बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

मौदुम्बरीः समिधो लुङ्गप्रलवाश्चौद्विष्टानि खरेभ्यः सिकता इत्यत्र पूर्वाꣳ शान्तिमुपयन्ति नमो वाच इत्येत्याग्रेणाहवनीयं तृणानि सꣳस्तीर्य तदेतत्परिघर्म्यꣳ सर्वꣳ सह सꣳसादयन्त्यथ सम्राडासन्दीमत्र स्थूणां गोदोहनीमत्र छागाये शङ्कुमित्येतौ खरौ नानेव सतयोः समुपात्तैव सह सꣳसादयन्त्येतमुच्छिष्ट- ५ खरं १ परिकर्मी वाग्नीध्रो वा सते समुष्य दक्षिण्या द्वारोप- निर्हृत्य मार्जालीयदेशे निवपत्यथैतेनैव यथेतमेत्य निष्क्राम- यन्ति २ वृषलाञ्छ्वयन्ति पत्नीम् ' ह्वयन्ति होतारम् ' ह्वयन्ति ब्रह्माणम् ' ह्वयन्ति प्रतिप्रस्थातारम् ' ह्वयन्ति प्रस्तोतारम् ' ह्वयन्त्याग्नीध्रं ' परिश्रयन्ति द्वाराण्यथैतां पत्नीमुदग्दग्रेण वास- १० सान्तर्दधति ३ परिस्तृणन्ति ' दक्षिणत उपविशतो ब्रह्मा च यजमानश्चात्र पूर्वाꣳ शान्तिमुपयन्ति येषामनुपेता भवत्यथ४ गार्हपत्य आज्यं विलाय्योत्पुनात्येतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाताऽव- नीये शलाकामिश्रमादाय मुखदघ्ने धारयन्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख- स्तिष्ठति ' तमध्वर्युः पश्चात्प्राङ्मुखस्तिष्ठन्त्सुवाहुत्याभिजुहोति घर्म १५ या ते दिवि शुग्गा गायत्रे छन्दसि या ब्राह्मणे या हविर्धाने तां त एतेनावयजे स्वाहेति ' तमचैव प्राञ्चापरमादाय नाभिदघ्ने धारयन्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठति ' तमध्वर्युः पश्चात्प्राङ्मुखस्तिष्ठ- न्त्सुवाहुत्याभिजुहोति घर्म या ते ऽन्तरिक्षे शुग्गा त्रैष्टुभे

१ ऽथैनम्• HIP; ऽथैतद्• TF; ऽथैनद्• B. २ Thus PITHJ; निष्क्रामयंति BF. ३ Thus BT Bh. Keś. ; •दधाति IFHP. ४ Thus PIFHJ ; भवंत्त्य BT.

छन्दसि या राजन्ये याग्नीध्रे तां त एतेनावयजे स्वाहेति' तमत्रैव प्रास्यापरमादोष जानुदघ्ने धारयन्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख- स्तिष्ठति' तमध्वर्युः पश्चात्प्राङ्मुखस्तिष्ठन्त्सुवाहुत्याभिजुहोति घर्म या ते पृथिव्याँ शुग्या जागते छन्दसि या वैश्ये या सदसि तां त एतेनावयजे स्वाहेति' तमत्रैव प्रास्य विवृत्य द्वाराद्यथ प्रवर्ग्यमादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रामन्त्यनु नो ऽद्यानु- मतिरन्विदनुमते त्वमिति द्वाभ्यामथ महावेदिमवक्रम्य प्रस्तो- तारमाह प्रस्तोतः साम१ गायेति' साम्ना प्रस्तोतान्ववैति२' चिन्निधनमुपैति' पुरुषःपुरुषो निधनमुपैतीति ब्राह्मणमंथा- भिक्रामन्ति ॥ १३ ॥ दिवस्त्वा परस्याया अन्तरिक्षस्य तनुवः पाहि पृथिव्यास्त्वा धर्मणा वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यस इति' विषुवति द्वितीयं निधनमु

हावीरं' (line 8): 'म' has the left loop and vertical stem.

• 'स' in 'सिकताभिरनुप्रकिरत्यथाध्वर्युः' (line 7-8): 'स' has a round head, diagonal, loop, leg. The letter in line 7 has: a round head? Wait, look at the font: Is it 'मुञ्जप्रलवै-'? Yes! Muñja (मुञ्ज) grass is standard in pravargya! "मुञ्जप्रलवैः" - with tips/shoots of muñja grass. Wait, why does it look like 'सु' or 'मु'? Look closely: the left part is like 'म' with 'ु' = 'मु'. Wait, is it 'मुञ्ज' or 'सुञ्ज'? It's definitely 'मुञ्ज'! Wait, look at the second letter: ञ + ज = ञ्ज. Then 'प्र - ल - वै - र - नु - वि - प्रा - च्य'. Wait, is it 'अनुविप्राच्य' or 'अनुविप्रुच्य'? It says: 'अनुविप्राच्य' (anu-vi-prā-cya). Then: 'सिक-' at the end of line 7.

Line 8: "ताभिरनुप्रकिरत्यथाध्वर्युः प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां" Let's check: "

्योः प्रतीचीनबिलᳵ सादयत्यथैतद्रज्जु-Wait, after बिल, there is that same sign! And in line 18:तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ सादयत्यथैते Wait, could it be the sign for ardhavisarga in line 18 (तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ), but why in line 13? Wait, in Baudhayana, neuter accusative singular ending before 's' - wait, in Taittiriya Shakha, -am before s/sh/sh becomes anunāsika vowel, or does it? Yes! In Taittirīya, -am before sibilants becomes nasalized vowel (anunāsika), represented often by that symbol! Wait, in line 18: तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ- is it plural accusative feminine?शमीं? Look at line 17: अथैतामभ्रिं दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेनLine 18:शूण्ये तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ सादयत्यथैते धृष्टी दध्नाWait! Not शूर्पे, butशूण्ये? Wait, look at line 11: अथैते श

२८८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ६ । १५, १६ । ] मधुमिश्रेण समज्याभ्यग्राभ्यां १ प्रतीचीनाग्रे सꣳस्पृष्टे सादयत्यथैते धवित्रे दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेन पृष्टी सꣳस्पृष्टे सादय- त्यथैता दशौदुम्बरीः समिधो दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेन धवित्रे प्रतीचीनाग्राः सꣳस्पृष्टा विस्तीर्णात्यथैतामाज्यस्थालीं दध्ना मधुमिश्रेण पूरयित्वा जघनेनाग्निꣳ सꣳस्पृष्टाꣳ सादय- ५ त्यथैतद्धवित्रं दध्ना मधुमिश्रेण समज्य तेनाज्यस्थालीमपिदधा- त्यथैते रौहिणकपाले दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेनाज्य- स्थालीꣳ सꣳस्पृष्टे सादयत्यथैतꣳ स्रुवं दध्ना मधुमिश्रेण पूरयित्वा जघनेनाज्यस्थालीमन्तरेण रौहिणकपाले प्रतीचीनबिलꣳ सꣳस्पृष्टꣳ सादयत्यथैतं कुशमयं वेदं विस्रस्य दध्ना मधुमिश्रेण १० समज्य जघनेनाज्यस्थालीं प्रतीचीनाग्रꣳ सꣳस्पृष्टं विस्तीर्णा- त्यैतामासन्दीं विस्रस्य दध्ना मधुमिश्रेण समज्याचैवोत्तरतः सꣳस्पृष्टाꣳ सादयत्यथैतां मृदमतिशिष्टां दध्ना मधुमिश्रेण समज्यान्तरेण सक्थिनी निवपति ॥ १५ ॥ घर्मैतत्ते ऽन्नमेतत्पुरीषं तेन वर्धस्व चा च प्यायस्व वर्धिषी- १५ महि च वयमा च प्यासिषीमहीत्यथैनꣳ सिकताभिरनुप्रकीर्य मुञ्जप्रलवैरनुविप्राच्य रौहिणपिष्टैरनुप्रकीर्य कृष्णाजिनेन प्राचीन- ग्रीवेणोत्तरलोम्ना प्रोर्णोत्यपि वाभितः प्रचरणीयं महावीरं परिचिनोत्यादित्यमण्ड लवदथैनमुपतिष्ठते ऽयं यः पुरुषरूपो ऽसि स न आस्से न तिष्ठसि । नोर्ध्वा न तिर्यग्विधां ते ऽनु २० विच्छितो ऽस्मि विधां मे ऽनु विहितो ऽसि यस्त्वमसि सो

१ Thus TB Bh. ; अधियग्राभ्यां J Keś. ; अधिया अग्राभ्यां PIF.

ऽहमस्मि यो ऽहमस्मि स त्वं नाकमारोह सह यजमानेन षाकमित्यथ गुल्मुष्टिमादाय दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षत्यस्कान्च्यौः पृथिवीमस्कान्वृषभो युवा गाः। स्कन्नेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु । अस्कानजनि प्राजनि । आ स्कन्नाज्जायते ५ वृषा । स्कन्नात्प्रजनिषीमहीत्यथ प्रस्तोतारमाह प्रस्तोतर्वाशी- ष्टरꣳ साम गायेष्टाहोत्रैयं चेति' ¹ स यो बलवाꣳस्तमाह्नाने- नोदकुम्भेन संततया धारया त्रिः प्रदक्षिणं परिषिञ्चन्परीहीति' ¹ स तथा करोति' ¹ परिषिच्यमाने यजमानं गन्धर्वयजूꣳषि वाचयति रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व इति प्रतिपद्येन्द्रो दक्षं १० परिजानादह्रीनमित्यातो' ¹ निधाय कुम्भं यथेतं त्रिः पुनः प्रतिपर्यत्यैत्यैनमुपतिष्ठत

त्यं चित्रमित्येत्याहवनीयमुपतिष्ठन्त¹ इममू षु त्वमस्मभ्यं सनिं गायत्रं नवीयांसमग्ने देवेषु प्रवोच इत्येत्याग्नीध्रदेशं² द्रुत्वा³ग्नीध्रदेश उत्तराङ् क्रान्तिमुपयन्ति वां नो वातः पवतां मातरिश्वेतिति' ॥ १६ ॥ चतुर्थः ॥ अथातो घर्मप्रायश्चित्तानि व्याख्यास्यामो ' ऽथ यदि प्रवर्ग्यम- ५ प्रवृत्तमदित्यो⁴ ऽभ्यस्तमियाद्गार्हपत्ये तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहुयाद्भू- र्भुवः सुवरित्युपसदा प्रचर्य श्श्वो भूते प्रवर्ग्येण प्रचरेदथ यदि प्रवर्ग्यं प्रवृत्तमदित्यो⁴ ऽभ्यस्तमियाद्गार्हपत्ये तिस्रः स्रुवाहुती- र्जुहुयाद्भूभुर्वः सुवरित्य'थापरस्यां द्वारि सूत्रेण हिरण्यं प्रग्रथ्य प्रचरेदथ यदि प्रवृत्तः⁵ प्रपतेद्गार्हपत्ये⁵ तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहुया- १० द्भूभुर्वः सुवरित्यथैनमुच्छ्रयत्यूर्ध्व ऊ षु ण ऊतय ऊर्ध्वो नः पाह्यं- हस इति द्वाभ्यामथैनमाज्येन पूरयत्यञ्जन्ति यं प्रथयन्तो न विप्रा इत्यथ यदि विधुर्वा प्रद्रो वा जायते ऽश्मचूर्णानि छागापयसि संप्रकीर्य तैः प्रत्युच्योल्मुकेनाभितपति विधुं दद्राणं यदृते चिदभिश्रिष इति द्वाभ्याम्' सं हि हैव रोहति ' यद्यु वै सर्वश १५ एव भिद्यत एतान्येव कपालान्यवाञ्छनं पिष्ट्वा यैषा मृत्प्राय- श्चित्ताय परिगेते तया संसृज्य कृत्वा पक्त्वाच्छृद्य निदध्यात्ये- थान्यं प्रचरणीयं महावीरं प्रवृणक्त्यथ यदि प्रमत्ता अतिपरि- १ •तिष्ठत PHIT; the other MSS., also Keś., have the plural. २ Thus FHJI; चाग्नीध्रं TBP. ३ Thus PJF; हुत्वा B; गत्वा ITH. ४ Thus all; read •प्रवृक्त• and प्रवृक्तः (?) ५ Thus B; प्रपदेत गार्ह• TBh.; प्रपतैतगा, I; प्रवर्तेतगा• HJ; प्रवृक्त P.

प्रवर्ग्य प्रायश्चित्तानि

[ ९ । २७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २८१

यन्ति गार्हपत्ये तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहुयाद्भूर्भुवः सुवरित्यथ पुन- रूर्जा सह रय्येति पुनः प्रतिपरियन्त्यथ यद्युद्यतः १ प्रपतेद्गार्ह- पत्ये तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहुयाद्भूर्भुवः सुवरित्यथैनमभिमृशति मा नो घर्म व्यथितो विव्यथो नो मा नः क्रतुभिर्ऋडिते- भिरत्स्मानिति द्वाभ्यामथ यदि घर्मदुघं वा महावीरं वा वयो ऽभिप्रस्रावयेत्तावुष्णोदकेन प्रक्षालयेदुप नो मित्रावरुणा- विहावतमित्यथ गार्हपत्ये नव स्रुवाहुतीर्जुहुयादिमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वमग्ने अयास्युद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रं वयः सुपर्णा इत्यथ यदि घर्मदुघं न विन्देतान्यां

Digitized by Madhuban Trust २८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ६ । १७, १८ । ] पतये स्वाहा नमस्ते घर्म भूतानां पतये स्वाहा घर्माय स्वाहा- श्विभ्याग्ँ स्वाहेन्द्राय स्वाहा बृहस्पतये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहेत्येषाषाढां व्यालिखितामुत्तरलक्ष्माणमुपधायात्र घर्मेष्टां कुलायिनीं चोपद्धात्यूदस्य शुष्भाद्द्वानुरिति घर्मे- ष्टकां' यास्ते अग्न आर्द्रा योनयो या इति कुलायिनीम्' ॥ ५ संचितमग्निग्ँ सामभिरुपस्थायोक्थेनानुशस्तमुत्तरे१ श्रोण्यन्ते तिष्ठन्नग्निमभिमृशत्यग्निरसि वैश्वानरो ऽसीत्येतेनानुवाकेना॑त्रा- ध्वर्यवे ऽग्निदक्षिणां२ ददाति शतग्ँ सहस्रमन्वष्टकं वा ' ॥१७॥ ३प्रवर्ग्यवति सोमे दधिघर्मं भक्षयन्ति भूर्भुवः सुवर्मयि त्यदिन्द्रियं महदित्येतेनानुवाकेनाथ घोरास्तनूरुद्दिगति' यास्ते १० अग्ने घोरास्तनुव स्लौक्च स्लौहीतिश्च स्लौहितिश्चेति४ घोरा- स्तनुवो' धुनिश्च ध्वान्तश्चेति राजसूयिको गण' उग्रश्च धुनिश्चेत्याग्निचित्यो' ऽथ यदि घर्मदुघं वा महावीरं वा स्तेनो ऽपहरेद्गार्हपत्ये स्रुवाहुतिं जुहुयादहोरात्रे लोदीरयतामिति' व्यडिति वाचः क्रूराणीत्य॑थ यद्येकस्तृको वाश्येत तमनुमन्त्रयते १५ वि गा इन्द्र विचरन्त्सारयस्वेत्या॑थैतस्या उभयतआदीप्तमुल्मुकं क्षिपेदग्ने५ अग्निना संवदस्व मृत्यो मृत्युना संवदस्वेत्यैनमुप- १ Thus HJP ; उक्थेना ऽऽशस्तमुत्तरे I ; उक्थेनानुशग्ंसतितदुत्तरे B ; उक्थे- नानुशंसमुत्तरेण T. २ ग्रिदक्षिणा T ; दक्षिणां B; ग्रिंदक्षिणां J ; ग्रिर्दक्षिणां IPH. ३ This chapter is given by TB only ४ चौहितिश्च om. T. ५ निक्षिपेद • B; क्षिपेत • T. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[प्रवर्ग्य प्रायश्चित्तानि] [६।२८।] २६३

तिष्ठते मरुत्ते अग्रे नमो दिस्ते नमस्त्रिस्ते नम इत्य॑थ यदि गृध्रो वाश्येत तमनुमन्त्रयते ऽस्थ्य्मुखो रुधिरेणाव्यक्त इत्य॑थ यद्यार्ता वागुदियात्तामनुमन्त्रयते यदेतदृक्क्षो भृलेत्य॑थ यदि भयेडकः काकपिञ्जको१ वाश्येत तमनुमन्त्रयते यदौषितो यदि ५ वा खकामीत्य॑थ यदि सालावृकी वाश्येत तामनुमन्त्रयते दीर्घमुखि दुर्हण्वित्य॑थ यद्युलूकोलूकी वाश्येत तमनुमन्त्रयत२ इत्यादुलूक आप्रपद्वित्य॑थ यद्युन्मत्ता वागुदियात्तामनुमन्त्रयते यदेतद्भूतान्यन्वाविश्येत्य॑थ यदि घर्मदुघं वा महावीरं वा वयो ऽभिपपतेत्तमनुमन्त्रयते प्रसार्य सक्थ्यौ पतसीत्य॑थ यदि घर्म- १० दुघं वा महावीरं वा क्रिमय उपाधिगच्छेयुस्तानद्भिः प्रक्षालये- दत्रिणा ला क्रिमे हन्मीत्य॑थ यदि प्रवृत्तं३ प्रवर्ग्यं भ्रातृव्यो ऽभिपपद्येत गार्हपत्ये स्रुवाहुतिं जुहुयादाहरावद्येत्य॑थैनमनु- व्याहरिष्यन्भवति ' तमनुव्याहरेद्ब्रह्मणा ला शपामीत्य॑थ यं द्वेष्टि तस्य दक्षिणं द्वार्बाहुमनुप्रचालयेदुत्तुद श्लिमिजावरीति' स यो १५ ऽन्य४ एतेभ्यो वाश्येत तस्मा उभयतआदीप्तमुल्मुकं क्षिपेदुत्तुद श्लिमिजावरीत्य॑थ यद्युङ्खन्वन्निव वातो वायात्तमनुमन्त्रयते५ भूर्भुवः सुवो भूर्भुवः सुवो भूर्भुवः सुवो सुवो ऽधायि सुवो

१ Thus Bh; काकपिञ्जको T; कपिञ्जलो B. २ तमनु० B; तमामनु० T; probably तामनु० is to be corrected. ३ T om; read प्रवृक्तं (?) ४ न्यश् T; न्य B. ५ Uncertain. यद्युङन्न्वन्नवपाप्तोवायात्ततमनु० T (grantha !); यडतं निवपतो- पाशातमनु० B; Bh. comments: उङ्खन्वन्निव ऊर्ध्वं कम्पयन्निव महावात इत्यर्थः।

ऽधायि भुवो ऽधायीत्येत्य यद्यवृत्तः१ शालां' प्रपद्येताभि- गीर्भिर्यदतो न ऊनमियेतया प्रपद्येत' यद्यु वै प्रवृत्त२ एत- यैव' ॥ १८ ॥ पञ्चमः ॥ ३अथातो ऽवान्तरदीक्षां व्याख्यास्याम' उदगयन आपूर्य- माणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे केशश्मश्रु वापयित्वा पूर्ववदुपाकृत्य ग्रामा- ५ त्प्राचीं वोदीचीं वा दिशमुपनिष्क्रम्य खिले ऽच्छदिर्दर्शे ऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य मदन्तीरधिश्रित्य प्रथमेनानु- वाकेन शान्तिं कृत्वा दर्भैः प्रवर्ग्यदेवताभ्य आसनानि कल्पय- त्यग्रेणाग्निं प्रवर्ग्याय कल्पयामि घर्माय कल्पयामि महावीराय कल्पयामि सम्राज्ञे कल्पयामीति' दक्षिणेनाग्निं ब्रह्मणे कल्प- १० यामि प्रजापतये कल्पयामीत्युत्तरेणाग्निमृषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यः कल्पयामि देवेभ्यो घर्मपेभ्यः कल्पयामीत्यथ दक्षिणतः प्राचीनावीती पितृभ्यो घर्मपेभ्यः कल्पयामि यमा- याङ्गिरस्वते पितृमते कल्पयामीत्यप उपस्पृश्योत्तरतो यज्ञो- पवीती रुद्राय रुद्रहोत्रे कल्पयामीत्यप उपस्पृश्य सर्वाभ्यः १५

१ Thus T ; यद्यवृत्तः शाला B. २ प्रवृत्त MSS. ३ The following adhyāya, containing the avāntaradīkṣā, is pres- erved only in T, E and Ta; the last MS. is a copy of the gṛhya- sūtra MS. No. 9316 of the Tanjore Collection, in Grantha; E is a copy of the gṛhyasūtra (Report on a Search for Sanskrit and Tamil MSS. 1893-94, No. 2, 66). As the tradition of this adhyāya is rather a bad one, I had to amend several passages, according to Āpastamba, Hiraṇyakeśin, Bhāradvāja and a Baudhāyanagṛhyaprayoga.

प्रवर्ग्यदेवताभ्यः कल्पयामीति¹ प्रदक्षिणमग्निं परिषिच्य व्याहृती- भिर्वैकङ्कतीः समिधो ऽभ्याधाय मदन्तीभिः प्रवर्ग्यदेवतास्तर्पय- त्यग्रेणाग्निं प्रवर्ग्यं तर्पयामि घर्मं तर्पयामि महावीरं तर्पयामि सम्राजं तर्पयामीति¹ दक्षिणेनाग्निं ब्रह्माणं तर्पयामि प्रजापतिं ५ तर्पयामीत्युत्तरेणाग्निमृषीन्मन्त्रकृतो मन्त्रपतीꣳस्तर्पयामि देवा- न्घर्मपाꣳस्तर्पयामीत्यथ दक्षिणतः प्राचीनावीती पितॄन्घर्मपाꣳ- स्तर्पयामि यममङ्गिरस्वन्तं पितृमन्तं तर्पयामीत्यथाप उपस्पृश्यो- त्तरतो यज्ञोपवीती रुद्रान् रुद्रहोतारं तर्पयामीत्यथाप उपस्पृश्य सर्वाः प्रवर्ग्यदेवतास्तर्पयामीति¹ चतस्र औदुम्बरीः समिधो १० ऽप्रतिशुष्काग्रा घृतान्वक्ता अभ्याधापय

खिले ऽच्छदिर्दर्शो ऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य मदन्तीरधि- श्रित्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा दर्भेः प्रवर्ग्यदेवताभ्य आस- नानि कल्पयित्वा वयः सुपर्णा इति वासो विमुच्या॑थास्य षट्- तयमभिविदर्शयत्यग्निमप आदित्यं गां ब्राह्मण हिरण्यमिति' चौनादितो ऽनुदर्शयित्वा यथोपपादमितराणि दर्शयित्वा ५ प्रदक्षिणमग्निं परिषिच्य व्याहृतीभिर्वैकङ्कतीः समिधो ऽभ्याधाय मदन्तीभिः प्रवर्ग्यदेवतास्तर्पयित्वोत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा'- थास्य व्रतचर्यामुपदिशेन्न॑ यानमारोहेन्न१ वृक्षमधिरोहेन्न॑ कूप- मवरोहेन्न॑ छत्रं धारयीत' नोपानहौ धारयीत' नासन्द्यां२ प्रयौत' न स्त्रिया न शूद्रेण२ संभाषेत' यदि संभाषेत १० ब्राह्मणेन३ संभाषेत' न सायं भुञ्जीत

)? Wait! Look at राधौति: There is ध, a vertical bar ा, and two slants on top! That is ौ! Wait, why ऽराधौति? Wait, or is it ऽराधीति? Look at धी: in standard Devanagari धी, the ी goes up and curves to the right, down to the vertical. Here, there is a vertical bar, and... wait! Look at the top: Is it ी with an accent? Or is it ौ? Wait, look at ऽराधि in line 13: ऽराधि has ध with ि (short i). In line 14: is it तन्मे ऽराधीति (aradhit + iti -> aradhīti)? "तन्मेऽराधीति" = "तन्मे अराधि" + "इति"! In Sanskrit: "तन्मेऽराधि" followed by "इति" becomes "तन्मेऽराधीति"! Why does it look like ौ? Wait, look at इति in line 11: समिदित्येतैः In line 8: द्वाभ्याम् In line 14: ऽराधौति or ऽराधीति? Wait! Look at ीति: The letter ध has `ी

२६८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ९ । २० । ] न विप्रोषितो¹ ' न पर्यावृत्ते ' नाभ्रच्छायायां² ' न ग्राम्यस्य पशोरन्ते ' नारण्यस्य ' नापामन्ते ' न हरितयवान्प्रेक्षमाणो³ ' न हर्म्याणि ' न शरीराणि ' न लोहितमुत्पतितं दृष्ट्वा ' न मांसमशित्वा ' न श्राद्धं भुक्त्वा ' न केशश्मश्रु वापयित्वा ' न केशान्प्रसार्य⁴ ' न दतो धावते ' नाङ्क्ते ' नाभ्यङ्क्ते ' नार्द्रो ' ५ नार्द्रेण वाससा ' नार्द्रे⁵ इत्येव स्वाध्यायमधीयीतापरेणाग्निं दर्भेष्वासीनो दर्भान्धारयमाणः पराचीनङ् स्वाध्यायमधीयीत ' ⁶ यत्र कचाग्रान्निक्षिप्तं पश्येत्पुनरेव शान्तिं कृत्वाधीयीताधीत्य चोत्तमेन° प्रवर्ग्यायोपनिष्क्रम्य⁸ नाप्रविश्य ग्राममन्यदधीयी- तान्यदधीयीत ॥ २० ॥ षष्ठः ॥ १० ॥ इति नवमः प्रश्नः ॥

१ Thus E; विप्रोषिते Ta; विपुषिते T. २ Thus E Ta; नाभ्रे न छायायां T. ३ Thus E; प्रेक्षमाणे Ta; प्रेक्षते T. ४ Thus E T. (comp. Hir. प्रविष्य) ; प्रसार्य Ta.

Digitized by Madhuban Trust The Baudhāyana Śrauta Sūtra BELONGING TO THE TAITTIRĪYA SAṂHITĀ ॥ बौधायनश्रौतसूत्रम् ॥ Edited by DR. W. CALAND With new appendix containing many text improvements VOLUME II Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

Digitized by Madhuban Trust Second edition 1982 FIRST PUBLISHED IN 1904-13 BY ASIATIC SOCIETY, CALCUTTA Published by Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 54 Rani Jhansi Road, New Delhi-110055 and printed by Skylark Printers, Idgah Road, New Delhi-110055. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

Digitized by Madhuban Trust

PREFACE.

In preparing the text of this second volume of the Baudhāyana- śrautasūtra the editor has had to cope with many more difficul- ties than he had to do when preparing the text of the first volume. Indeed, a few months ago I was almost despairing of obtaining sufficient material for this volume. The fact is, that the tradition of these parts of the sūtra, describing for the greater part the rituals, partly obsolete, partly less observed than the darśapūrṇamāsa, agnyādheya and agniṣṭoma, is, throughout India, a very bad one. The MSS. of Bombay, Benares, Gwalior, Dhar and Ujjain are all together more or less corrupt and seem partly to derive from one archetype, in which not only were lost the right arrangement of the materials and the numbering of the praśnas, adhyāyas and khaṇḍikās, but the text of which was also hopelessly corrupt in many a passage. And no com- plete copy of Bhavasvāmins Vivaraṇa, which would have been of paramount use, seems to be extant. Although Professor Hultzsch has taken all possible pains to hunt up more MSS. from Southern India and has set to work two pandits to unearth more material, he has, alas, not succeeded. Professor Bhandar- kar of Elphinstone College also was kind enough to provide me with more material, but it was of the same kind: on the whole corrupt from beginning to end. Nearly despairing, I wrote to Dr. Thomas, Librarian-in-Chief to the India Office, requesting him to look over, for my sake, once more the Mackenzie Collection of Sanskrit MSS. preserved at the India Office. And he was so fortunate as to light upon one MS. (cp. infra the enumeration of the MSS.) containing a wholly independent tradition of the text I stood in need of so much. This MS., too, is far from faultless, but it throws light on many a difficult passage, and, what is the main point, the arrangement of the praśnas seems to be correct in this MS. Before I knew this Mackenzie MS., I had my doubts about which part of the sūtra constituted the so-called uttarā tatiḥ. In the MS. from Benares, where the praśnas are all numbered by a secunda manus (cp. my paper "Ueber das rituelle Sūtra des Baudhāyana," p. 12), the praśna coming after the dvādaśāha and gavām ayana, num- bered here as the 17th, contains the atirātra, the sautrāmaṇī and the ekādaśinī. In the copy of Bhavasvāmins Vivaraṇa, known to me from the beginning up to the aupānuvākya (consequently giving the first fourteen praśnas complete), is found neither the aśvamedha nor the dvādaśāha and gavām ayana, but immedi- ately after the aupānuvākya comes the ekādaśinī. Now, as the MS. of Bhavasvāmin ends with the words: iti bhavasvāmikṛte

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

ii PREFACE. kalpavivaraṇe tatau dvitīyo 'dhyāyaḥ, and the Mackenzie MS. agrees exactly with this numbering, as it gives the number dvitīyaḥ precisely at the end of the passage treated lastly by Bhavasvāmin, there is no doubt at all that the Mackenzie MS. is right and that the uttarā tatiḥ begins with the atirātra and the immediately following ekādaśinī. This being the case, the statement of B and Be, that the 17th praśna should have contained the atirātra, sautrāmaṇī and ekādaśinī must be false. On account of the fact that the Mackenzie MS. agrees in this respect with Bhavasvāmin and that in other points this MS., of all those known to me, also seems to have preserved the correct order, I have adopted the arrangement of the materials as given by this MS. In consequence of this arrangement, the one adopted pre- viously has been abandoned: thus the numbering of the praśnas and partially that of the adhyāyas in the text coming after the gavām ayana is wholly different from the numbering followed by me in citing passages from Baudhāyana in my above paper on this sūtra. But however valuable this Mackenzie MS. may be, it has not cleared up all the dubia regarding the arrangement of the mate- rials. There are two more points to be settled. The first is a ques- tion analogous to a difficulty in the construction of the text of Vol. I (the place where the pravargya had to be put in), viz., the place to be assigned to the Kāṭhakasūtra. In the MSS. from Benares (Be) and Bombay (B) it is numbered as the 18th, in the MS. Haug it is numbered as the 21st. The Mackenzie MS. assigns a place to this praśna between the agnicayana and the vājapeya, without, however, giving a praśna-number to it.¹ As the con- tents of this praśna are mentioned neither in the Dvaidha- nor in the Karmāntasūtra, no further information is to be obtained from these texts. But as it is highly improbable that this praśna should have formed part of the uttarā tatiḥ, the number 18 assign- ed to it by Be and B can by no means be right. In accordance with the MS. Haug,² and with the place occupied by this material in the brāhmaṇa (viz., at the end of the Taitt. Brāhm.) I have inserted it after the uttarā tatiḥ. In consequence of this new arrangment the numbers of the following praśnas (Dvaidha, Karmānta and Prāyaścitta) will have to be changed accordingly. By doing so I may come into collision with the original number- ing, which, it seems, is unknown to us. But this is a point of minor importance. Another question has also puzzled me greatly. In the uttarā tatiḥ, as handed down to us in the Mackenzie MS., two

¹ Praśna numbers are not found in the Mack. MS. ² This MS. gives as the number of the Kāṭhakapraśna : 21; the same MS. numbers the three Karmāntapraśnas : 22, 23, 24; and the Dvaidhapraśnas : 25, etc. This is obviously an error (cp. my paper on the Baudh. sūtra, p. 13, 14) But at any rate this MS. inserts the Kāṭhaka immediately before Dvaidha and Karmānta.

PREFACE. iii adhyāyas are found, the contents of which are entirely foreign to a śrautasūtra, viz. the adhyāyas 12 and 13 of praśna 17, treating of the samāvartana, a subject we would expect to be treated rather in the gṛhyasūtra. Now, the tradition of the gṛhyasūtra is in this respect not wholly consistent either. Most of the MSS. of the gṛhyasūtra have in the gṛhyasūtra proper (second praśna) a chapter commencing thus : vedam adhītya snāsyann ity uktam samāvartanam, and in the so-called paribhāṣā-sūtra a chapter commencing : vedam adhītya snāsyann ity upakalpayate, etc. This last part is identical with the long passage found in the Mackenzie MS. of the śrautasūtra and here inserted as adhyāya 12 of the first uttarā tatiḥ praśna. This distribution of the material in the MSS. of the gṛhyasūtra cannot possibly be right, for obviously the passage vedam adhītya snāsyann ity uktam samāvartanam refers to the passage vedam adhītya snāsyann ity upakalpayate, which therefore must have preceded. I possess a very good copy in Grantha writing of the whole gṛhyasūtra, kindly procured me by Professor Hultzsch. In this MS. the long passage commencing : vedam adhītya snāsyann ity upakalpayate (the passage given by the Mackenzie MS. as forming part of the śrautasūtra) stands where the chapter vedam adhītya snāsyann ity uktam samāvartanam is inserted by the other MSS. Before the Mackenzie MS. came into my hands I thought this was all right. But not long ago I received one more copy of the gṛhyasūtra, copied from an original preserved at Madras. This MS. throws some light on this hitherto obscure point. Where the other MSS. (except the one from Madras, designed by me as M) have the chapter vedam adhītya snāsyann ity uktam samāvartanam, this MS. reads : vedam adhītya snāsyann ity uktam samāvartanam; asya samāvartanasya nātra pāṭhaḥ, kimtu anyatra paṭhitam; atra samgṛhya vilikhitam atropayogāt; then comes the text given by Mackenzie as xvii. 12 and 13, and the rest of the chapter vedam adhītya snāsyann ity uktam samāvartanam. Now, as it is impos- sible that the passage referred to in the opening words ity uktam samāvartanam could have followed, it seems highly probable that the treatment of the samāvartana was originally incorporated in the uttarā tatiḥ, and that here the Mackenzie MS. is right too. I possess now another copy of the complete gṛhyasūtra, which confirms this statement. This MS. gives in the second praśna the chapter vedam adhītya snāsyann ity uktam samāvartanam, but in the paribhāṣā the text given by the Mackenzie MS. (as xvii. 12, 13) is not found. It is not improbable that the scribes of our śrauta- sūtra, finding the treatment of the samāvartana foreign to a śrautasūtra, omitted it and inserted it in a more proper place (the gṛhyasūtra), disturbing, in doing sō, the first praśna of the uttarā tatiḥ. For it is remarkable that none of all the other MSS. of the śrautasūtra give for this praśna (the 17th) any adhyāya- or khaṇḍikā-number; the Mackenzie MS., on the other hand, gives the adhyāya- and khaṇḍikā-numbers, and, in accordance with this