बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

सारस्वतीरभिजुहोत्यपो' देवीर्मधुमतीरगृभ्णन्नूर्जस्वती राज- सूयाय चितानाः । याभिर्मित्रावरुणावभ्यषिञ्चन्याभिरिन्द्रमन- यन्नत्यरातीः ॥ राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहेति' गृह्णाति पर्ण- मयेन राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रममुष्मा आमुष्यायणायामुष्य पुत्रायामुष्य पौत्राय दत्तेत्यथैना वैतसे द्रोणकलशे समवनयति देवीरापः ५ सं मधुमतीर्मधुमतीभिः सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वाना इत्यथैना अन्तरेण होतुश्च धिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छꣳसिनश्च सादयत्यनाधृष्टाः सीदतोर्जस्वतीर्महि वर्चः क्षत्रियाय दधती- रित्यत्र ये ऽर्व्याः२ परेका अध्वर्योस्तानावरुन्त्ध्य् हरन्त्यथ ये१ ऽनर्व्या३ अपस्तानभ्यवचरन्त्येनमभिहुतानाꣳ सारस्वतीनां वसती- १० वरीर्दशपेयाय परिग्राह

[ १२ । ६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६६

दात्रमस्येति ' हिरण्येनोत्पुनाति शुका वः शुकेणोत्पुनामि चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चिताना इति ' गृह्णाति पर्णमयेन सधमादो द्युम्निनीरू॒र्ज एत अनिभृष्टा अपस्युवो वसानाः । पस्त्यासु चक्रे वरुणः सधस्थमपाꣳ शिशु- र्मातृतमास्वन्तरिति ' पुरस्तादासीनाय ब्रह्मणे प्रयच्छत्येतैरेव गृहीत्वा दक्षिणत आसीनायौदुम्बरेण राजन्याय प्रयच्छत्येतै- रेव गृहीत्वा पश्चादासीनायाश्वत्थेन वैश्याय प्रयच्छत्येतैरेव गृहीत्वोत्तरत आसीनाय नैयग्रोधेन जन्याय प्रयच्छत्येतं¹ प्ररेकमाग्नीध्रꣳ¹ हृत्वापिधाय' प्रज्ञातं निदधात्यथ यजमानं तार्प्यं परिधापयति क्षत्रस्योल्बमसीति ' क्षत्रस्य योनिरसी- त्या

१०० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । ६, २०१ ] प्रयच्छतीन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्त्वयायं वृत्रं वध्यादिति शत्रु- बाधना स्मेतौषूक्तू॑चन्मो१ बाधध्वमितीतरः२ प्रतिगृह्णाति पात मा प्रत्यञ्चं पात मा तिर्यञ्चमन्वञ्चं मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पातेत्यथ हिरण्यवर्णावुषसाव् विरोक इति त्रिष्टुभा३ बाहू उद्गृह्णात्यथैनँ४ सङ्शास्ति मनसैव दिशो ५ ऽनुप्रक्राम मनसोर्ध्वामनूज्जिहीष्वेत्यथैनं४ वाचयति ॥ ६ ॥ समिधमातिष्ठोदग्राम्।तिष्ठ विराजमातिष्ठोदीचीमातिष्ठो- र्ध्वामातिष्ठेत्यथैतच्चैव६ तिष्ठन्याचति मारुतं चैकविंशतिकपालं वैश्वदेवीञ्चामिक्षां। तस्य यो ऽरण्ये ऽनुवाक्यो गणस्तेन मध्यमानि कपालान्युपहितानि भवन्ति राजसूय

लचर्म सुवर्णरजतौ च¹ रुक्मौ वाराही उपानहौ सीसं च लोहितायसं च¹ दक्षिणतः क्लीब आस्ते¹ ऽथ पुरस्तादभिषे- कस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ५ सोमस्य लिषिरसि तवेव मे लिषिर्भूयादिति¹ तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्यत्य॒मृतमसि मृत्योर्मा पाहीत्यधस्ताद्रजतमुपास्यति दिवोन्मा पाहीत्युपरि- ष्टात्सुवर्णꣳ शतात्मानमथावेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणत आसीनं क्लीबꣳ सीसेन विध्यति¹ सव्येन पादेन लोहिता- १० यसं निरस्यति निरस्तं नमुचेः शिर इत्य॑थास्मा अभिषेकान्त्सं- प्रगृह्णन्ति² । तान्त्सो ऽवेक्षते ॥ १० ॥ सोमो राजा वरुणो देवा

१०२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । ११, १२ । ] धाराः समुन्मृष्टे समाववृत्रन्नधरागुदीचीरहिं बुध्नियमनुसंचर- न्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावश्चरन्ति खसिच द्वयाना इत्यथैतेषामभिषेकाणां मुखे पात्रे संस्रावान्समवनौय¹ प्रतिष्ठितस्य गृहान्नये॑थान्वा॑रभ्यतः प्रति॑ष्ठिते च महिष्यां च जुहोति प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इत्येताभ्या एष प्रतिष्ठितो वरं ददात्य॑थ प्रतिष्ठिताय पात्रं प्रयच्छन्नाहेदं ते पात्रं दाया- द्यमसद्यदा² लाभिषिञ्चामीदं ते ऽसदित्यथैतेनैव यथेतमत्या- ग्नीध्रे³ परेकं जुहोति रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि स्वाहेत्ये॑थास्मै धनुः प्रयच्छति यदि पुरस्तादप्रत्तं भवति ॑ समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्त्यभ्यषेचयममावामुष्यायणो ऽमुष्य १० पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्ता राजसूयेनेत्य॑थ भूर्भुवः सुवरिति वाचं विसृजते ॑ दाभ्यां मुखं विमृष्टे ॑ गायत्रान्विष्णुकमान्क्र- मते⁴ ॑ ऽथोपरिष्टादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोतीन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति ॑ द्वादश भूतानामवेष्टीर्जुहोति पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्य॑थैतयोर्हविषोः स्विष्टकृता १५ चरत्य॑थैनं प्रपिधाय प्रज्ञाते निदधाति ॑ ॥ ११ ॥ अथ वाराह्यो उपानहावुपमुञ्चते पशूनां मन्युरसीति १ ॰खावमवनौय M. २ Thus M, which omits only यदा, but cp. infra XII. 13 s. f. ; दायाद्यंसद्यदा Be U; the other three MSS. are wholly corrupted ; my copies of Bhav. read सद् i.s.o. यसद् । ३ आग्नीध्रे om. Be BU. ४ Thus Be 11 T ; गायत्रावि• MU Be B.

? No, could it be "इ"? Sometimes fonts have an 'इ' where the bottom is broken or it's a damaged type! Wait, what does TS/TB say for this rite? In the Rajasuya chariot drive: A Rajanya stands at a distance with a bow and arrows, or the king shoots arrows at a Rajanya (or target): "षट्त्रिंशत्सु प्रव्याधेषु..." "तस्माद् इषुमस्यतात्" / "तस्मादिषुमस्यताद् अपैनं..."? Wait, if sandhi: तस्मात् + इषुम् = तस्मादिषुम्! If it's "तस्मादिषुमस्यतात्", where did the 'ि' go? Wait! Look at the footnote 6: "६ Thus Be BU; ॰वसितस्यास्मा M; ॰वसीततस्मा Be 11 T." Notice the manuscript reading in footnote 6: "॰वसीततस्मा" (ending in तस्मा)! And the text has: "सहस्रेणावसितस्तस्मा⁶ दषुमस्यतादपै-" If the manuscript read "तस्मा", then the next word in the manuscript was "दषुमस्यता..."! Wait! The typesetter printed "तस्मा⁶ दषुमस्यतादपै-"! Yes, exactly as printed! It is literally printed as "दषुमस्यता

एव सङ्गिष्टो१ भवति राजपुत्रस्त दृपुमसिष्यति२ स त्वाप- रात्स्यति३ तस्मा उत्तरवर्येण४ संमृज्येषु५ प्रयच्छतादिति । स तथा करोति ॥ १२ ॥ चतुर्थः ॥ अथाहाभिसर्प यजमान माहेन्द्रं ग्रहं ग्रहीष्यामीत्यन्वारब्ध यजमाने माहेन्द्रं ग्रहं गृह्णाति महाँ२ इन्द्रो य ओजसेत्यनु- ५ द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि महेन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णामीति । परि- मृज्य सादयत्येष ते योनिर्महेन्द्राय त्वेत्यथैतान्मणीन्याचति राजतमौदुम्बरँ सौवर्णमिति । त एते६ नानासूत्रेष्वोता भवन्ति । तानुत्तरस्य हविर्धानस्य मध्यमे वंशे प्रग्रथ्याप उपस्पृश्य बर्हिषौ आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपा- १० करोति । स्तुवते माहेन्द्राय । प्रसुते साम्नि संप्रैषमाहाग्निस्त

१ Thus corrected ; संग्यष्टो M ; गिष्टो T Be 11 ; संशिष्टो Be BU. २ Thus corrected ; दृपुमासिष्यति Be BU ; दृपुमवसिष्यति M ; दृपु- मस्यति T Be 11. ३ Thus corrected ; •परास्यति MSS. ४ Thus M Be BU ; •वर्गेण T Be 11. ५ Thus M ; समन्जेपु T Be 11 ; सम्ज्येषु Be BU. I subjoin the vivaraṇa of this difficult passage as found in my two copies : राजन्यः क्षत्रियः एष षट्त्रिंशत्सु शम्याचेपेषु जेतव्योन (read ०व्येन) गोसमूहेणा- वस्थितः स्थितः तस्मै राजन्याय दृपुमस्यतादित्याशिष एनमपराभूतां (sic) मोपरि प्रक्षार्षीत् (sic) पार्श्वे विध्यतो जित्वा तं दक्षिणापथेन दक्षिणायनमार्गेण नयेति क्षत्रियः पूर्वमेव शिष्टो (read संगिष्टो) भवति राजपुत्रस्त्वेषुमस्यति स त्वा नोपरि क्षिपति तस्मै उत्तरा मङ्गेण तमप्रक्षिप्तं (read ०पत्ति० ?) संमृज्य ददादिति तथैव संमृज्य प्रयच्छति । ६ om. MT Be 11.

[ १२ । १३ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १०५

आजिं धावत दुन्दुभीन्त्समाघ्नताभिषोतारो ऽभिषुण्वताग्नीदा- ग्निं विनयोदूखलमुदादाय प्रतिप्रस्थातर्वारुणमेककपालं निर्वप सौम्यस्य विद्धीति ' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति ' धावन्त्याजिस्तृ¹ ' न्नाघ्नन्ति दुन्दुभीन्त्संप्रवदन्ति वाचः ' संप्रोदिता² वाचो ऽनुम- ५ न्त्रयते ' शाम्यन्ति घोषाः प्रास्ताय ' होत्र एषोत्तमेति प्राङ्- र्होतुः कालात्पराङावर्तते ऽध्वर्युर्येनमाह्वयते होता ' प्रत्या- ह्वयते ऽध्वर्युः ' शꣳसति ' प्रतिगृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रति- गीर्य प्राङेत्योद्यच्छत एतं माहेन्द्रं ग्रहमन्वूद्यच्छन्त इतरानुपो- द्यच्छन्ते नाराशꣳसानथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्

यते॑¹ । तं तदानीमेव प्रतिष्ठितो ऽन्वातिष्ठति प्रससाहिषे पुरुहूत शत्रूनिति॑ । त्रिष्टुभान्वारभत इति ब्राह्मणमेथ प्रति- हिताय धनुः प्रयच्छन्नाहेदं ते धनुर्र्दायाचमसद्यदा² लाभि- षिञ्चामीदं ते ऽसदित्यथैतेनैव ययेतसेत्यान्तरेण चात्वालोत्क- रावुपातीत्य पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य प्राञ्चग् रथमावर्त्य³ ५ तिष्ठति॑ ॥ १३ ॥ तदेतान्मणीन्याचति राजतमौदुम्बरग् सौवर्णमिति॑ । सव्ये हस्ते राजतं प्रतिमुञ्चत दूर्यदस्यायुरस्यायुर्मे धेहीति दक्षिणे औदुम्बरमूर्गस्यूर्जं मे धेहीति दक्षिण एव सौवर्णं युङ्ग्क्ष्वि वर्चो ऽसि वर्चो मयि धेहीत्यथास्मा आमिक्षामुपोद्यच्छते⁴ । तस्यां १० दक्षिणग् हस्तमुपावहरति मित्रो ऽसीति वरुणो ऽसीति सव्यमथैनामभिमृशति५ समहं विश्वैर्देवैरित्यथैनामपिधाय प्रज्ञातां⁶ निदधाति॑ । तदेतान्मणीनेकस्मिन्सूत्रे आवयति⁷ मध्यत औदुम्बरं करोति॑ । तान्ग्रीवासु प्रतिषज्यैतेनैव ययेत-

१ Thus M and cp. supra p. 79, 2; infra 103, 9; ॰मषिनिन्न० Be BU; ॰मषिन्न० Be 11; ॰मपिन्त्र० T. २ All the MSS. are more or less corrupted exc. M, which has however ॰द्यमसदा; cp. supra p. 102, 7. ३ ॰रुत्य all. ४ Plural M Be BU; singular Be 11 T. ५ सव्यमथेमामभि० Be 11 T. ६ प्रज्ञातान्निद० Be; प्रज्ञातं the other MSS., exc. M the reading of which is uncertain (प्रज्ञातं or प्रज्ञातां) । ७ Thus M; आवपति Be 11 T; आनयति Be BU.

मेत्याग्रेणाग्नीध्रं¹ प्राञ्चꣳ रथमार्तव्या²वतिष्ठंत्य॑थाग्नीध्रे¹ रथविमो- चनीया³ जुहोत्यग्नये॑ गृहपतये स्वाहेति चतस्रः स्रुवाहुतीर्- थास्यैतत्पुरस्तादेवाग्रेणाग्नीध्रꣳ रथवाहनं प्रागीषं योग्यकृतमुप- स्थितं भवति । तस्मिन्त्सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमादधाति । ५ सुवर्गाद्देवैनं लोकादन्तर्दधाति । हꣳसः शुचिषदित्यादधाति⁴ । ब्रह्मणैवेनमुपावहरति⁴ ब्रह्मणार्धार्त्यातिच्छन्दसादधातीति ब्रा- ह्मणमथैतत्पुरस्तादेव जघनेनाग्नीध्रं चतुरपक्षार्वं⁵ वाष्टाप- क्षार्वं⁵ वा विमितं कारितं भवति । तस्य मध्यत औदुम्बरी- मासन्दीं निमिनोति क्षत्रस्य नाभिरसीति । तस्यामुत्तरमष्ट- १० नमधीवासमास्तृणाति⁶ क्षत्रस्य योनिरसीत्येनामासीदत्यासी-

१०८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१२ । १४, १५।] रित्यथैनमृत्विजः पर्युपविशन्ति ' पुरस्तादध्वर्युरुपविशति दक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोतोद्गातोत्तरतस्ततः १ प्राञ्चो वोदञ्चो वा रत्निनः ' सो ऽध्वर्युमभिवदति २ ॥ १४ ॥ ३ब्रह्मा३न्निति ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहाध्वर्युः सवितासि सत्यसव इति ' ब्रह्मा३न्निति ब्रह्माणं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याह ५ ब्रह्मेन्द्रो ऽसि सत्यौजा इति ' ब्रह्मा३न्निति होतारं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याह होता मित्रो ऽसि सुशेव इति ' ब्रह्मा३न्नि- त्युद्गातारं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहोद्गाता वरुणो ऽसि सत्य- धर्मेति ' सुश्लोका३य् इति चत्तारं ' त्वꣳ राजन्सुश्लोको ऽसी- त्याह चत्ता ' सुमङ्गला३य् इति संग्रह्रीतारं ' त्वꣳ राजन्सु- १० मङ्गलो ऽसीत्याह संग्रह्रीता ' सत्यराजा३निति भागदुघं ' त्वꣳ राजन्सत्यराजासीत्याह भागधुक् ' सप्त पृष्ठनाम्नो ऽभ्युत्थायास्मै ४ स्फ्यं प्रयच्छतीन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तेन मे रध्येति ' तेन ५ ते ऽरध्यासमितीतरः ५ प्रतिगृह्णाति ' त्वꣳ संप्रय- च्छति सूताय सूतग्रामणिने सजाताय सजातग्रामणिने १५ संप्रहीत्रे ऽक्षावापगोव्यच्छाभ्यामन्ततस्तेनै ६ तौ ६ मध्यतो ऽधिदेव-

१ ततः om. Be 11 T. २ Thus M only; all the other MSS. ध्वर्युरभिवदति । ३ Here and in the following lines sometimes T Be 11, sometimes Be BU are defective; M only is in good order. ४ Thus M only; भत्र्य ( i.s.o. ऽभ्युद्य ) T Be 11; भृत्याय B Be U. ५ तेनमेरध्या० M; तेनमेराध्या० Be 11 T; तेनतेनराध्या० Be BU. ६ तेनतेजतौ Be BU; तनतौ M; T Be 11 def.

[ १२ । १५, १६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १०६

नमुद्धृत्य¹ तिस्रः पञ्चाशतः सौवर्णानक्षान्विवपति ' ऽथास्मै पञ्चाक्षानपच्छिद्य प्रयच्छति दिशो ऽभ्ययङ् राजाभूदिति ' तांस्तदानीमेवाचेष्वपिसृजत्येतमोदनमुद्धृवते ' नानाऽग्निनौ ब्रह्मा च यजमानश्च समानाऽग्निनौ सूतग्रामण्यौ समानाऽ- ५ न्गिनौ क्षत्तसंग्रहीतारौ ' स यो नु मताच इव स राज्ञ आसन² उपविश्य² चतुःशतमक्षानपच्छिद्याहोङ्गिवन् ३ राज्ञ इति ' तानेव³ मनाक्समन्तानिव³ कृत्वाह कृतं ब्राह्मण- खेत्येतमोदनमुद्धृवते ' समानाऽग्निनौ ब्रह्मा च यजमानश्च नानाऽग्निनौ सूतग्रामण्यौ नानाऽग्निनौ क्षत्तसंग्रहीतारौ ' १० स यः पराजयते तस्यैनं कुले क्षत्ता पाचयति ' यावदेष ओदनः पच्यते तावदेष होता शौन

? Wait, let's look at another possibility: Could it be "उक्थ्येन्द्राय"? If 'उ' fell off or it's "ऽ"? Wait, is it "ऽयेन्द्राय" in the image? Let's zoom in to maximum on the first word of line 14: It shows: ऽ (avagraha-like curve) then ये (or थे?) न्द्रा य Wait, does it say ऽथेन्द्राय? Wait! Could it be ऽथैन्द्राय? No, there is one e-matra. Wait, could it be उक्थ्येन्द्राय? Wait, look at: ऽ + थे = ऽथे? Wait! Look at Caland's critical apparatus / text: Let's search: "त्रिभिरुक्थ्यपर्यायैश्चरति" "संतिष्ठते माध्यंदिनं सवनं" In Śrautakośa or Baudhāyana Śrautasūtra XII. 16: "मार्जयन्ते । ... त्रिभिरुक्थ्यपर्यायैश्चरति । संतिष्ठते माध्यन्दिनꣵ सवनम् ।" What are the ukthya-paryāyas in the midday pressing? In midday, the three ukthas are Maitrāvaruṇa, Brāhmaṇācchaṃsin, Achāvāka

[१२। १६, १७।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १११ ग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णात्यथोक्थ्यं गृह्णाति' समानं कर्मा पवमानात्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्यंशुभ्यां चरति' तयोर्नाना मनोते १ नाना देवते २ नाना प्रत्यभिमर्शनौ ३ नाना वसाहोमौ समानो वनस्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्त्मानौडा ५ समान्यो दिशो' नाना दिश इत्येके' समानं कर्मावभृथादे- त्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते चर्मपच्यावुपानहौ ४ । प्रमुच्य वाराही चर्मपच्छीभ्यामुदेति ५ । सो ऽपामन्ते जुहोत्यपां नप्त्रे स्वाहेति' विषुवति दर्भस्तम्बे जुहोत्यूर्जो नप्त्रे स्वाहेति' पुनरेत्य ६ गार्हपत्ये जुहोत्यग्नये गृहपतये स्वाहेति' प्रसिद्धो १० ऽवभृथ' उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति' तस्यै प्रसिद्धं वपया चरित्वा नैव श्मश्रूणि वपते न केशान्संत्तिष्ठत एष उक्थ्यो ऽभिषेचनीयस्तुस्त्रिंशत्पवमानः ७ सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तः' ॥ १६ ॥ पञ्चमः ॥ अथास्यैषा पुरस्तादेव जुष्टे देवयजने सप्तसु शम्याप्रव्याधेषु १५ शाला कारिता भवति' सो ऽत्रैवाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति' १ मनोते M Be 11 T; मनोता Be BU. २ Thus M; देवता Be BU; T Be 11 om. this passage. ३ ॰मर्शनौ M; ॰मर्शने T Be 11; ॰मर्शे B; ॰मर्शना Be. ४ Thus M; चर्मपच्या उपानहौ T Be 11; चापेच्छा उपानहौ BU; चापेच्छा उ० Be; cp. infra XVIII. 19 init. ५ Thus T Be 11; चामंपच्छिभ्या॰ M; चमेपच्छीभ्या॰ B; चमेपच्छिभ्या॰ Be U. ६ Thus M; प्रातरेत्य Be BU; Be 11 T defective. ७ ॰तुस्त्रिंशत्पव० U Bhav.

हिरण्यं ददाति॑ ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ सारस्वतं चरुं॑ वत्सतरीं ददाति॑ द्वितीये ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ सावित्रं द्वादशकपालमुपध्वस्तं ददाति॑ तृतीये ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ पौष्णं चरु॒ं श्यामं ददाति॑ चतुर्थे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ बार्हस्पत्यं चरु॒ं ५ शितिपृष्ठं ददाति॑ पञ्चमे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसत्यैन्द्र- मेकादशकपालमृषभं ददाति॑ षष्ठे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ वारुणं दशकपालं॑ महानिरष्टं ददात्य॑थ सप्तमे ऽष्टकालामध्यवस्यत्यैतदेवाहर्र्दीक्षते¹॑ ऽथ वै भवति सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति पुण्डरिस्रजं प्रयच्छतीत्येन॑ १० तीर्थादानी॑य पवयित्वा पुण्डरिस्रजिनमुदानी॑य दौक्षणीया- मिष्टिं निर्वपति॑ तस्याꣳ सꣳस्थितायां मुष्टी चैव न करोति वाचं च न यच्छति²॑ निदधत्यस्मा एतद्धविरुच्छिष्टं व्रतभा- जनम॑थ प्रायणीयामिष्टिं निर्वपति॑ हविष्कृता वाचं विसृ- जते॑ ऽथास्मा एतद्धविरुच्छिष्टं प्रयच्छन्ति॑ व्रतभाजनम॑थ प्राय- १५ णीयेन चरति॑ प्रायणीयेन चरित्वा पदेन चरति॑ पदेन चरित्वा दशभिः षाड्वैरवत्सतरै राजानं क्रीत्वोद्वातिथ्यं निर्वपत्य॑तिथ्येन प्रचर्य पुरस्तादुपसदाꣳ सौम्यं चरुं॑ बभ्रुं ददात्य॑थ मध्यमे उपमदावन्तरेण त्वाष्ट्रमष्टाकपाल॒ꣳ॑ शुण्ठं ददात्य॑थोपरिष्टादुपसदां वैष्णवं चिकपालं॑ वामनं ददात्य॑- २०

१ दीक्षते Be BU ; दीक्षंते M ; दीक्ष्यंते T Be 11. २ •यच्छति M Be 11 T ; •यक्षति Be BU.

[ १२ । १७, १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११३ थाहवनीयं प्रणयत्याहवनीयं प्रणीय सदोहविर्धाने संमिनोति ' सदोहविर्धाने संमित्याग्नीषोमौ प्रणयत्यग्नीषोमौ प्रणीय यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति ' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं पशुमुपाकरोति ' तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा सारस्वतीर्वस- ५ तीवरीर्गृह्णात्यथ पशुपुरोडाशं निर्वपत्यैडान्तः पशुपुरोडाशः संतिष्ठते ' पत्नीसंयाजान्तः पशुर्हृदयशूलान्त इत्येके ' अथ वसतीवरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्योपवसन्त्येथातो महारात्र एव बुध्यन्ते ' प्रातराज्यानि गृह्णीत्वा राजानमुपावहृत्य प्रात- रनुवाकमुपाकरोति ' परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्यङ्गिरु- १० दैति¹ ॥ १७ ॥ अग्निष्टोमं क्रतुमुपैति ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्माश्विनाद्गृह्णात्याश्विनं ग्रहं² गृह्णीत्वा द्वे रशने आदाय यूपमभ्यैति³ ' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नेयं पशुमुपा- करोति ' तस्य प्राजापत्यस्तूपर उपालम्भ्यो भवति ' तयोः १५ प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय ' पूर्वस्यां द्वारि⁴ सूतग्रामण्यावुपतिष्ठतो⁵ ऽपरस्यां क्षत्तसंग्रहीतारौ ' प्रसर्पतः पृच्छतः का ते माता का ते⁶ मातामहीति ' स य १ ॰दैति MT Be 11 ; ॰देति Be BU. २ om. MT Be 11. ३ ॰भ्येति M Be BU ; ॰श्येति T Be 11. ४ दिग्भि M. ५ ॰वुपतिष्ठतो B Be U ; ॰वुपविशतो M ; ॰वुपविश्य T Be 11. ६ om. Be BU. 15

११४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । १८ । ] आ दशम्यै संपादयेत्यति तग्ँ सृजन्त्य॑थ यो न संपादयति दीर्घवग्ग्रेण तमुपानुदन्ति॑ १ स य आह वैश्या मे माता सावित्रौति३ वाति तग्ँ सृजन्ति विप्रो विवाहान् गोप्तार दूति वदन्तो ' दशदशात्र चमसमभिसंजानत ' ऋजुधा प्रातःसवनग्ँ संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय ' ५ प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि हुत्वा प्राकाशावध्वर्यवे ददाति स्रजमुद्गात्रे रुक्मग्ँ होत्रे ऽश्वं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यां द्वादश षष्ठौ- हौर्ब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणायानडुहं ब्राह्मणाच्छग्ँसिने वाससी नेष्टापोतृभ्याग्ँ स्थूरि यवाचितमच्छावाकायान्वाह्यमग्नीधे ' १० भार्

" (sutra ends) ' (Caland's sutra separator) "अथाय सात्यदूतानां हविर्भिर्यजते" (next sutra begins) In sandhi: पशुबन्धस्तु + अथाय = पशुबन्धस्त्वथाय! And Caland inserted his sutra separator ' inside the sandhi: "स्त्व'थाय" or "स्त्व॑थाय"! THAT IS GENIUS! That explains EVERYTHING:

1. Why line 14 ends with "पशुबन्ध-"
2. Why line 15 has "स्त्व" + ' + "थाय"!
3. Because the sandhi is "पशुबन्धस्तु" + "अथाय" = "पशुबन्धस्त्वथाय", but Caland marks the sutra boundary with ', so it is printed as: स्त्व'थाय or स्त्व॑थाय! Let's look at it: YES, it is स्त्व with ' and then थाय! Wait, let's check if the mark is a single quote: Yes, it is the same single quote ' that Caland puts everywhere to mark the end of a sutra! Look at line 1: इत्येके ' समानं Line 1: ऽवभृथ ' उदय- Line 2: उपाकरोति ' तस्यै Line 5: `यान्तः '

११९ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [१२ । १६, २० ।] यः प्रतिगृह्णाति मित्रो स इति तं वेदा॑थ यो न प्रतिगृ- ह्णात्यमित्रो स इति तं वेदा॑थ पूर्वैः प्रयुजाग्ँ हविर्भैर्यजत ' आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुग्ँ सावित्रं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरुं त्वाष्ट्रमष्टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालमन्वा- हार्यमासाद्य दक्षिणाग्ँ रथवाहनवाहं १ ददात्य॑थ पौर्णमासवैमृ- ५ धाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाग्ँ हविर्भैर्यजते ' सारस्वतं चरुं निर्वपति पौष्णं चरुं मैत्रं चरुं वारुणं चरुं क्षैत्रपत्यं चरुमा- दित्यं चरुमन्वाहार्यमासाद्योत्तरग्ँ रथवाहनवाहं २ ददाति ' ॥ १६ ॥ अथैतद्द्वादशाहं व्रतं चरत्याङ्क्ते ३ ' न दतो धावते ' १० ऽभ्यङ्क्ते ' न प्रमन्दयते ' युध्यते युद्ध आगते ' ऽग्निहोत्रोच्छे- षणव्रतो वा ४ यजमानो भवति ' भक्तमु ५ पत्न्या आहरन्त्येता- श्वैतत्पुरस्तादेव जुष्टे देवयजने तिस्रः शालाः कारिता भवन्ति ' स दक्षिणार्थ्याग्ँ ६ शालामध्यवसाय मथित्वाग्नीन्वि- १ Thus Be BU; रथवाहनं MT Be 11, but cp. Āp. XVIII. 22. 6, 8. २ Thus again, Be BU; रथवाहं M; T Be 11 om. ३ These and the following words thus in M; चरत्याङते नदवेधा- वतेभ्यंक्तेनप्रम॑दयते Be BU; चरतिनाभ्यञ्जेनदतोधावतेभ्यंक्तेनप्रमनयते Be 11 T; Bhav. reads प्रस्कन्दयते explaining this word, as it seems, by न खट्वायां शेते न केशान्विलिखते । ४ वा Be 11 T; च Be BU; M om. ५ M om. च, but cp. vol. I. 67. 4. ६ दक्षिणां T Be 11.

[ १२ । २० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११७ धृत्य प्रतीचीनस्तोमाय केशवपनीयायातिरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यजनीये १ ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवस- थादेत्यथ २ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसत्थे- थातो महारात्र एव बुध्यन्ते । प्रातराज्यानि गृहीत्वा राजा- नमुपावहृत्य प्रातरनुवाकमुपाकरोति । परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्यद्भिरुद्वैत्यतिरात्रं ३ ऋतुमुपैति । प्रसिद्धो ऽभिषवः । प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते । समानं कर्मावभृथात्प्रसिद्धो ऽवभृथ । उदयनीययेष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति । तस्यै प्रसिद्धं वपया चरित्वा दक्षिणे वेद्यन्ते यानि कानि च लोमानि ४ वापयते । संतिष्ठत एष प्रतीचीनस्तोमः केशवपनीयो ऽतिरात्रः सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तो । ऽथ मध्यमाꣳ शालामध्यव- साय मथित्वाग्नीन्विहृत्य व्युष्टये द्विरात्राय दीक्षते । तस्या- परिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते द्विरात्रस्य मे ५ सतो ५ ऽमावास्याया ५ उपवसथीये ५ १ Thus U Be (sec. m.); यज्ञीये Be (pr. m.) B; यज्ञिये M; Bo 11 T om. the passage. २ ॰णौपवस॰ M Be. ३ Thus M Be 11 T; •द्भिरुदेत्यातिरात्रं Be BU. ४ तानि ins. M. ५ Thus T Be 11 (only ॰वास्यायै); मे before सतो om. M, but this MS.: मावास्यायै म उप॰; Be BU give मे before सतो and मा before उप॰, reading ॰वास्यायै।