बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

यदग्ने यानि कानि च यदत्त्युपजिह्निका रात्रिञ्चराचिम- प्रयावं नाभा पृथिव्या याः सेना अभीवरीरित्यूचेन पञ्चर्चेन राक्षोध्नेनोपतिष्ठते कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीमित्यथ तिस्रो नानावृक्ष्याः समिधो ऽभ्यज्यादधाति दंष्ट्राभ्यां मलिम्लूनित्य- भ्यर्च्य ये जनेषु मलिम्लव इति वैकङ्कतीं यो ऽस्मभ्यमरा- तीयादिति शमीमयीमथ संस्रितं से ब्रह्मद्वेषां वाङ्ग अति- रमित्युत्तमे औदुम्बरी वाचयन्नेवाभ्यादधात्यथ कृष्णाजिने यजमानं वाचयति ' मुष्टी चैव न करोति वाचं च न यच्छ- त्यैतामासन्दीं युक्तशिक्यपात्रां जघनेनाहवनीयं निदधाति ' तस्यामिण्ड्वाभ्यां परिगृह्योख्यमासादयति ॥ १४ ॥ मातेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमग्निं स्वे योनौ बिभर्तूखा । तां विश्वैर्देवैऋतुभिः संविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा युनक्ती- त्यासीन उत्तरनिर्बाधᳵ रुक्मं प्रतिमुञ्चते दृशानो रुक्म इत्यथ शिक्यपात्रं प्रतिमुञ्चते विश्वा रूपाणि प्रतिमुञ्चते कवि- र्नक्तोषासेति द्वाभ्यां ' तूष्णीं कृष्णाजिनमुत्तरमथैनमवेक्षते सुपर्णो ऽसि गरुत्मान्त्रिवृत्ते शिरो गायत्रं चक्षु स्तोम आत्मा साम ते तनूर्वामदेव्यं बृहद्रथन्तरे पक्षौ यज्ञायज्ञियं¹ पुच्छं छन्दांस्यङ्गानि धिष्ण्याः शफा यजूंषि नामेत्यथैनमुद्गृह्णाति सुपर्णो ऽसि गरुत्मान्दिवं गच्छ सुवः पतेति ' पुरस्तादेवास्थैते

१ यज्ञायज्ञीयं Tr H ; M abbreviates.

दीर्घाः शिक्यपाशाः १ कारिता भवन्ति ' सो २ ऽत्र १ वैव १ सति २ क्रमते ऽपि वैनमुपोद्यच्छते ॥ १५ ॥ विष्णोः क्रमो ऽस्यभिमातिहा गायत्रं छन्द आरोह पृथिवीमनुविक्रमस्व निर्भक्तः स यं द्विष्म इति चतसृभिरनु- च्छन्दसं ' तृतीये चतुर्थमनुवर्तयति ' न चतुर्थाय प्रक्रामति ' नाहवनीयमुपायेत्येयाक्रन्ददित्यामन्वाह्वाय दक्षिणमंसमभि पर्यावर्तते ऽग्ने ऽभ्यावर्त्तिन्नग्ने अङ्गिरः पुनरूर्जा सह रय्येति चतसृभिरथोदङ् पर्यावृत्य कृष्णाजिनमुन्मुच्य शिक्यपाश- मुन्मुञ्चत उद॒त्तमं वरुण पाशमस्मदित्थैनमाहृत्या त्वाहार्ष- मग्ने वृहन्नुषसामूर्ध्वो अस्थादिति द्वाभ्यामेवं यं कामयेत राजन्यᳪ राष्ट्रᳪ स्यादिति तं मनसा ध्यायेद्राष्ट्रमेव भवतीति ब्राह्मणमयैनं यथादृतं प्रतिपर्यावृत्यान्तर्वेद्यासादयति सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति चतसृभिः सहस्रसाभिरथ सुष्टी च करोति वाचं च यच्छत्यथास्मै व्रतं प्रदास्यन्नन्नपतीयᳪ समि- धमभ्यादधाति वा जपति वाजपते ऽन्नस्य नो देहीत्यथोख्य- मुपसमिन्द्धे येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन्निति ' सं याव- त्कृत्वो ऽस्मै व्रतं प्रदास्यन्भवत्येवमेवान्नपतीयᳪ समिधमभ्या- दधाति वा जपति वैवमुख्यमुपसमिन्द्धे ' ऽथ प्रातरुदित

१ Thus M Tr Be BHU (sec. m.); • पादाः Ms. U (pr. m.) Bhav. २ Thus M (only सती) Be BHU Bu Ms. Bhav. (one MS.) ; सोचैव- वसति Tr Bhav. (another MS.) Keś. ; according to Msc. the words are : सो ऽत्र वा एव सति (sc. उख्ये) ।

has NO horizontal bar! It is श or स? Wait, let's look at: स in सीद (line 10): standard स. स in मातुरस्या: standard स. Now look at सꣳशाभि॰: it has श! No, wait, does it have ꣳ? Let's look at line 11: चतसृभिः then: स then: ꣳ? No, wait! Is that सꣳशामिः? Wait, what is the word? Let's search: सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति चतसृभिः In Taittiriya Samhita 4.2.1: "सीद त्वं मातुरस्या उपस्थे..." (actually TS 4.2.1.2 or 4.1.10): TS 4.1.10.3: "सीद त्वं मातुरस्या उपस्थेऽन्तर्मह्या ऋत्यास्याम् । अर्चिर्मदस्मा अनु संविशङ्क्ष्व..." How many verses? Four verses! What are they called? "संशाभिः" or "शंसाभिः" or "सꣳस्थाभिः"?

ा" or "अपरिमिता"? Look at 'अपरिमित्ता': it has double त्त (a horizontal bar crossing the stem): "अपरिमित्ता" or "अपरिमिता"? Wait, in line 12: "अपरिमित्ता" - yes, it looks like त्त! Wait, then "अपस्या": अ - प - स्या (apasyāḥ). Then: "नैर्ऋतीः" (nai-rṛ-tīḥ) -> नै - र्ऋ - तीः. Then: "कृष्णास्तिस्रस्तुष-" (kṛṣṇāstisrastuṣa-)

Line 13: "पक्का भस्म पुरीषमूषान्सिकता इत्येथोपवसथीये ऽह्न्देवेयजन-" Wait: "पक्का भस्म पुरीषमूषान्सिकता इत्येथोपवसथीये ऽह्न्देवेयजन-" Look at "इत्येथोपवसथीये": Is it "इत्येथोपवसथीये" or "इत्यथो॑पवसथीये"? Notice the vertical tick above थ: "इत्यथो॑पवसथीये"! Wait, in "ऽह्न्देवेयजन-": ऽहन् (ऽहन्) + देवेयजन-? Wait, is it "ऽह्न्देवेयजन-" or "ऽह्न्वेवेयजन-" or "ऽहन्दे

पुरीषमसीति पूरीषꣳ / पुरीषꣳ: Wait, in L16: ग्नेर्भस्मासीति भस्माग्नेः पूरीषमसीति पुरीषꣳ: Look at: "भस्माग्नेः पुरीषमसीति पुरीषꣳ" - Wait, is the first one 'पूरीषमसीति' or 'पुरीषमसीति'? Let's look at the u-matra on the first 'पु': It curves down and left, like short u (ु): 'पुरीषमसीति'. Wait, look at 'पुरीषꣳ': it also has short u (ु): 'पुरीषꣳ'. So both are 'पुरीषमसीति पुरीषꣳ'.

L17: नमसि कामधरणमित्यूषान्मयि ते कामधरणं भूयादिति

L18: सिकता॑ अथैनान्संप्रौति सं या वः प्रियास्तनुवः सं प्रिया

L19: हृदयानि वः । आत्मा वो अस्तु संप्रियः संप्रिचास्तनुवो ममे-

L20: त्य॑थैनान्कल्पयति कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधीः ।

L21:

दधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देवत- याङ्गिरस्वद्भ्रुवाः सीदतेत्येतानुव्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या ब्राह्म- णस्य सं ते पयाꣳसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य १ यथासुष्ठु यथाशर्कर- मनुव्यूहति १ तस्मिꣳस्तस्रः प्राचीर्याजुषीरुपदधाति ॥ २० ॥ ५ अयꣳ सो अग्निरस्ये दिवो अर्णमच्छा जिगास्यग्ने यत्ते दिवि वर्चः पृथिव्यां पुरीष्यासो अग्नय इति १ द्वे पुरस्तात्स- मीची इडामग्न इति दक्षिणांमयं ते योनिर्ऋत्विय इत्युत्तरां १ द्वे पश्चात्समीची चिदसीति दक्षिणां परिचिदसीत्युत्तरामथैनं प्रदक्षिणं त्रयोदशभिर्लोकंपृणाभिः परिचिनोति लोकं पृण १० छिद्रं पृणाथो सीद शिवा त्वम् । इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिरस्मि- न्योनावषीषदन्निति १ तयादैवतं करोति तया देवतयाङ्गिर- [L

२० बौधायनश्रौतसूत्रम्। [ १० । २२ । ]

मातेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमग्निꣳ स्वे योनावभारुखा । तां विश्वैर्देवैर्ऋतुभिः संविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा विमुञ्च- त्विति ' तां नावेक्षेतेत्याहुः शुश्वत्येव हि भवतीति ' तस्या- मन्यत्रावेक्षमाणो¹ दधिद्रप्साग्रास्त्यमुं² ते शुचि दधामीति वा तूष्णीं वायेनाꣳ सिकताभिः पूरयित्वा दध्नोपरिष्टात्सं- ५ च्छाद्योत्तरे शालाखण्डे निदधात्येवमेव द्वितीयां पूरयत्येवं तृतीयां ' ता आ कालात्परिशेरे ' ऽथ वैश्वानर्या शिक्यमादत्ते यदस्य पारे रजसः शुक्रं ज्योतिरजायत । तन्न पर्षदति द्विष इत्य'थ याचति नैर्ऋतीः कृष्णास्तिस्रस्तुषपक्का आसन्दीꣳ³ रुक्मस्य प्रबन्धनमुदपात्रमित्येतत्समादाय दक्षिणया द्वारोप- १० निष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य स्वकृतमिरिणꣳ श्लक्ष्णं भवति प्रदरो वा ' तदेतत्पराचीनपाशꣳ शिक्यं न्यस्यत्यग्ने४ वैश्वानर स्वाहेति ' शिक्यपाशमनु पराचीर्नैर्ऋतीरुपदधाति नमः सु ते निर्ऋते विश्वरूपे यत्ते देवी निर्ऋतिराबबन्ध यस्यास्ते अस्याः क्रूर आसञ्जुहोमीत्यु'पासत्यासन्दीꣳ रुक्मस्य प्रबन्धनमथोप- १५ तिष्ठते ऽसुन्वन्तमयजमानमिच्छ देवीमहं निर्ऋतिं वन्दमान इति द्वाभ्याम'थापो व्यतिषिच्य परास्य पात्रमनवेक्षमाणा

१ ॰षन्यचैवावेक्ष॰ Bhav.; ॰षन्यत्रेवेक्ष॰ Tr. २ ॰द्रप्सान् U (sec. m.) Ms, Dvaidha and probably also M; द्रपं Be H Tr U (pr. m.). Bhav., Keś. ३ M ins., perhaps rightly : शिक्यं । ४ Thus Tr Bu U (sec. m.) Ms Bhav.; निरस्यति MHB Be U (pr. m.)

अग्निचयनम् [ १० । २२, २३ । ] २१ आयन्ति ' हस्तपादान्प्रक्षाल्यैतेनैव यथेतमित्य गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते निवेशनः संगमनो वसूनामित्याहवनीयमु हैक उपतिष्ठन्ते ऽयमितो ऽधि गार्हपत्यो भविष्यतीति ' ॥ २२ ॥ षष्ठः ॥ अथ प्रायणीयेन चरति ' प्रायणीयेन चरित्वा पदेन ५ चरति ' पदेन चरित्वा राजानं क्रीत्वोद्यातिथ्यं निर्वपत्या॑ति- थ्येन प्रचर्य प्रथमाभ्यां प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरत्य॑थोपनिष्क्रम्य¹ संप्रैष- माह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय चित्वन्व्रतं प्रयच्छतेत्या॑ह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां ' चित्वन्व्रतं प्रयच्छति ' स पुच्छादेवाग्रे चतुरः प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामति दक्षिणा पञ्चमं ' तत्स्फ्यं १० निदधाति ' स उपरवाणां कालो ' ऽथ महावेद्या उत्तरा- दंसीयाच्छङ्कोर्विद्यन्नेन द्वादश प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामत्युदञ्चं त्रयोदशं ' तदाग्नीध्र उपसीदति ' स उत्करस्य कालो ' ऽथो- परवाणां कालात्स्तम्बयजुर्हरत्येतदेव प्रसिद्धं पौरोडाशिकं चित्र्यजुषा तूष्णीं चतुर्थ ' पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति ' करणं १५ जपत्युद्धन्त्युद्धतादाग्नीध्रस्त्रिर्हरति ' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथाग्रेण शालां तिष्ठन्संप्रैषमाह वेदिकारा वेदिं कल्पयतेति ' यथा- संप्रैषं ते कुर्वन्त्यथ कार्ष्णाजिन्योरुपानह उपमुञ्चन्ते चिते त्वेत्य- ध्वर्युराचिते त्वेति प्रतिप्रस्थाता मनश्चिते त्वेति ब्रह्मा तपश्चिते त्वेति यजमानश्चिते त्वा चिते त्वेत्येव वा सर्वे ' ऽपि वा २० तूष्णीमेवाथ याचति धनुर्बाणवच्चतुरो ऽश्मन ऐन्द्रीमिष्टकां विभक्तिमुदपात्रं दर्भस्तम्बं दूर्वामाज्यस्थालीꣳ सस्रुवामित्येत- १ The clause अथोपनिष्क्रम्य...प्रयच्छति is not found in M Tr H.

१२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २३, २४ । ] त्तमादायोत्तरे श्रोण्यन्ते सꣳसादयन्त्यथ१ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति' स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति' श्वेतमश्वमभि- मृशन्नन्तःशर्करामिमामुपदधाति प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यादत्ते धनुर्बाणवच्चतुरो ऽश्मन २ ५ इत्येतत्समादाय जघनेन दक्षिणेनाग्निं परीत्याग्रेण यूपा- वटीयश् शङ्कुं तिष्ठन्ननुरधिज्यं कृत्वायतान्तःशर्करामिषुं निहन्ति ॥ २३ ॥ इन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा नः प्रतिशृण इत्योष्टह्या- श्मानमुपदधाति यो नः पुरस्तादघायुरभिदासत्येतद् वो ऽश्मान- १० न्वञ्चलित्यथ दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणे पक्षोपप्लव३ आयतान्तः- शर्करामिषुं निहन्योष्टह्याश्मानमुपदधाति४ यो नो दक्षिणत इत्यथ पुच्छस्यापरे पुच्छोपप्लव३ आयतान्तःशर्करामिषुं निह- न्योष्टह्याश्मानमुपदधाति यो नः पश्चादित्यथोत्तरस्य पक्षस्यो- त्तरे पक्षोपप्लव३ आयतान्तःशर्करामिषुं निहन्योष्टह्याश्मानमुप- १५

१ Thus (plural) Tr U Be B Ms (sc. परिकर्मिणः according to Msc); •सादयत्यथ MH. २ Thus M Tr Be Ms; ष्वाश्मन्न० H; ष्वाशंन० B. ३ Instead of उपप्लव (cf. Sulba-sūtra 6, where, however, the var. r. उपशय and उपप्लुष, cp. Lāṭy. I. 5.7, Drāhy. II. 1.10, are found) the MSS. have mostly उपणव or उपन्नव । ४ Here Bu breaks off; here and infra M Tr U (pr. m.) every time निहन्यादष्टा० ।

[ १० । २४, २५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २३ दधाति यो न उत्तरत इति॑ दिक्षूपदधातीति ब्राह्मणं॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः१ करोत्यथैतामैन्द्रीमिष्टकामाक्रमणं प्रत्युपदधाति स दू॑ पाहि य ऋजीषी तरु॑त्रो यः शिप्रवा- न्वृषभो यो म॑तीनाम् । यो गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्ठाः स ५ इन्द्र चित्राँ अभितृ॑न्धि वाजानिति॑ तयादेवतं कृत्वा सूद- दोहसं करोत्यथ२ दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्न आयाहि वीतय इति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथाधिद्रुत्य स्वयमातृण्णायैँ शङ्कुमुद्बृह्योदपात्रमुपनिनय दर्भस्तम्बमुप- दधाति वाक्त्वा समुद्र उपदधात्विति वा तूष्णीं वोथैनꣳ स्रुवा- १० हुतिभिरभिजुहोति सजूरब्दो द्यावाभिरिति पञ्चभिरथ दूर्वा- मुपदधात्यायने ते परायणे

Digitized by Madhuban Trust ९९ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २३, २४ । ] त्त्वमादायोत्तरे श्रोण्यन्ते सꣳसादयन्त्यथ१ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभि- मृशन्तःशर्करमिमामुपदधाति प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतया ऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य॑थादत्ते धनुर्वाणवच्चतुरो ऽश्मन २ ५ इत्येतत्स मादाय जघनेन दक्षिणेनाग्निं परीत्याग्रेण यूपा- वटीयꣳ शङ्कुं तिष्ठन्ननुरधिज्यं कृत्वायत्यान्तःशर्करमिषुं निहन्ति ॥ २३ ॥ इन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा नः प्रतिस्रश इत्योष्ट्र्या- श्मानमुपदधाति यो नः पुरस्तादघायुरभिदासत्येतꣳ सो ऽश्मान- १० मृच्छत्वित्य॑थ दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणे पक्षोपप्लव ३ आयत्यान्तः- शर्करमिषुं निहन्योष्ट्रह्याश्मानमुपदधाति ४ यो नो दक्षिणत इत्य॑थ पुच्छस्यापरे पुच्छोपप्लव ३ आयत्यान्तःशर्करमिषुं निह- न्याष्ट्रह्याश्मानमुपदधाति यो नः पश्चादित्य॑थोत्तरस्य पक्षस्यो- त्तरे पक्षोपप्लव ३ आयत्यान्तःशर्करमिषुं निहन्योष्ट्रह्याश्मानमुप- १५

१ Thus (plural) Tr U Be B Ms (sc. परिकर्म्मिणः according to Msc) ; •सादयत्यथ MH. २ Thus M Tr Be Ms ; ऽश्वाश्मन्• H ; ऽश्वाश्मं• B. ३ Instead of उपप्लव (cf. Sulba-sūtra 6, where, however, the var. r. उपसद्य and उपसृद्य, cp. Lāṭy. I. 5.7, Drāhy. II. 1.10, are found) the MSS. have mostly उपप्य or उपह्वय । ४ Here Bu breaks off ; here and infra M Tr U (pr. m.) every time निहत्याष्ट्रह्य• । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

दधाति यो न उत्तरत इति । दिक्षूपदधातीति ब्राह्मणं । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः १ करोत्यथैतामैन्द्रीमृष्टिकामाक्रमणं प्रत्युपदधाति स दृं पाहि य ऋजीषी तरुत्रो यः शिप्रवा- न्वृषभो यो मतीनाम् । यो गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्टाः स ५ इन्द्र चित्राँ अभिदृन्धि वाजानिति । तयादेवतं कृत्वा सूद- दोहसं करोत्यथ २ दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्न आयाहि वीतय इति । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथाधिद्रुत्य २ स्वयमातृण्णाँ शङ्कुमुद्धृत्योदपात्रमुपनिक्षीय दर्भस्तम्बमुप- दधाति वाक्का समुद्र उपदधात्विति वा तूष्णीं वार्थैनँ सुवा- १० हुतिभिरभिजुहोति सजूरब्दो ऽयावभिरिति पञ्चभिरथ दूर्वा- मुपदधात्यायने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः । उत्सो वा तत्र जायतां हृदो

युञ्जन्ति कवयो युगा युनक्त सीरेति द्वाभ्यां' कृषति लाङ्गलं पवीरवँ् शुनं नः फाला इति द्वाभ्याँ्' सीतां प्रत्यवेक्षते कामं कामदुघे धुक्ष्व घृतेन सीतेति द्वाभ्याँ्' स पुच्छादेवाग्रे तिस्रः प्राचीः सीताः कृषत्युत्तरायै श्रोणेर्दक्षिणमंसमभि तिस्रो' दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरमंसमभि¹ तिस्रो' दक्षिणा- ५ त्यक्षादुत्तरं पक्षमभि तिस्रो' ऽथैतान्विमुच्य प्रदक्षिणमावर्त्या- द्भिरभ्युक्ष्योदीच उत्सृजति²। त एते ऽध्वर्योर्भवन्ति यदि दक्षिणावता यजते' यद्यु वै सत्त्रियो³ ऽग्निर्यथागवं व्युदञ्चन्ति⁴। यन्नैवानड्वाहस्तद्युग्लाङ्गलमथास्यैतत्पुरस्तादेवौदुम्बरे द्रोणे सर्वौ- षधं दध्नाज्येन समुदायतं भवति' स पुच्छादेवाग्रे तिस्रः १० प्राचीः सीता वपति या जाता ओषधय इति तिसृभिरनु- च्छन्दसमुत्तरायै श्रोणेर्दक्षिणमंसमभि तिसृभिर्दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरमंसमभि⁵ तिसृभिर्दक्षिणात्याक्षादुत्तरं⁶ पक्षमभि पञ्चभिस्सप्तदशभिर्वपतीति ब्राह्मणमेव दिग्भ्यो लोष्टान्सम- स्यति' सो ऽत एव प्राङ् द्रुत्वा बहिःशर्करं लोष्टमादत्ते' १५ तमन्तःशर्करं न्यस्यति ॥ २५ ॥

१ Thus MT Ms; श्रोणेरोत्तर० all the other MSS. २ Thus M Tr UHB Be Keś. (the MS. of the India Office has twice उत्सृजंति, both times corrected into singular); उत्सृजंति Msc; cp. TS. v. 2.5.3. ३ Thus (or सत्रियो) all exc. MB Keś., which have सचिणो। ४ Thus B; बादद्यन्ति Ms; व्युदंचंति M Tr Be U (pr. m.); बुदंचति U (sec. m.). ५ Thus M (pr. m.) and Ms; the other MSS. श्रोणेरोत्तर०। ६ Thus Ms only; all the other MSS पक्षादोत्तरं।

[Digitized by Madhuban Trust] [Handwritten: अग्निचयनम्] [ १० । २६, २७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २५

मा नो हिँसीज्जनिता यः पृथिव्या इत्य॑थ दक्षिणं पक्ष- मनुद्रुत्य बहिःशर्कराल्लोष्टमादत्ते॑ तमन्तःशर्करं न्यस्यत्यभ्या- वर्तस्व पृथिवीत्य॑थ पुच्छमनुद्रुत्य बहिःशर्कराल्लोष्टमादत्ते॑ तमन्तःशर्करं न्यस्यत्यग्ने यत्ते शुक्रं यच्चन्द्रमित्य॑थोत्तरं पक्षमनु- ५ द्रुत्य बहिःशर्कराद्द्वौ लोष्टावादत्त इषमूर्जमहमित आदद इति॑ तयोरन्यतरमन्तःशर्करं न्यस्यत्या नो गोषु विशत्वौषधी- ष्विति॑ तां दिशमितरं निरस्यति यस्यामस्य दिशि द्वेष्यो भवति जहामि सेदिमनिराममीवामित्याददान एवैतां दिश- मभि संपाद्येदित्येतदेकं॑ यजुषा॑ यजुर्विपरिहरेदित्येतदपर- १० म॑थ महावेद्या उत्तरादँसीयाच्छङ्कोर्विद्यन्तेन चोन्प्रतीचः प्रक्र- मान्प्रक्रामत्युदञ्चं चतुर्थ॑ं तच्चालाञ्चाष्टाता चात्वालं परिलिख- त्यु॑त्तरवेदेराष्टातोत्तरवेदिं निवपत्यु॑त्तरनाभिमुत्स्वाद्य सिकता निवपत्यग्ने तव श्रवो वय इति षड्भिरनुच्छन्दसमथोर्ध्वचित उपदधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देव- १५ तयाङ्गिरस्वद्ध्रुवाः सीदतेत्य॑थानुव्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या ब्राह्मणस्य सं ते पयाँसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य॑ यथासृष्टु यथाशर्करमनुव्यूहति॑ ॥ २६ ॥ सप्तमः ॥ अथैतां महाचितिँ सँ²सादयन्त्यग्रेण¹ शालामुच्छ्राय्यां वा

१ MB Be Tr U Ms ins. वा ; H om. this word as also the Dvaidhasūtra. २ संसादयत्य• H Tr Bhav. †

iti वा तूष्णीं वा' Then: 'अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण' Now look at the structure:

1. "तैः प्रोक्षत्यग्नौषो ऽग्निभ्यो जुष्टान्प्रोक्षामीति वा तूष्णीं वा"
2. "अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण" Wait! If 2 is "अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण", that means with the ājyaprokṣa he sprinkles with the mantra "अग्निनाग्निः समिध्यत इति"! Then with the payaḥprokṣa (milk-sprinkling), with what mantra does he sprinkle? "...तैः प्रोक्षत्यग्नौषो ऽग्निभ्यो जुष्टान्प्रोक्षामीति वा तूष्णीं वा"! Wait, what is the mantra before ऽग्निभ्यो? Is it a mantra from the Samhita? Wait! In TS 4.1: What is the mantra? Wait! Is it "अग्नौ" or something else? Let's look really closely at the glyphs: अ (a) ग्ने (gne) or ग्नौ (gnau) or ग्नी (gnī)? Look at the consonant cluster: ग + न = ग्न. Vowel: on top of it, there is a stroke to the left, and a curve

श्रोण्यन्ते सग्ꣳसादयन्त्येवं¹ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति । स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति । श्वेतमश्वमभिमन्त्र्याधिद्रवत्यपा- मिदं नयनं नमस्त इति द्वाभ्यामथ पुच्छसन्धौ चात्मसन्धौ च ५ शतं निदधात्य³थोदकुम्भं² पर्यस्यत्योदन्ते दक्षिणेन कुम्भꣳ सव्येन कुम्भीꣳ शतातृण्णाविला हिरण्यशल्कौ प्रत्यस्य या एता दक्षिणादꣳसात्स्वयमातृण्णामभ्याद्रवन्ति तासु विषुवत्यनुसीत- मुपदधाति ॥ २८ ॥ हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका यासाꣳ राजा वरुणो याति १० मध्य इति द्वाभ्यामेवमेव पूरयित्वैवं प्रत्यस्य या एता उत्तरायै श्रोणेः स्वयमातृण्णामभ्याद्रवन्ति तासु विषुवत्यनुसीतमु

Digitized by Madhuban Trust २८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २९-३१ । ]

विषुवत्यनुष्टीतमुपदधात्येकादश्या च द्वादश्या च ' तासां बार्ह- स्पत्यं मध्य¹ उपदधाति दिवि श्रयस्वान्तरिक्षे यतस्व पृथिव्या संभव ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वेत्यनुष्टीतमुपदधातीति ब्राह्मणं ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति ' ॥ २९ ॥ अथोत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिमलङ्करोत्यथोत्तरवेद्यामपां पृष्ठ- ५ मसीति पुष्करपर्णमुपदधाति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथोत्तरवेद्यामेवोत्तरनिबार्धं रुक्ममुपदधाति ब्रह्म जज्ञा- नमित्यथैनमक्त्या पञ्चगृहीतेन व्याघारयति कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीमित्यथ दक्षिणतः प्राञ्चं हिरण्मयं पुरुष- मुपदधाति हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यथैनमभिमृशति द्रप- १० श्चस्कन्देति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथोत्तरतः प्रक्रमवेलायां स्रुचावुपदधात्याज्यस्य पूर्णां कार्ष्मर्यमयीं दध्नः पूर्णामौदुम्बरीं दक्षिणां कार्ष्मर्यमयीमुत्करामौदुम्बरीमियम- सीति कार्ष्मर्यमयीमसावसीत्यौदुम्बरीं मनसैव ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथ दक्षिणे प्रल्ललाटे सर्पशिर उप- १५ दधाति नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिरनुच्छन्दसमपि वा यतउच्चारं जनपदस्य जन्यं भयं मन्यते ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोति ' ॥ ३० ॥ अष्टमः ॥ अथ स्वयमातृण्णां यजुषा करोति ध्रुवासि धरुणामृता विश्वकर्मणा सुकृता । मा त्वा समुद्र उद्वधीन्मा सुपर्णो व्यथ- २०

¹ मध्यत M only.

a sru? In some fonts, sru has a loop, like स्रु. Here it's just a curve down-left. Let's look at स्वस्त्या in Line 4: स्व has normal स. Wait, let's look at स्रुचि in other lines or similar words. It could be स्रुचि where the र-stroke didn't ink, or सुचि. Let's check: actually, there is a tiny diagonal stroke! No, it's सुचि or स्रुचि. Let's keep स्रुचि or सुचि? Wait, prompt says: "Transcribe the text ... as visually presented / faithfully". But let's check whether it is स्रुचि: in Bengali-Nagari fonts, स्रु often looks like सु with a tiny cross, or just स्रु. Let's look at सयुजम् in L22: स is normal. In सुचि, under स there is ु. Let's transcribe what's printed, wait: is it स्रुचि? Most people would read it as स्रुचि.

*   Line 7:
    `मातृणावकाशे जुहोति चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेनेत्य॑ङ्गुष्ठा-`
    Wait, look at `मातृणावकाशे`:
    The letter after `

Digitized by Madhuban Trust ९० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ३२, ३३ । ]

युञ्जा युनज्मीत्या॑षाढां व्यालिखितामुत्तरल॒क्ष्माणमुपदधात्य- षाढासि स॒हमानेत्य॑थ संयान्यान्युपदधात्यग्नेर्यान्त्यसि देवानाम्ने- यान्यसीति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति॑ ॥ ३२ ॥ अथोत्तरेण व्यालिखितामुपविश्य याचति दधि च मधु- मिश्रं कूर्मं च॑ तं दध्ना मधुमिश्रेणाभ्यनक्ति मधु वाता ऋता- ५ यत इति तिसृभिरनुच्छन्दसमथैनमवकाभारेण परिवेष्ट्य पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपदधाति मही द्यौः पृथिवी च नश्चतस्र आशाः प्रचरन्त्वग्नय इति द्वाभ्यामथैनँ शङ्कुभिः परिणिहन्त्यभितो ऽनवसर्पणाय॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थात्रैव तिष्ठ- न्याचत्यौदुम्बरं चोलूखलमुसलँ सर्वौषधं च॑ तदेतत्प्रादेश- १० मात्रमुलूखलं भवत्यरत्निमात्रं मुसलं॑ तस्मिन्सर्वौषधमववहन्त्यूर्जो भागो ऽस्यूर्जः पवित्रमूर्जन्नधाद्यायेत्य॑थैनदुत्तरतः१ प्रक्रमवेला- यामुपदधाति तद्विष्णोः परमं पदमिति॑ लोकंपृणासुत्तरतो मुसलं करोति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्य॑थ मुख्यामुखां याचति॑ तस्यामन्तरवस्त्राविणौ द्वे स्रुवाहुती १५ जुहोत्यग्ने युच्छा हि ये तवेति दक्षिणे बिले जुहोति युच्छा हि देवहूतमानित्युत्तरे॑ ऽथैनामुत्तरतः प्रक्रमवेलायामुप- दधाति ध्रुवासि पृथिवि सहस्व पृतन्यत इति॑ लोकंपृणे उत्तरत इतरे करोति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करो- त्य॑थैतत्पुरुषशिरो याचति॑ तस्य प्राणेषु हिरण्यशल्काम्प्रत्यस्यति २०

१ Thus U (sec. m.) and Ms (एनत् सर्वौषधेन पूर्णमुलूखलम् Msc.); अथैनम्० all the other MSS. and U (pr. m).

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुपत्सस्कन्देत्यास्ये ऽभूर्दिदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनमिति दक्षिणस्यां नासिकायामग्नेर्वैश्वानरस्य चेत्युत्तरस्यामग्निर्ज्योतिषा ज्योतिष्मानिति दक्षिणे ऽक्षिण रुक्मो वर्चसा वर्चस्वानित्युत्तर ऋचे लेति दक्षिणे कर्णे रुचे लेत्युत्तरे ' ऽथ स्रुचि चतुर्गृहीतं ५ गृहीत्वा दक्षिणे ऽक्षिण जुहोति चित्रं देवानामुदगादनीक- मित्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वोत्तरे ऽक्षिण जुहोति चित्रं देवा- नामिति ' समान्या जुहोतीति ब्राह्मणमथैनद्दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति समित्स्रवन्ति सरितो न धेना इत्यान्तादनुवाकस्यो- र्ध्वेनत्राचीनमुत्तानमुखायामुपदधाति ॥ ३३ ॥ १० आदित्यं गर्भं पयसा समञ्जन्त्वित्यनुद्रुत्येमं मा हिंसीर्द्वि- पादं पशूनामिति ' मयुमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृ- जति ' ललाटे हिरण्येष्टकामुपदधाति विश्वकर्मा दिशां पतिरि- त्यथ पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख उपविश्यान्तरात्मन्नश्वस्य शिर उपदधाति वातस्य भ्राजिं वरुणस्य नाभिमित्यनुद्रुत्येमं मा हिंसीरेकशफं १५ पशूनामिति ' गौरमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृजति ' ललाटे हिरण्येष्टकामुपदधाति प्रजापतिर्दिशां पतिरित्यथ पश्चात्प्राङ्मुख उपविश्यान्तरात्मनृषभस्य शिर उपदधात्यजस्र- मिन्दुमरुषं भुरण्युमित्यनुद्रुत्येम ँ समुद्र ँ शतधारमुत्समिति ' गवयमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृजति ' ललाटे २० हिरण्येष्टकामुपदधाति रुद्रो दिशां पतिरित्यथ दक्षिणत उदङ्मुख उपविश्यान्तरात्मन्वृष्णोः शिर उपदधाति वरूत्रीं त्वष्टुर्वरुणस्य नाभिमित्यनुद्रुत्येमामूर्णांयुं वरुणस्य मायामित्यु॑द्रु-