्षसां भागो ऽसी- त्य'थाप उपस्पृश्य विविनक्ति वायुर्वो विविनक्तीति ' पात्र्यां तण्डुलान् प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति- २० गृभ्णात्वित्यवहन्त्यै प्रयच्छन्नाह त्रिष्फलीकर्तवै त्रिष्फलीकृतान्मे

१ om. Be FJT Sāy.

प्रब्रूतादिति ' चिष्फलीकृतान् प्राङ्‌निष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो ऽवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत्प्रवहतादिति तण्डुलप्रक्षालनमन्तर्वेदि निनयत्युत्करदेशे वै'तस्मिन् काले प्रातर्दोहं धेनूर्दोहयत्युदगग्रेण पवित्रेण ' नाचामन्ति ' ॥ ६ ॥ पञ्चमः ॥ अथ प्रोक्तेषु निष्फलीकृतेषु तथैव कृष्णाजिनमवधूनोत्यू- र्ध्वग्रीवमुदङ्ङावृत्यावधूतꣳ रक्षो ऽवधूता अरातय इति चिरस्यै- नत्पुरस्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति ' तस्मिन्नुदीचीनकुम्बाꣳ शम्यां निदधाति दिव स्तम्भनिरसि प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्त्विति ' तस्यां प्राचीं १० दृषदमध्यूहति धिषणासि पर्वत्या प्रति त्वा दिव स्तम्भनिर्वे- त्त्विति ' दृषदुपलामध्यूहति धिषणासि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्व- तिर्वेत्त्विति ' तस्यां पुरोडाशीयानधिवपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपाम्यग्नी- षोमाभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादैवतम्१'धिवदते२ धान्य- १५ मसि धिनुहि देवान्धिनुहि यज्ञं धिनुहि यज्ञपतिं धिनुहि मां यज्ञनियमिति ' पिनष्टि प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेति ' बाहू अन्ववेक्षते दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति ' कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्य- १ यथादैवत० most MSS. २ Thus HB and Sāyaṇa, who comments: अधिवप्य जपति; अधि- वदतो T, अधिवपते J, अधिवपतेऽभिमृश्य जपति Be Keś.; अभिमृश्य जपति F'.

[ २।७, ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११ पाणिः प्रतिगृह्णात्विति ' हविःपेष्यै प्रयच्छन्नाहासंवपन्ती पिंषाण्यूनि कुरुतादिति ' पिंषन्ति¹ पुरोडाशीया॑नि चर- व्यान्दधति ' यदि चरुं करिष्यन्भवति प्रागधिवपनाच्चरुपुरो- डाशीयान्विभजेरन् ' ॥ ७ ॥ षष्ठः ॥ ५ अथैतानि कपालानि प्रक्षालितानि जघनेन गार्हपत्य- मुपसादयत्यष्टौ दक्षिणत एकादशोत्तरतो ' ऽथ जघनेन गार्ह- पत्यमुपविश्य धृष्टिमादत्ते धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेति ' गार्हपत्य- मभिमन्त्रयते ऽपाग्ने ऽग्निमामादं जहीति ' निष्क्रव्यादग् सेधेति दक्षिणाङ्गारं निरस्यत्य॑थान्यमावर्तयत्या देवयजं वहेति ' तं १० दक्षिणेषां कपालानां मध्यमेनाभ्युपदधाति ध्रुवमसि पृथिवीं दृꣳह्यायुर्दृꣳह प्रजां दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑- ङ्गारमधिवर्तयति निर्दग्धꣳ रक्षो निर्दग्धा अरातय इत्य॑थ पूर्वार्धमुपदधाति धर्ममस्यन्तरिक्षं दृꣳह प्राणं दृꣳहापानं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थापरार्धमुपदधाति १५ धरुणमसि दिवं दृꣳह चक्षुर्दृꣳह श्रोत्रं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थ दक्षिणार्धमुपदधाति धर्मासि दिशो दृꣳह योनिं दृꣳह प्रजां दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थ पूर्वमुपधिमुपदधाति चित स्थ प्रजांमस्मै रयिमस्मै सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थापरमेवमेव² ' द्वे उत्तरतः

१ Thus only Bh., Sāy., Keś. ; T पिंचन्ति, the other MSS. पिंषन्ति । २ Thus H Sāy. ; एवमेवं F ; एवं J ; एव Be BT.

परि प्रजाता स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति॑ संयौति! Yes! In line 15 it ends with "इत्यथानुपरी-", and line 16 starts with "णावयत्यङ्गः"! "अनुपरीणावयत्यङ्गाः" or "अनुपरीणावयत्यङ्गः"? Let's look at "ङ्गः": अ (a) + ङ्गः (ṅgaḥ) with visarga! Yes: "णावयत्यङ्गः परि प्रजाता स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति॑ संयौति"

Line 17: "जनयत्यै त्वा संयौमीति॑ संयुत्य व्यूह्याभिमृशत्यग्नये त्वाग्नीषो-" Wait, is it "जनयत्यै त्वा" or "जनित्यै त्वा"? Look at the first word: ज (ja) न (na) य (ya) त्यै (tyai) : "जनयत्यै" त्वा (tvā) संयौमीति॑ (saṃyaumīti॑) संयुत्य (saṃyutya) व्यूह्याभिमृशत्यग्नये (vyūhyābhimṛśatyagnaye) त्वाग्नीषो- (tvāgnīṣo-) with hyphen. Yes!

Line 18: "माभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादेवतं॑ पिण्डं करोति मखस्य

दर्शपूर्णमासौ [१ ६,१०।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १३ यज्ञपतिः प्रथतामिति १ तं तन्वन्तं कूर्मप्रकारं करोति १ सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयतीति ब्राह्मणम् १ ॥ ६ ॥ अथ तिरः पवित्रमाज्यस्थास्यामाज्यं निर्वपति महीनां पयो ऽस्योषधीनां꣢ रसस्तस्य ते ऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि ५ देवयज्याया इत्य॑थोत्तरतो भस्ममिश्रानङ्ग़ारान्निरूह्य तेष्वधि- श्रयत्ये॑वमेवोत्तरं पुरोडाशमधिश्रपयत्य॑ शृतमथ दध्य॑थ पात्रा- मप आनीय दक्षिणस्य पुरोडाशस्य त्वचं ग्राहयति त्वचं गृह्णीष्व त्वचं गृह्णीष्वेति त्रि॒िर॑थोत्तरस्या॑थ पर्यग्नि करोत्यन्त- रितं꣢ रक्षो ऽन्तरिता अरातय इति त्रिर॑थ दक्षिणं पुरो- १० डाशं꣢ श्रपयति देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके ऽग्निरस्ते तनुवं माति धागिति १ गार्हपत्यमभिमन्त्रयते ऽग्ने हव्यं꣢ रक्षस्वेत्ये॑वमेवोत्तरं पुरोडाशं꣢ श्रपयत्य॑थ दक्षिणं पुरोडाशं भस्मनाभिवास्य वेदेनाभिवासयति सं ब्रह्मणा पृच्यस्व सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति त्रिर॑थोत्तरम॑विदहन्त॑ श्रपयतेति वाचं १५ विसृजते १ ऽचैतत्पात्रीसंक्षालनं गार्हपत्यादङ्गाररेणाभितप्य छत्वा- न्वैर्वेदि प्रतीचीनं तिसृषु लेखासु निनयत्येकताय स्वाहा द्विताय स्वाहा त्रिताय स्वाहेत्य॑थ वेदमादत्ते ऽयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा सतीं गहने गह्वरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोत्विति १ वेदेन २० वेदिं त्रिः संमार्ष्टि वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवीं꣢ सा पप्रथे १ The visarga omitted by Be BTF, written by JH.

५ Wait, at the end: "शततेजा" Wait, after शततेजा: There is line number '५' on the far right. Text: "मन्त्रयत इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणः सहस्रभृष्टिः शततेजा"

Line 6: इत्यथैनं बर्हिषा संस्पृश्यति¹ वायुरसि तिग्मतेजाः शतभृष्टिरसि Wait, let's check footnote 1 marker. It is a superscript 1: ¹. And the word: "संस्पृश्यति¹" Wait, look at footnote 1: "१ Thus BJT Sāy., संमृश्यति F, संस्पृशति Mādh. ; संप्सृश्यति Be." Wait, look at footnote 1 text: "१ Thus BJT Sāy., संमृश्यति F, संस्पृशति Mādh. ; संप्सृश्यति Be." Wait, does it have "संस्पृश्यति" in the main text? Yes!

Line 7: वानस्पत्यो द्विषतो वध इत्यथान्तर्वेद्युदीचीनाग्रं बर्हिर्निदधाति Wait, let's check the spelling: "उदीचीनाग्रं" or "उदीचनाग्रं"? Look at line 7: इ - त्या - न्त - र्वे

" and "प्रतीची"! Wait, then why did I see ौ? Let's look at the letter ची: The letter च has the ी matra (the long i, which is a vertical bar to the right, connected at the top by an arch). AND inside/above it, there is a small superscript २! Wait! The superscript २ is above the च / between the vertical bar! That's why it looked like a top slant! YES! It is प्राची२ᳵ! The २ is the footnote number २! And look at footnote 2: २ Thus HBT Sāy. Mādh., प्राचौᳵ FJ. AHA! H, B, T, Sāy., Mādh. read "Thus" (i.e. प्राचीᳵ), whereas manuscripts F and J read प्राचौᳵ! That makes 100% complete, brilliant sense! Because the editor (Caland) adopted प्राचीᳵ in the text (which agrees with H, B, T, Sāy., Mādh.), and recorded the variant प्राचौᳵ of manuscripts F and J in footnote 2! Wow, that is so clear now!

Now, what is that symbol after प्राची? In footnote 2 it is: प्राचौ followed by

: Is it "त्रिरभ्यन्तरस्"? Let's look at the letters: त्रि (tri) र (ra) भ्य (bhya) - wait, look at the letter between 'र' and 'न्तरस्': Wait, is it: "त्रि" "र" "भ्य" "न्त" "र" "स्"? Wait, look at the glyphs:

1. त्रि (tri)
2. र (ra) - wait, or is it combined? Look at: "त्रिरभ्यन्तरस्" - let's count characters: त्रि - र - भ्य - न्त - र - स् - त्रि - र् - बा - ह्य - त - स् Let's look at the actual print in line 11: ' त्रि र भ्य न्त र स् त्रि र् बा ह्य त स् Wait, look at the first two: Could it be "त्रिरभ्यन्तरस्"? Yes, there is त्रि, then a letter that looks like र, then भ्य (or just त्रिरन्तरस्? No, Caland prints त्रिरभ्यन्तरस्). But wait, does it say त्रिरभ्यन्तरस् or त्रिरन्तरस्? Wait, look at the letters: त्र + ि = त्रि Then र (ra) Then न्त (nta) with dot? Wait, why did I initially think "चिरन्तरस्"? Because 'चि' and 'त्रि' look similar in some

[ १ । २१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १७ तथैव संमृज्याद्भिः संस्पृश्य प्रतितप्योत्प्रयच्छत्यथैतानि स्रुक्सं- मार्जनान्यद्भिः संस्पृश्य गार्हपत्ये ऽनुप्रहरति दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभिः श्रितं तेन वयङ् सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहेत्यथाग्रेणोत्करं तृणानि संस्तीर्य तेषु स्रुचः ५ सादयित्वैतां पत्नीमन्तरेण वेद्युत्करौ प्रपाद्य जघनेन दक्षिणेन गार्हपत्यमुदीचीमुपवेश्य योक्त्रेण संनह्यत्याशासाना सौमनसं प्रजाङ् सौभाग्यं तनूमग्नेरनुव्रता भूत्वा संनह्ये सुकृताय कमिति ' [अथैनां वाचयति युक्तं क्रियाता आग्नीः कामे युज्याता इति]१ ' अथैनां तिरः पवित्रमप आचामयति पय- १० स्वतीरोषधयः पयस्वद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र संसृजेत्यथैनां गार्हपत्ये समिध आधापयत्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताङ् स्वाहा वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतं चरि- ष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताङ् स्वाहेत्यथ जघनेन गार्हपत्य- १५ मुपसीदति सुप्रजसस्त्वा वयङ् सुपत्नीरूपसेदिम । अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासो अदाभ्यम् ॥ इन्द्राणीवाविधवा भूया- समदितिरिव सुपुत्रा । अस्तूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय ॥ मम पुत्राः शत्रुहणो ऽथो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया पत्युर्मे श्लोक उत्तम इति ' [अथैनां १ The passage enclosed in brackets is only found in BF; Sāyaṇa remarks about it: अथ सुकृताय कमित्यस्यानन्तरं युक्तं... युज्याता इत्यस्यापि पत्न्या वाचनं ब्राह्मणप्रमाणकम् । 3

वाचयत्यूने ऽतिरिक्तं धीयता इति च]१ ' अथैनां गार्हपत्य- मीक्षयत्यग्ने गृहपत उप मा ह्वयस्व देवानां पत्नीरुप मा ह्वयध्वं पत्नि पत्न्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिं- सीरित्यथैनामाज्यमवेक्षयति महीनां पयो ऽस्योषधीना ्ँ रसो ऽदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्षे सुप्राजस्त्वायेत्यथैनद्गार्हपत्ये ऽधिश्रयति ५ तेजो ऽसीति ' समिधमुपयम्य प्राङ् हरति तेजो ऽनु प्रेहीत्यथैन- दाहवनीये ऽधिश्रयत्यग्निस्ते तेजो मा वि नैदित्यथैता ्ँ समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति [स्वाहेति]२ ' अथैनदुदगेण प्रोक्षणीः पर्याहृत्य दक्षिणार्धे वेद्यै निधाय यजमानमाज्य- मवेक्षयति निमौच्यावेक्षेतेति३ ब्राह्मणमथैनद्यथादृतं प्रति- १० पर्याहृत्योत्तरार्धे४

वेदे प्रतिष्ठाप्य तस्यां गृह्णीते शुक्रं त्वा शुक्रायां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृहीत्वा संमृश्योद्यच्छत्यथोपाभृति गृह्णीते ज्योतिस्त्वा ज्योतिषि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषाष्टगृहीतं गृहीत्वा भूयसो ग्रहान्गृह्णानः कनीय आज्यं गृह्णीते ˈ तथैव संमृश्योद्यच्छत्यथ ध्रुवायां गृह्णीते ऽर्चिस्त्वार्चिषि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृही- त्वाभिपूर्य तथैव संमृश्योद्यच्छति ˈ ॥ १२ ॥ दशमः ॥ अथैतामाज्यस्थालीꣳ सस्रुवां जघनेन वेदिं निधाय प्रोक्षणीरुन्नह्यत्यनुपोत्तिष्ठत्यापो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुवो ऽग्र इमं यज्ञं नयताग्रे यज्ञपतिं धत्त युष्मानिन्द्रो ऽवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्य इत्यद्भिरेवापः प्रोक्षति प्रोक्षिता स्थ प्रोक्षिता स्थेति चिरं येधं विस्रस्य प्रोक्षति कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो ऽग्नये त्वा स्वाहेति ˈ वेदिं प्रोक्षति वेदिरसि बर्हिषे त्वा स्वाहेति ˈ बर्हिः प्रोक्षति बर्हिरसि स्रुग्भ्यस्त्वा स्वाहेत्याहरन्त्ये- तद्बर्हिरन्तरेण प्रणीताश्चाहवनीयं च ˈ तदन्तर्वेदि पुरोग्रन्थ्या- साद्य प्रोक्षति दिवे त्वेत्यग्राण्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यानि पृथिव्यै त्वेति मूलानि ˈ १सह स्रुचा पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिं प्रत्युक्ष्याति- षिष्टाः प्रोक्षणीर्निर्नयति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरायै श्रोणेः स्वधा पितृभ्य ऊर्ग्भव बर्हिषद्भ्य ऊर्जा पृथिवीं गच्छतेत्युदूच्य प्रोक्षणीधानं बर्हिर्विस्रस्य पुरस्तात्प्रस्तरं गृह्णाति विष्णो

१ Before सह TBII Be insert अथ ततः ; not found in JF Sāy.

स्तृपो ऽसीति ' तस्मिन्प्रविचे अपिसृजति यजमाने प्राणापानौ दधामीति वा तूष्णीं वा ' तं यजमानाय वा ब्रह्मणे वा प्रयच्छत्येतानि बर्हिःसंनहनान्यायातयति दक्षिणायै श्रोणे- रोत्तरादंसादथ दक्षिणे वेद्यन्ते बर्हिस्संस्तीर्य स्तृणाति देव- ५ बर्हिरूर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्य इति ' तां बहुलां पुरस्तात्प्रतीचीं त्रिवृतमनतिदृध्रङ्१ स्तृणात्यथ प्रस्तर- पाणिः प्राङभिसृप्य परिधीन्यरिदधाति गन्धर्वो ऽसि विश्वा- वसुर्विश्वस्मादोषतो यजमानस्य परिधिरिड ईडित इति मध्यममिन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो यजमानस्य परिधिरिड १० ईडित इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः परिधत्तां ध्रुवेण धर्मणा यजमानस्य परिधिरिड ईडित इत्युत्तरमथ सूर्य्येण पुरस्तात्परिद

दर्शपूर्णमासौ Digitized by Madhuban Trust [ १ । १३, १४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २१ पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यज्ञनियमित्यथ १ विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानीत्याज्या- न्यभिमन्त्रयते ' ॥ १३ ॥ एकादशः ॥ अथादत्ते दक्षिणेनाज्यस्थालीग्ँ सस्रुवाग्ँ सव्येन पात्रीं ५ वेदमित्येतत्समादाय प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य जघनेन गार्हपत्यमुपविश्य पात्र्यां द्वेधोपस्तृणीते स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्त्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इत्यथ धृष्टिमादाय दक्षिणस्य पुरोडाशस्याङ्गारानपोहतीदमहग्ँ सेनाया अभीत्वर्यै १० मुखमपोह्यामीत्यैनं विदर्शयति सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत् दून्द्रियायेति ' वेदेन विरजसं कृत्वाभिघारयत्याप्यायतां घृतयोनिरग्निर्हव्यानुमन्यताम् । खमङ्कच त्वमङ्कच सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसाग्नये जुष्टमभिघारयामीति ' यद्देवत्यो वा भवत्यैनमुद्वासयति पृक्त उत्स्नाति जनिता मतीनाम- १५ त्याज्येन सुसंतर्पयत्यार्द्रः प्रथस्तुर्भुवनस्य गोपा इत्युपरिष्टादभ्य- ज्याधस्तादुपानक्ति यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टस्तमङ्क्त्वेत्येव- मेवोत्तरं पुरोडाशमुद्वासयत्यथ पृषतमथ दध्यथ सांनाव्ये अलंकरोति यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान्त्सोम घृतवान् हि भूत्वा देवान्गच्छ २० सुवर्विन्द यजमानाय मह्यमिति ' प्रत्यञ्च्य कपालान्युद्वासय- तीरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीदिति ' संख्यायोद्वासयति १ अथ om. Be JF Sāy. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

यजमानस्य गोपायेति ब्राह्मणम॑द्येनम्¹ स्रुवमाज्यस्य पूरयि- त्वान्तरेण पुरोडाशाववदधात्यथैनानि² संपरिगृह्यान्तर्वेद्या- सादयति भूर्भुवः सुवरित्येताभिर्व्याहृतीभिर्मध्यतः पुरोडाशा- वासादयति दक्षिणतः शृतमुत्तरतो दध्यथैनम्¹ स्रुवमग्रेण स्रुचः पर्याहृत्य दक्षिणेन जुह्वं प्रस्तरे सादयति स्योनो मे ५ सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके । दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षे ऽहमुत्तरो भूयासमधरे मत्पसत्ना इत्यथैनं यथाहृतं³ प्रतिपर्याहृत्य ध्रुवायामवदधात्यृषभो ऽसि शाकरो घृताचीनाग्ँ सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेति' ॥ १४ ॥ द्वादशः ॥ १० अथेध्मात्समिधमाददान आहाग्नये समिध्यमानायानुब्रूही- त्यथ यत्र होतुरभिजानाति प्र वो वाजा अभिद्यव इति तत्रप्रथमामभ्यादधाति' प्रणवेप्रणवे ऽभ्यादधात्यथ यत्र होतु- रभिजानाति समिद्धो अग्न आहुतेति तदन्ततो ऽभ्यादधाति' परि समिधग्ँ शिनक्ष्यथ यत्र होतुरभिजानात्याजुहोतादुवस्य- १५ तेति तदेतेन⁴ वेदेन चिराहवनीयमुपवाजयत्यनूक्तासु सामि- धेनीषु ध्रुवाप्यात्स्रुवेणोपहत्य वेदेनोपयम्य प्राजापत्यं तिर्यञ्च-

१-१ एनम् all MSS., also Prayoga Burnell, Keś. the second time and Sāyaṇa. २ Thus Be HT Sāy. (sc. हवीग्ंषि); अथैतानि J, अथैनं B, ३ Thus Be JF; अथैनमथा B; अथैनदद्या TH. ४ तदेतेनैव Be J Sāy. (sec. m.)

! Like in "त्य॑थादत्ते", "त्य॑न्वारब्धे", "त्य॑थासंस्पर्शयन्"). So: जुह्वे॑ह्यग्निरुत्वा or जुह्वे॑ह्यग्निस्त्वा or जुह्वे॑ह्यग्निष्ट्वा? Wait, look at the consonant before त्वा: Is it 'रु' or 'र्' or 'र्ष्' or 'स्'? Wait, look at line 8: अ - ग्नि - [?] Wait, look at the foot of that letter: It looks like र्त्वा: wait, why would Caland write अग्निर्त्वा? In Vedic, ahina sandhi or padapāṭha sometimes has r? No, "अग्निष्ट्वा" or "अग्निस्त्वा". Wait, look at the ligature: It has: र (ra) with उ (u)? No, look: It is 'स्' (sa) + 'त्वा' (tvā) = स्त्वा! Wait, why did I think 'रु'? Because of the loop of 'स्'! Look at 'स्' in Devanagari: it has a top horizontal, left loop with a leg down, a crossbar, and then त्वा: Wait, in line 9: "देवस्त्वा": दे (de) व (va) स्त्वा (stvā) Look at "स्त्वा" in line 9: it has the exact same glyph! Wait, does line 8

२४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१ । १५, १६ ।]

संनहनानि स्फ्य उपसंगृह्य पृष्ठमाग्नीध्रो ऽनूपस्तिष्ठत्य॑थाश्रावयत्यो¹ श्रावयास्तु श्रौषडग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वाँ१श्चिकित्वान्मा- नुष्यद्भरतवदमुवदमुवदावहेह वक्षद्ब्राह्मणा२ अस्य यज्ञस्य प्रावितार इत्यसौ मानुष इति होतुर्नाम गृह्णात्युपोत्थाय होता विमुञ्चति ' विमुक्तो ऽध्वर्युरुपविशति ' प्रसवमाकाङ्क्ष- ५ न्नास्ते '॥ १५ ॥ त्रयोदशः ॥ अथ यत्र होतुरभिजानाति घृतवतीमध्वर्यो स्रुचमास्यस्वेति तज्जुहूपभृताव्यादायात्याक्रम्याश्राव्याह समिधो यजेति ' वषट्कृते जुहोति यज यजेति ' चतुर्थं यक्ष्यन्नर्धमौपभृतस्याज्यस्य३ जुह्वां समानयते ' पञ्च प्रयाजानिष्ट्वोदङ्ङत्याक्रम्य सँस

हिꣳसिषं मा ते तेजो ऽपक्रमोदित्यैनमभिमृशति भरतमुद्ध- रेमनुषिश्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि नमस्ते अस्तु मा मा हिꣳसीरिति ' पूर्वार्धादवदायापरार्धादवद्यत्य॑भिघारयति प्रत्य- नक्ति यदवदानं ते ऽवद्यन्व्यलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्येनत्तन्न आप्यायतां पुनरित्त्याक्रम्याश्राव्याग्निं यजेति ' वषट्कृते जुहोत्य॑थ चतुर आज्यस्य गृह्णान आह प्रजापतय इत्युपाꣳ- श्वनुब्रूहीत्युच्चै॑रत्याक्रम्याश्रावाह प्रजापतिमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चै- र्वषट्कृते जुहोत्य॑थोपस्तीर्योत्तरस्य पुरोडाशस्यापरार्धादवद्यन्ना- हाग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्यामिन्द्राय वैमृधायेति चेन्द्राग्नि- भ्यामित्यमावास्यायामसंनयत इन्द्रायेति संनयतो महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ' ॥ २६ ॥ समान उपस्थानः ' समानो ऽभिमर्शनो ' ऽपरार्धादवदाय पूर्वार्धादवद्यत्य॑भिघारयति ' समानः प्रत्यञ्