बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

इष्टिकल्पः [ १३ । ३३-३५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १४३ तस्या एते भवतो ऽपां नपादस्मन्वा यन्तौति ' यः पाप्मना१ गृहीतः स्यात्तस्मा एतामैन्द्रावरुणीं पयस्यां निर्वपेदित्येतयेष्ट्या यक्ष्यमाण उपकल्पयते दधि पय आमिक्षाया इत्य॑थ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति प्रतिपदं कृत्वेन्द्रवरुणाभ्यां जुष्टं निर्व- पामीति चतुरो मुष्टीन्व्रीहीणां निर्वपति ' हविष्कृता वाचं विसृजते ' समानं कर्माधिवपनाद॑थैष दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्यै- कादश कपालान्युपदधाति ' यदैतं पुरोडाशमधिष्णक्ति तदै- तामामिक्षां गार्हपत्ये श्रपयत्यथैतं पुरोडाशमुपस्तीर्णाभिघा- रितमुद्वास्यामिक्षया संप्रच्छाद्यान्तर्वेद्यासादयति२ ॥ ३३ ॥ अथ वै भवति पयस्यायां पुरोडाशमवदधात्यात्मन्वन्तमेवैनं करोत्यथो आयतनवन्तमेव ' चतुर्धा व्यूहति ' दिक्ष्वेव प्रति- तिष्ठति ' पुनः समृहतीति ' स आमिक्षां पुरोडाशाच्चतुर्धा३ कृत्वा व्यूहति या वामिन्द्रावरुणा यतव्या तनूस्तयेममङ्‌हसो मुञ्चतं या वामिन्द्रावरुणा सहस्या रक्षस्या तेजस्या तनूस्तये- ममङ्‌हसो मुञ्चतमिति ' पुनः समृहति समूह्यावद्यतीति ' तस्या एते भवत इन्द्रावरुणयोरहमिति इन्द्रावरुणा युवमध्वराय न इत्य॑थ पुरस्तात्स्विष्टकृतः स्रुवाहुतीरुपजुहोति यो वामिन्द्रावरुणावमीवो म्लाम्नं वामेतेनावयज इत्यष्टौ ' ॥ ३४ ॥ दशमः ॥ अथ वै भवति यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स स्पर्धमान एतयेष्ट्या १ Thus M ; पापयक्ष्म० the other MSS. २ Thus M ; संछाद्य० all the other MSS. ३ Thus M and Bhav. ; पुरोडाशं चतुर्धा all the other MSS.

यजेताग्नये प्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदग्नये विबाधवते ऽग्नये प्रतीकवत इति । तस्या एता भवन्ति प्रप्रायमग्निः प्र ते यक्षि प्र त इयर्मि मन्म भुवो वि पाजसा वि ज्योतिषा ष त्वमग्ने प्रतीकेन तँ् सुप्रतीकँ् सुदृशँ् स्वञ्चमिति । यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स स्पर्धमान एतयेष्ट्या यजेतेन्द्रायँ्‌होमुचे ५ पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्राय वैमृधायेन्द्रायेन्द्रियावत इत्येष वै भवति त्रयस्त्रिंशत्कपालं पुरोडाशं निर्वपतीति । य एवैते त्रय एकादशकपालास्त१ एवैत१ उक्ता१ भवन्ति । तस्या एता भवन्त्यँ्‌होमुचे विवेश यन्मा वि न इन्द्रेन्द्र क्षत्रमिन्द्रियाणि शतक्रतो ऽनु ते दायीति । यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स स्पर्धमान् १० एतयेष्ट्या यजेताग्नये संवर्गाय पुरोडाशमष्टा

[इष्टिकल्पः] Digitized by Madhuban Trust [ १३ । ३६, ३७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १३५

ख्यात्तस्मा एतन् सोमापौष्णं गार्मुतं चरुं निर्वपेदिति ' तस्या एते भवतः सोमापूषणेमौ देवाविति ' चित्रया यजेत पशुकाम इति ' १ श्वश्चित्रयेत्युपवसन्त्य॑ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुं त्वाष्ट्रमष्टाकपालꣳ सरस्वत्यै चरुꣳ सरस्वते चरुꣳ ५ सिनीवाल्यै चरुमैन्द्रमेकादशकपालमिति ' तस्या एते भवन्त्य- ग्निना रयिमश्नवत्सोमा अग्न आप्यायस्व सं त इह त्वष्टार- मग्रियं तन्नस्तुरीपं प्र णो देव्या नो दिवः पीपिवाꣳसꣳ सरस्वतो ये ते सरस्व ऊर्मयः सिनीवालि या सुपाणिरिन्द्रं वो विश्व- तस्परीन्द्रं नर इत्य॑थ पुरस्तात्स्विष्टकृतः स्रुवाहुतीरुपजुहोत्यग्ने १० गोभिर्न आगहीति पञ्चर्चौ द्वे यजुषौ ' ॥ ३६ ॥ एकादशः ॥ कारीर्या यक्ष्यमाणो भवति ' स उपकल्पयते कृष्णं वासः कृष्णतूषं कृष्णमश्वं कृष्णꣳ संदानं कृष्णाजिनं कृष्णमधु२ करी- रसक्तूङ्कृष्णां कुम्भीमामपकां३ कृष्णमनस्तिग्धं कृष्णमविं कृष्णं वर्षाव्हूस्तम्बं४ वैतसमिध्माबर्हिरित्य॑थ यजमानायतने कृष्णं वासः १५ कृष्णतूषं निदधात्य॑थाग्रेणाहवनीयं कृष्णमश्वं कृष्णेन संदानेन

१ श्वश्चित्रियेत्यु० Be 8 Be ; श्वश्चिचेत्यु० BDU ; श्वचिचयेत्यु० M. २ कृष्णंमधु DU. ३ Thus corrected acc. to a Prayoga ; क्षुम्भोमामपक्कां D ; instead of क्षामपक्कां Be 8 (pr. m.) : क्षामवाकार्य, (sec. m.) : क्षामपाचंकरीया ; क्षामपाचकरीया U ; क्षामपाचकरौ B ; क्षामपाचंकरीयत् Be ; क्षाममार्च- करीयी M. ४ वर्षाङ० M here and later on consequently ; thus also some of the other MSS. 19

) - ve (वे) - di (दि) Wait, between व and या: is there a stroke? Above व, there is a vertical stroke: व॑. Wait, or is it अथाव॑यान्तर्वेदि? Yes!

Wait, let's check line 13: "मान्दा वाशाः शुन्ध्यूरजिराः । ज्योतिष्मतीस्तमस्वरीरुन्दतीः" Notice: "ज्योतिष्मतीस्तमस्वरीरुन्दतीः" or "ज्योतिष्मतीस्तमन्वतीरुन्दतीः"? Look at the letters: "ज्योतिष्मतीस्तमस्वरीरुन्दतीः" -> त, म, स्व, री, रु, न्द, ती, ः Wait, 'स्व' or 'न्व'? Look at 'स्व' in 'वसव्या' (line 18) vs 'न्व' in 'जन्वरा' (line 11). In line 11, 'न्व' has 'न' connected to 'व'. In line 13, it has 'स' connected to 'व': 'स्व'! So "तमस्वरीरुन्दतीः".

Line 14: "सुफेनाः । मित्रभृतः क्षत्रभृतः सुराज्ञा इह मावतेति ' तिस्रः" Wait, "सुराज्ञा इह मावतेति"? Let's check the letters: सु - fa - na - ः (सुफे

यस्यामावध्नाति देवाः शर्मण्या मित्रावरुणार्यमन्नित्य॑होरात्रे एवोपरम॑ति ' तृतीयायामावध्नाति देवाः सपीतयो ऽपां नपादाशुहेमन्नित्य॑होरात्रे एवोपरमत्यर्थ वै भवति यदि वर्षेत्तावत्येव होतव्यमिति ' यदि चैव वर्षति यदि नोभयेनैव ५ पिण्डैर्जुहोति स्रुचोपस्तीर्णाभिघारिता दिवा चित्तमः कृण्वन्त्या यं नर उदीरयथा मरुतः समुद्रत इत्येताभ्यां धूम- मन्वञ्चते ऽसितवर्णा हरयः सुपर्णा इति ' यदि न वर्षच्छ्वो भूते हविर्निर्वपेदग्नये धामच्छदे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपे- न्मारुतꣳ सप्तकपालꣳ सौर्यमेककपालमिति ' तस्य एता १० भवन्ति त्वं त्या चिदच्युताग्ने भूरौणि तव जातवेदो दिवो नो वृष्टिं मरुतो ररीध्वं पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानव उद्दु त्यं चित्रमित्य॑थ पुरस्तात्स्विष्टकृतः स्रुवाहुतीरुपजुहोत्यौर्वभृगुवच्छु- चिमप्रवानवदाङ्गव इति तिस्रो ' ऽथैतां कुम्भीमद्भिः पूरयति सृजा वृष्टिं दिव आद्भिः समुद्रं पृणेति ' सा यदि दीर्यते १५ यदि भिद्यते वर्षिष्यतीत्येव वेदाय'विमभिजुहोत्या १ अविं प्रथमजा बलमसि समुद्रियमिति ' सा यदि विधूनुते यदि मेहति यदि शकृत्करोति वर्षिष्यतीत्येव वेदाय वर्षास्तस्तम्भम- भिजुहोति ॥ ३६ ॥ १ Thus M Be & Ben; वेदाय मेष्या उपरि जुहोत्य० BUD; then follows in B the beginning of kh. 40; the passage अथाविमभि- जुहोत्य०... वर्षिष्यतीत्येव was given in this MS. already after the horse oracle.

१४८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १३ । ४०, ४१ । ] उन्नम्भय पृथिवीं भिन्द्धीदं दिव्यं नभः । उद्नो दिव्यस्य नो देहीशानो विसृजा दृतिमित्यैनमाहवनीये ऽनुप्रहरति हिरण्यकेशो रजसो विसार इत्य॑थास्य धूममन्वीक्षत आ ते सुपर्णा अभिनन्न एवैरित्य॑थान्तर्वेदि तिष्ठन्कृष्णाजिनमवधुनोति ये देवा दिविभागा इत्यान्तादनुवाकस्य॑ संतिष्ठते कारीर्य- ५ ॑थातो ऽञ्चःसवकारीर्याग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति श्रपयित्वा- सादयति॑ तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजा वार्त्रघ्नावा- ज्यभागावथ हविषो ऽग्निर्मूर्धा भुव इति॑ त्रिष्टुभौ संयाज्ये॑ याभिरेव पिण्डींरावबध्नाति याभिश्च जुहोति याभ्यां च धूम- मन्वीक्षते ताः सँत्सिध्यन्ति॑ संतिष्ठते ऽञ्चःसवकारीरी॑ १० [L1

/ ꣳ) or 'ꣳ'? It has anusvara with crescent underneath: ꣳ (U+08F3 or U+A8E3 Vedic tone candrabindu). Yes, ꣳ is standard in Devanagari representations of Vedic texts (Gum-kar / Gomukha).

Let's check all line markers: The prompt asks: "Prefix each line with line marker like , ." Wait, should the page header also have line markers, or just the text lines? Usually, include the header as well, or start from line 1 of the text. Let's make it unambiguous: provide the header, and then line-by-line with to , then footnote separator, then footnote lines.

Let's double check line 4: "स्त्विष्टिमदृष्ट्वाय '" Wait, is it connected to line 3? Line 3 ends: "...कपाला-" Line 4 begins: "स्त्विष्टिमदृष्ट्वाय '" Yes, there is a hyphen at the end of line 3: "कपाला-". And line 10 ends: "तवोति-" Line 11 begins: "भिरित्येतासां..." Line 16 ends: "निर्वपेदित्यु॑-" Line 17 begins: "तयैष्ट्या..." Line 18 ends: "पश्च

Be;-> wait,Be & Be? Look at Be- wait, the symbol betweenBeandBe(orB): It looks like &! Be & B;orBe & Be;? Wait, in Caland's critical apparatus: Manuscripts: M, D, U, Be, B. So: Be & B;! Wait, look at Be & B;: Wait, the character is &? Yes, italic ampersand &! And the next is B;? Wait, it says Be? Let's look: Be & B; in B the last kh. is wanting. Wait, is itBe & B;? Letter 1: B Letter 2:e Letter 3:&(it looks like a cursive&) Letter 4: B;(just aBfollowed by semicolon;). Wait, is there an eafter the secondB? No, it's just B;. Wait, look at: Be & B;- yes,Be & B; in B the last kh. is wanting.`

6. Formatting each line: Header: Digitized by Madhuban Trust (can

[इष्टिकल्पः] Digitized by Madhuban Trust [ १३ । ४३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५१

दानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इत्यˈथ यस्याग्नयो वृथाग्निभिः सँसृज्येरन्नियो वान्यस्य वाग्निभिः सो ऽरण्योर- ग्रीन्समारोह्योदवसाय¹ मथित्वाग्नीन्विहृत्याग्नये विविचये पुरो- डाशमष्टाकपालं निर्वपत्यग्नये² व्रतपतय इति ˈ तस्या एता ५ भवन्ति वि ते विष्वग्वातजूतासो अग्ने त्वामग्ने मानुषीरीडते विश्वास्वग्ने व्रतपा असि यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतानीति ˈ संतिष्ठन्त इष्टयः संतिष्ठन्त इष्टयः ˈ ॥ ४३ ॥ त्रयोदशः ॥

॥ इति त्रयोदशः प्रश्नः ॥

पादटिप्पणी (Footnotes): १ ॰रोध्योदव॰ Be S Be. २ च ins. M.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

तपो ऽतप्यत स सर्पानसृजत सो ऽकामयत प्रजाः सृजे- येति स द्वितीयमतप्यत स वयांस्यसृजत सो ऽका- मयत प्रजाः सृजेयेति स तृतीयमतप्यत स एतं दौक्षि- तवादमपश्यत्तंमवदत्ततो वै स प्रजा असृजतेति तत्पृच्छन्ति कतमत्तत्तपो यत्तपस्तप्त्वा दौक्षितवादं वदतीत्यथ वै भवत्य- ङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यन्तो ऽप्सु दौक्षातपसी प्रावेशयंत्सु ...क्षाति ... साक्षादेव दौक्षातपसी अवरुन्द्ध इत्येतदिति" WAIT! Look at Caland's text: Caland often puts lacunae / dots or marks when manuscripts are corrupt or broken! Look at line 7 end and line 8: Line 7: "...प्रावेशयन्त्स-" or "...प्रावेशयन्त्सु"? Wait, look at the end of line 7: There is: "प्रावेशयन्त्सु" - wait, look at the character after 'सु': Is there an avagraha or something? Wait, look at line 8: There is a space: Wait, is the word "...क्षाति॑"? Look at the characters of line 8: Under "सुवर्गं" in line 7, there is: Wait

[ २४ । १, २ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५३

भवति ⁠। सो ऽरष्टोरथीनन्त्समारोह्य बृहस्पतिवत्यर्चा प्रयाति ⁠। भद्रार्दभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्वित्याह ⁠। ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिस्तमेवान्वारभते ⁠। स एनꣳ संपारय- तीति ब्राह्मणं ⁠। प्रज्ञातमपाꣳ संयानस्योक्तमभ्यवसानस्येत्य १ वै ५ भवति यो वै सोमꣳ राजानꣳ साम्राज्यं लोकं गमयित्वा क्रीणाति गच्छति स्वानाꣳ साम्राज्यं ⁠। छन्दाꣳसि खलु वै सोमस्य राज्ञः साम्राज्य्यो लोकः ⁠। पुरस्तात्सोमस्य क्रयादे- वमभिमन्त्रयेतेति ⁠। स पुरस्तात्सोमस्य क्रयादेवमभिमन्त्र- यते ॥ १ ॥ १० एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय ब्रूतादेष ते त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमाय ब्रूतादेष ते जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूताच्छन्दोमानाꣳ साम्राज्यं गच्छेति मे सोमाय ब्रूता- दिति ⁠। साम्राज्यमेवैनं लोकं गमयित्वा क्रीणाति ⁠। गच्छति स्वानाꣳ साम्राज्यमिति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै तानूनपत्रस्य १५ प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति ⁠। ब्रह्मवादिनो वदन्ति न प्राश्नन्ति न जुह्वत्यथ क्व तानूनपत्रं प्रतितिष्ठतीति ⁠। प्रजापतौ मनसीति ब्रूयाच्चिरवजिघ्रेदिति ⁠। स चिरवजिघ्रति प्रजापतौ त्वा मनसि जुहोमीत्येषा वै तानूनपत्रस्य प्रतिष्ठा ⁠। य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वा अध्वर्योः प्रतिष्ठां वेद २० प्रत्येव तिष्ठति ⁠। यतो मन्येतानभिक्रम्य होष्यामीति तत्तिष्ठ-

१ Thus M Be G ; •स्यानस्य• B. 20

न्ना॒श्राव॑येदिति॑ । स यतो॑ मन्येता॒नभि॑क्रम्य होष्या॒मीति॑ तत्ति॑ष्ठ- न्ना॒श्राव॑येदे॒षा वा अध्व॒र्योः प्रति॑ष्ठा॑ । य ए॒वं वेद॒ प्रत्ये॑व ति॑ष्ठतीति॑ ब्राह्म॒णम॑थ वै भवति यद॒भिक्र॑म्य जुहुयात्प्रति॒ष्ठाया॑ इयान्नेन्मात्मानञ्च तिष्ठता होतव्यं प्रतिष्ठित्यै इति॑ । तदेत- दन्यत्र ह॒विर्य॒ज्ञेभ्यो॑ ऽभिक्रामं॑ जुहोतीति ह॒विर्य॒ज्ञेषु भवत्यथ॑ ५ वै भवति यो वा अध्व॒र्योः खं वेद॑ खवा॒नेव भ॑वति॑ । स्रुग्वा अस्य॒ खं वायव्यम॑स्य॒ खं चमसो ऽस्य॒ खं॑ । यद्वाय॒व्यं वा चम॑सं वान्वारभ्या॒श्राव॑येत्खानि॒यादि॑ति॑ । स वाय॒व्यं चैव चम॑सं चान्वारभ्या॒श्राव॑यति॑ । खादे॒

? No, there is र: wait, look at र: Wait, is there an anusvara on र? Look above the line between र and स्: there is a dot! रं! Then स्तान्: स् + त + ा + न्! Then कामयेता-: क + ा + म + य + े + त + ा + hyphen -! Wait, look at विमथ्नीरन्स्तान्: is it विमथ्नीरंस्तान् or विमथ्नीरन्स्तान्? Wait, look at र: does it have an anusvara or a candrabindu? Wait, look at विमथ्नीरन्स्तान्: Wait, in Sanskrit sandhi: -न् + त्- -> -ꣳस्त्- or -ंस्त्- (e.g., तान् + तु -> तांस्तु, विमथ्नीरन् + तान् -> विमथ्नीरंस्तान्)! YES! Sandhi of विमथ्नीरन् + तान् = विमथ्नीरंस्तान्! In Vedic/classical Sanskrit sandhi: पन्थानं + तर -> पन्थांस्तर / विमथ्नीरन् + तान् -> विमथ्नीरंस्तान्! That is 100% regular Sanskrit sand

" in line 15: Is there a visarga? Yes, two dots: 'ः'. Wait, is there a 'ध'? Let's zoom into "ऽध्वर्युः": ऽ - ध् - व - र्यु - ः -> YES! "ऽध्वर्युः"!

Wait, look at "आलन्भ्यान्सा" in line 15: Is that an 'न्'? Wait, in TS 3.1.7.1: "आलभ्यान्त्स मन्वात्थाः" Look at line 15: "आ - ल - न्भ्या - न् - सा" -> wait, could that be "आलभ्यान्सा"? Look at "लभ्या": Is there an anusvara on ल? No, before भ, there is an 'न्' or is it just 'भ्या'? Wait! Look at the letter: It has an 'ल', then a vertical line? No, 'न्' conjoined with 'भ': 'न्भ'! Wait, in many Grantha-derived / Devanagari texts from South India or certain regions, "लम्भ" is written with 'न्भ'? Wait, look at line 15: "आलन्भ्यान्सा", line 18: "लन्भ्यान्सा". Wait, in line 18: "न्भ्या" has the exact same ligature! So it is definitely printed as

औपानुवाक्यम् [ १४ । ४ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५७ तदध्वर्युः पुरस्ताच्चर्म नह्यते ऽनात्याँ इति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यो वै छन्दोभिरभिभवति स सꣳसुन्वतोरभिभवतीति॑ । स सꣳसुन्वतोर्महारात्र उत्थायाग्नीध्रे तिस्रो ऽभिभूतीर्जुहोति संवेशाय लोपवेशाय त्वा गायत्रिया अभिभूत्यै स्वाहा संवेशाय ऽ लोपवेशाय त्वा त्रिष्टुभो ऽभिभूत्यै स्वाहा संवेशाय लोपवेशाय त्वा जगत्या अभिभूत्यै स्वाहेत्य॑थ द्वे प्राणाहुती जुहोति प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टमित्य॑थ वै भवति देवतासु वा एते प्राणापानयोर्यायच्छन्ते येषाꣳ सोमः सम्पृच्यते॑ संवेशाय लोपवेशाय लेत्याह॑ छन्दाꣳसि वै संवेश उपवेशश्छन्दोभिरेवास्य छन्दाꣳसि वृङ्क्त इति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यस्य भूयाꣳसो यज्ञक्रतव इत्याहुः स देवता वृङ्क्त इति॑ यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीतैत्युक्थ्यं क्रतुमुपैति॑ यद्युक्थ्यः स्यादतिरात्रं कुर्वीते- त्य॑तिरात्रं क्रतुमुपैति॑ यज्ञक्रतुभिरेवास्य देवता वृङ्क्ते वसी- यान्भवतौति ब्राह्मणमिति॑ न्वा॑ १ ऽध्वर्युतो॑ऽथ छन्दोगतः॑ प्रेतिवन्ति॑ २ चैतिवन्ति॑ २ चाज्यानि॑ भवन्त्यभिजित्यै॑ मरु- त्वतीः प्रतिपदो विजित्या॑ उभे बृहद्रथंतरे भवत॑ १ इतौन्वा ऽध्व० BGU ; इतौन्वध्व० M. २ Thus only Bhavasvāmin ; प्रेतिव॑त च इतव॑ति चा० M ; प्रेतवंति प्रइतिवेति चाज्य० G ; प्रेतिवंति प्रइतिवोति चाज्य० U ; प्रेतिप्रइतिवेचाज्य० Be ; cp. also TS. III. 1. 7. 2 with the comm. Vol. III, p. 41 and T Br. I. 4. 6 1.

तेति'-> single quote'! Line 17: वक्ष्यामो ' ऽथ वै-> single quote'! Now look at line 1 again: इति¹ न्वै' कन्दोगतो' ऽथ होतृतः² ।Wait, after इति, is that a¹or'? It's ¹! Because Footnote 1 is: "१ Corrected ; इति कंदोग० M ; इत्युत्कंदोग० Be UG." Wait, or is footnote 1 at the beginning of the text, so इति¹? Yes! And after न्वैit is a single quote'! And after कन्दोगतोit is a single quote'! Wait, what about line 2: शस्यमिति' न्वा ' एकयाजिनो³ ।Afterशस्यमितिit is a single quote'! After न्वाit is a single quote'! After एकयाजिनोit is a superscript३`! Look at footnote 3: "३ इतिन्वेकया० M; इतीन्वा एकया० Be UG." This matches completely!

Now let's check line 1: Word 1: इति Wait, why did it look like दूति? Look at the first letter of line 1: Wait, is that really

यो वै देवान्देवयग्रसेनान्वर्पयति मनुष्यान्मनुष्ययग्रसेन देव- यग्रस्येव देवेषु भवति मनुष्ययग्रसी मनुष्येषु' यान्प्राचीन- मायणाद्ग्रहान्गृह्णीयात्तानुपाꣳशु गृह्णीयाद्यानूर्ध्वाꣳस्तानुपब्दि- मत इति' स यान्प्राचीनमाग्रयणाद्ग्रहान्गृह्णाति तानुपाꣳशु गृह्णाति' यानूर्ध्वाꣳस्तानुपब्दिमतो' देवानेव तद्देवयग्रसेना- र्पयति मनुष्यान्मनुष्ययग्रसेन' देवयग्रस्येव देवेषु भवति मनुष्ययग्रसी मनुष्येष्विति ब्राह्मणं' ते यत्र वहिष्पवमानꣳ स्रप्स्यन्तो भवन्ति तेषु समन्वारब्धेष्वान्हवनीये स्रुवाहुतिं जुहोत्यग्निः प्रातःसवने पात्वस्मान्वैश्वानरो महिना विश्वशम्भूः । स नः पावको द्रविणं दधात्वायुष्मन्तः सहभक्षाः स्याम स्वाहेति' माध्यंदिने पवमाने तथैव समन्वारब्धेष्वान्हवनीये स्रुवाहुतिं जुहोति विश्वे देवा मरुतो दून्द्रो अस्मानस्मिन्द्वितीये सवने न जह्युः । आयुष्मन्तः प्रियमेषां वदन्तो वयं देवानाꣳ सुमतौ स्याम स्वाहेत्यार्भवे पवमाने तथैव समन्वारब्धेष्वान्हवनीये स्रुवाहुतिं जुहोतीदं तृतीयꣳ सवनं कवीनामृतेन ये चमसमैरयन्त । ते सौधन्वनाः सुवरानशानाः स्विष्टिं नो अभि वसीयो नयन्तु स्वाहेत्य॑थ वै भवत्यायतनवतीर्वा अन्या आहुतयो हूयन्ते ऽना- यतना अन्या' या आघारवतीस्ता आयतनवतीर्याः सौम्यास्ता अनायतना' ऐन्द्रवायवमादायाघारमाघारयेदिति' स ऐन्द्र- वायवमादायाघारमाघारयत्यध्वरो यज्ञो ऽयमस्तु देवा ओष- धीभ्यः पशवे नो जनाय । विश्वस्मै भूतायाध्वरो ऽसि स पिन्वस्व घृतवद्देव सोम स्वाहेति' सौम्या एव तदाहुतीरायतनवतीः

[Header] Digitized by Madhuban Trust १६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २४ । ५ । ]

करोत्या॑यतनवान्भवति य एवं वेदा॑थो द्यावापृथिवी एव घृतेन युनक्ति॑ ते युक्ते उपजीवनीये भवत॑ उपजीवनीयो भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणमथ प्रतिप्रस्थातोत्तरार्ध आहवनीयस्य मन्थिनः सꣳस्रावं जुहोत्येष ते रुद्र भागो यं निरयाचथास्तं जुषस्व विदेगौपत्यꣳ रायस्पोषꣳ सुवीर्यꣳ संवत्सरीणाꣳ ५ स्वाहेत्यथ वै भवति मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत्स नाभानेदिष्ठं ब्रह्मचर्यं वसन्तं निरभजत्स आगच्छत्सो ऽब्रवीत्कथा मा निरभागिति॑ न त्वा निरभाचमित्यब्रवीदङ्गिरस इमे सत्र- मासते॑ ते सुवर्गं लोकं न प्रजानन्ति॑ तेभ्य इदं ब्राह्मणं ब्रूहि॑ ते सुवर्गं लोकं यन्तो य एषां पशवस्ताꣳस्ते दास्यन्तीति॑ १० तदेभ्यो ऽब्रवीदिति॑ तत्पृच्छन्ति॑ किमेभ्यस्तदुवाचेत्यपायानि सन्तनीर्द्रप्सानुमन्त्रणीया अच्छावाकीया१ स्तोत्रीयाः२ शस्त्रियाः सत्यं वदत श्रद्धा वो मा विगादित्येतदेभ्यस्तदुवाचेति३ तं पशुभिस्चरन्तं यज्ञवास्तौ रुद्र आगच्छदित्युक्तस्यैष कर्मणो ऽनुवादो॑ ऽथ द्वे प्रवृताहुती जुहोति॑ जुष्टो वाचो भूयास- १५ मृचा स्तोमꣳ समर्धयेत्युपरिष्टात्तृतीया॑ तासु४ तत्रैव वक्ष्यामो॑ ऽथ द्रप्साननुमन्त्रयते द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते द्रप्सो यो द्रप्सो यस्ते द्रप्स इत्यथ वै भवत्यध्वर्युर्वा ऋत्विजां प्रथमो युज्यते तेन

१ Thus MU ; all the other MSS. read the singular. २ Thus M only ; all the other MSS. ॰वाकीयास्तार्तीयाः । ३ Thus M ; विगाद् i.s. of विगादु all the other MSS. ४ Thus M ; स्तोत्र्यासु the other MSS.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

अक्षितमित्याह॑ । यदेवास्य शयानस्योपशुष्यति तदेवास्मैतेना-"

Line 11: "प्याययतीति ब्राह्मणम्॑ ॥ ५ ॥ द्वितीयः ॥" Wait, look at "द्वितीयः": द्वि - ती - य - ः = "द्वितीयः"! Wait, before "द्वितीयः", there is: "॥ ५ ॥" So this ends Khanda 5, and then "द्वितीयः ॥" (indicating the second anuvaka/adhyaya or similar, or rather "द्वितीयः" is the heading or colophon).

Now Line 12: "अथ वै भवति यो वै पवमानानामन्वारोहान्विदान्यजते" Wait, let's check: "अथ वै भवति यो वै पवमानानामन्वारोहान्विदान्यजते" Wait, look at "न्विदान्यजते": न् (n) वि (vi) दा (dā) न् (n) य (ya) ज (ja) ते (te) Wait, "न्विदान्यजते" = न् विदान् यजते, or "न्विद्वान्यजते"? Look at the letter: वि (vi) द्वा (dvā) or दा (dā)? Look at line 19-20: Line 19 end: "य एवं विद्वा-" Line 20 start:

इति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै पवमानस्य संततिं वेद सर्वमायुरेति ' न पुरायुषः प्रमीयते ' पशुमान्भवति ' विन्दते प्रजां ' पवमानस्य ग्रहा गृह्यन्ते ऽथ वा अस्यैते ऽगृह्णीता ' द्रोणकलश आधवनीयः पूतभृत्तान्यदगृह्णीत्वो- पाकुर्यात्पवमानं विच्छिन्द्यात्तं विच्छिद्यमानमध्वर्योः प्राणो ५ ऽनु विच्छिद्येतोपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वेति द्रोण- कलशमभिमृशेदिति ' स प्रजापतये त्वेति द्रोणकलशमभिमृशती- न्द्राय त्वेत्याधवनीयं ' विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति पूतभृतं ' पवमानमेव तत्संतनोति ' सर्वमायुरेति ' न पुरायुषः प्रमी- यते ' पशुमान्भवति ' विन्दते प्रजामिति ब्राह्मणमथ वै १० भवति त्रीणि वाव सवनान्यथ तृतीयग्ं सवनमवलुम्पन्त्यग्ंशु कुर्वन्त ' उपाग्ंशुग्ं हुत्वोपाग्ंशुपात्रे ऽग्ंशुमवास्य तं तृतीय- सवने ऽपिसृज्याभिषुणुयादिति ' स¹ य² एवैष² उपाग्ंशुपात्रे¹ ऽग्ंशुः¹ प्रास्तो भवति तं माध्यंदिने य ऋजीषे ऽपिसृज्या- भिषुणोति ' यदाप्याययति तेनाग्ंशुमद्यदभिषुणोति तेन- १५ र्जीषि ' सर्वाण्येव तत्सवनान्यग्ंशुमन्ति शुक्रवन्ति समावद्वी- र्याणि करोतीति ब्राह्मणम् ' ॥ ६ ॥ अथातो दीर्णप्रवृत्तानामेव मीमाग्ंसा ' द्रोणकलशे दीर्णे वा प्रवृत्ते वा पात्र्यां चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने विधुं दद्राणग्ं समने बहूनां युवानग्ं सन्तं पलितो २०

१ Thus M ; स एवैष etc. G ; स वैष उपाग्ंशुपात्रेऽग्ंशुः BU, स एवैष उपाग्ंशुपात्रेऽग्ंशुः Be.