बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

मततौ वस्त एकः केशी विश्वा भुवनानि विद्वान् । तिरोधा- यैत्यसितं वसानः शुक्रमादत्ते अनुहाय जार्यै स्वाहेत्यथ होतृचमसे वसतीवरीभ्यो ऽध्यपो निःषिच्य तस्य तथैव स्वधाꣳ संभरति भूतिः सोमेन वर्धतां तस्य मेद्यस्य वीतस्य द्रविणमा- गम्यादिति ' स्कन्नमनुमन्त्रयते भूपतये स्वाहा भुवनपतये ५ स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति ' स यद्यह दोर्णे भवति प्रतिषिञ्चत्येनं ' यद्यु वै प्रवृत्त उच्छ्रित्यैनं बर्हिषी अन्तर्धाय स्वधामानयत्यपोद्धृत्य बर्हिषी आग्रयणादेवाप्तुं १प्रस्कन्दयत्यो- ग्रयणे दोर्णे वा प्रवृत्ते वा तस्य पुरोरुचा श्लोकोच्छ्रित्यैनं बर्हिषी अन्तर्धाय स्वधामानयत्यपोद्धृत्य बर्हिषी द्रोणकल- १० शादेवाप्तुं १ प्रस्कन्दयत्य॑थान्यस्मिन्गृहे दोर्णे वा प्रवृत्ते वा [L12

औपानुवाक्यम् [ १४ । ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६५ खलु य एष कश्च सौम्यो ऽध्वरः स महायज्ञस्तेषामसुरा यज्ञमन्ववाजिगाꣳसन्ने॑ नान्ववायन्ते ऽब्रुवन्नध्वर्तव्या वा इमे देवा अभूवन्निति॑ । तदध्वरस्याध्वरत्वं॑ । ततो देवा अभवन्न्य- रासुरा॑ । य एवं विद्वाञ्त्सोमेन यजते भवत्यात्मना परास्य ५ भ्रातृव्यो भवतीति ब्राह्मणमथ समस्तꣳ राजानमुपतिष्ठते परिभूरग्निं परिभूरिन्द्रं परिभूर्विश्वान्देवान्परिभूर्माꣳ सह ब्रह्मवर्चसेन स नः पवस्व शं गवे शं जनाय शमर्वते शꣳ राजन्नोषधीभ्यो ऽच्छिन्नस्य ते रयिपते सुवीर्यस्य रायस्पोषस्य ददितारः स्याम । तस्य मे रास्व तस्य ते भक्षीय तस्य त १० इदमुन्मृज इति॑ । चत्वारो ब्राह्मणसंपन्नाः कामास्तेषां यं¹ कामं कामयते तमादिश्योन्मृष्टे॑ । ऽथावकाशैश्चरति॑ । प्राणाय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेत्युपाꣳशुपात्रमवेक्षते॑ । ऽपाना- येत्यन्तर्यामपात्रं² । व्यानायेत्युपाꣳशुसवनं॑ । वाच इत्यैन्द्रावा- यवं॑ । दक्षक्रतुभ्यामिति मैत्रावरुणम्॑ । श्रोत्रायेत्याश्विनं॑ । १५ चक्षुर्भ्यामिति शुक्रामन्थिनार्वात्मान इत्याग्रयणमङ्गेभ्य इत्युक्थ्य- मायुष इति ध्रुवं॑ । प्रतिष्ठाया इत्यृतुपात्रे माध्यन्दिने सवने॑ । न प्रातःसवने॑ । वीर्यायेत्यतिग्राह्यं वा षोडशिनं वावेक्षते॑ । विष्णोर्जठरमसीति द्रोणकलशमवेक्षत॑ । इन्द्रस्य जठरमसीत्या- धवनीयं॑ । विश्वेषां देवानां जठरमसीति पूतभृतमथ समस्तमेव २० राजानमुपतिष्ठते को ऽसि को नाम कस्मै त्वा काय त्वा यं १ Thus M; यंयं कामं कामयते Be; यं कामं कामयेत UG; यं कामयेत B. २ अंतर्यामं i.s.o. अन्तर्यामपात्रं M.

[Header] Digitized by Madhuban Trust १९६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २४ । ८, ६ । ]

ता सोमेनातीतृपं यं वा सोमेनामौमदम् सुप्रजाः प्रजया भूयासम् सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषैः पोषैर्विश्वेभ्यो मे रूपेभ्यो वर्चोदा वर्चसे पवस्व तस्य मे रास्व तस्य ते भक्षीय तस्य त इदमन्मृज इति' चत्वारो ब्राह्मणसंपन्नाः कामास्तेषां यं१ कामं कामयते२ तमादिश्योन्मृष्ट आयुरुन्मृजे भूतिमुन्मृजे ५ ब्रह्मवर्चसमुन्मृजे ऽमुष्य प्राणमुन्मृज इदमन्मृज' इति' यमेव तर्पयति स एनं तृप्तः प्राणापानाभ्यां वाचो दृत्क्रतुभ्यां चक्षुर्भ्याम् श्रोत्राभ्यामात्मनो ऽङ्गेभ्य आयुषो ऽन्तरेति' ताज्क् प्रधन्वतीति ब्राह्मणमुक्तम् स्फ्यविघनानामुपस्थानमुक्तम् संप्रसर्पण- [L1

: ख is printed with the loop at the top, curved down, and the loop of व attached to the stem. Yes, that is standard NSP / traditional Devanagari font for ख! So the glyph is undeniably ख! And the next glyph is धा with ँ (anunasika / candrabindu with a dash/avagraha). Wait, look at the candrabindu: it is ँ! Wait, why does it have an anunasika? Wait! Look at शतमानँ in line 5: शतमान followed by ँ (actually, the Vedic sign for anunasika is ँ or ᳲ or ऽँ). In Unicode, how should we transcribe this Vedic anunasika? Let's look at line 5: शतमानँ or शतमान्ँ or शतमान्? Wait, look at the symbol: it is an avagraha-like curve with a candrabindu on top: ऽँ or just ँ! Wait, in Devanagari typography of Vedic texts (like NSP, Vaidika Samshodhana Mandala), a final nasal / anunasika is represented by a candrabindu over an avagraha: ऽँ or just candrabindu ँ! Wait, let's look at line 5: `स्रुच्यवदधाति शतमानँ हिरण्यं

प्रतिष्ठेतोह¹ हविर्यज्ञेषु भवति । यत्राह ब्रह्मन्स्तोश्यामः प्रशा- स्तरिति तद्ब्रह्मा प्रसौति देव सवितरेतत्त्ते प्राह तत्प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मायुष्मत्या ऋचो मा गात तनूपात्साम्नः सत्या व आशिषः सन्तु सत्या आकूतय ऋतं च सत्यं च वदत सुत देवस्य सवितुः प्रसवे भूरिन्द्रवन्त सुतेति प्रातःसवने । ५ भुव इन्द्रवन्त सुतेति माध्यंदिने । सुवरिन्द्रवन्त सुतेति तृतीयसवने । सुते सुतस्य दोहं वाचयति सुतस्य सुतमस्यूर्जं मह्यꣲ सुतं दुहामा मा सुतस्य सुतं गम्यादिति । शस्ते शस्तस्य दोहं वाचयति शस्तस्य शस्तमस्यूर्जं मह्यꣲ शस्तं दुहामा मा शस्तस्य शस्तं गम्यादिति । तयोरुभयोरभ्यासं² वाचयतीन्द्रिया- १० वन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषꣲ सा मे सत्याशीर्देवेषु भूयाद्ब्रह्मवर्चसं मागम्यादित्य॑थ यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति यज्ञो बभूव स आ बभूव स प्रजज्ञे स वावृधे । स देवानामधि- पतिर्बभूव सो अस्माꣲ अधिपतीन्करोतु वयꣲ स्याम पतयो रयीणामित्य॑थ वै भवति यज्ञो वा वै यज्ञपतिं दुहे यज्ञपतिर्वा १५ यज्ञं दुहे । स य स्तुतशस्त्रयोर्दोहमविद्वान्यजते तं यज्ञो दुहे । स दुग्धा पापीयान्भवति । य एनयोर्दोहं विद्वान्यजते स यज्ञं दुहे । स दुग्धा वसीयान्भवति । सुतस्य सुतमस्यूर्जं मह्यꣲ सुतं दुहामा मा सुतस्य सुतं गम्याच्छस्तस्य शस्तमस्यूर्जं मह्यꣲ शस्तं दुहामा मा शस्तस्य शस्तं गम्यादित्याहैष वै स्तुतशस्त्र- १८

१ B om. इह ; Bhav. comments upon it. २ Thus M ; ॰ध्यासं BG ; ॰ध्याभ्यासं Be U.

[औपानुवाक्यम्] Digitized by Madhuban Trust

[ २४ । ६, १० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६६ योऽर्हाहस्तं य एवं विद्वान्यजते दुह एव यज्ञमिष्ट्वा वसीया- न्भवतीति ब्राह्मणमुक्तꣳ होत्रकाणाꣳ संतर्पणमुक्तानि १ वैश्वकर्म- णान्युक्तमाग्निरो ऽवनयनमुक्तं ध्रुवस्य चर्याय वै भवति ॥ ६ ॥ यदि होताध्वर्युमभ्याह्वयते वज्रमेनमभि प्रवर्तयत्युक्थशा ४ इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्येति ' स उक्थमुक्थं वैव प्रतिगी- र्योक्थशा इत्याह सवनꣳसवनं २ वोक्थं वाचौत्याह माध्यंदिनꣳ सवनं प्रतिगीर्योक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य ' सप्तैतान्यक्षराणि ' सप्तपदा शक्वरी ' शाक्वरो वज्रो ' वज्रेणैव तृतीयसवने वज्रमन्तर्दधत्त इति ब्राह्मणमेथ वै भवति ब्रह्म- १० वादिनो वदन्ति स वा अध्वर्युः स्याद्यो यथासवनं प्रतिगरे छन्दाꣳसि संपादयेत्तेजः प्रातःसवन आत्मन्दधीतेन्द्रियं माध्यंदिने सवने पशूꣳस्तृतीयसवन इत्युक्थशा इत्याह प्रातः- सवनं प्रतिगीर्योक्थं वाचीत्याह माध्यंदिनꣳ सवनं प्रतिगीर्योक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य ' सप्तैतान्यक्षराणि ' १५ सप्तपदा शक्वरी ' शाक्वराः पशवो ' जागतं तृतीयसवनं ' तृतीयसवन एव प्रतिगरे छन्दाꣳसि संपादयत्यथो पशवो वै जगती ' पशवस्तृतीयसवनं ' पशूनेव तृतीयसवन आत्मन्धत्त इति

१ Thus M Be G (pr. m.); सर्प० the other MSS. २ Thus, without any various reading all the Dvaidha MSS.; प्रातःसवनं सवनं चोक्थं M pr. m., but प्रातः is expunged and the second सवनं is changed into प्रतिगोर्थे; प्रतिसवनं वोक्थं B Be; प्रातःसवनं वो० UG. 22

Digitized by Madhuban Trust १७० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २४ । २० । ] ब्राह्मणम॑थ वै भवति यद्वै होताध्वर्युमभ्याह्वयत आयमस्या- न्दधाति॑ तद्यन्नापह्वीत पुरास्य संवत्सराद्गृह्या आवेवीरञ्छों५सा मोद इवेति प्रत्याह्वयत इति॑ सो ऽभ्याहूतः शो५सा मोद इवेति प्रत्याह्वयते॑ तेनैव तदपहृत इति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यथा वा आयतां प्रतीक्षत एवमध्वर्युः प्रतिगरं प्रतीक्षते॑ ५ यदभिप्रतिगृणीयाद्यया॑तया समृच्छेते तादृगेव तद्यदर्धर्चाच्छुच्येत यथा धावञ्ज्यो हीयते तादृगेव तत्त॑स्मादर्वाङ्नाप्रतिगरी स्यादार्वा- गाप्रतिगरी ह वा अभि¹ वा प्रतिगृणात्यर्धर्चाद्वा हीयते॑ प्रणौतीत्येव² प्रणौयादपानितीत्येवापान्याद्य॑³ एवं विद्वान्प्रति- गृणात्याद एव भवत्या॑स्य प्रजायां वाजी जायत इति १० ब्राह्मणम॑थ वै भवत्ययं वै होतासावध्वर्युर्यदासीनः शꣳसत्यस्या एव तद्धोता नैत्य॑स्त इव हीयम॑थो इमामेव तेन यजमानो दुहे॑ यत्तिष्ठन्प्रतिगृणात्यमुष्या एव तदध्वर्युर्नैति॑ तिष्ठतीव ह्यसावेथो⁴ अमुमेव⁴ तेन यजमानो दुहे॑ यदासीनः शꣳसति तस्मादितःप्रदानं देवा उपजीवन्ति॑ यत्तिष्ठन्प्रतिगृणाति १५ तस्मादमुतःप्रदानं मनुष्या उपजीवन्ति॑ यत्प्राङासीनः शꣳसति १ ऽपि all, but cp. TS. III. 2. 9. 5. २ Thus M only ; प्रणौतामेव the other MSS. ३ एव after ऽपानितीति only found in M. The sense of these

[ १४ । १०, ११ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १७१ प्रत्यङ् तिष्ठन्प्रतिगृह्णाति तस्मात्प्राचीनꣳ रेतो धीयते प्रतीचीः प्रजा जायन्त इति ब्राह्मणमथ वै भवति यद्वै होताध्वर्युम- भ्याह्वयते वज्रमेनमभि प्रवर्त्तयति ' पराङावर्त्तत इति ' सो ऽभ्याहूतः पराङावर्त्तते ' वज्रमेव तन्निकरोतीति ब्राह्मणमुक्तं प्रतिनिर्ग्राह्याणां ग्रहणमुक्तं१ सꣳस्रावस्थापिधानमुक्तमुपाꣳ- श्वन्तर्यामयोरनुमन्त्रणमुक्तं द्विदेवत्यानां चर्या२ ' ॥ १० ॥ चतुर्थः ॥ अथातो ऽतिग्राह्याणामेव ग्रहणम् ' स यद्येको यदि वा बहव आग्रयणमेवैनान्गृहीत्वा गृह्णाति ' माहेन्द्रस्यैव होममनु हूयन्ते३ ' स आग्नेयं गृह्णात्यग्न आयूंषि पवस इत्यनुद्रुत्योप- यामगृहीतो ऽस्यग्नये त्वा तेजस्वते जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरग्नये त्वा तेजस्वत इत्यथैनꣳ होष्यन्नवेक्षते ऽग्ने तेजस्विंस्तेजस्वी त्वं देवेषु भूयास्तेजस्वन्तं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुर्विति ' जुहोति दीक्षायै च त्वा तपसश्च तेजसे जुहोमीति ' हुत्वा वाचयति तेजोविदमसि तेजो मा मा हासीन्माहं तेजो हासिषं मा मां तेजो हासीदिति ' भक्षयति मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधात्वित्यैन्द्रं गृह्णात्यु- त्तिष्ठन्नोजसा सहेत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वौजस्वते जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय

१ These two words are left out in all the MSS. exc. M. २ चर्य्याः Be. ३ Thus ( and cp. Āp. XIII. 8. 7 ) MU ; हूयते Be : क्रियंते BG.

त्वौजस्वत इत्यथैनंꣳ होष्यन्नवेक्षत इन्द्रौजस्विन्नोजस्वी त्वं देवेषु भूया ओजस्वन्तं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुर्विति॑ जुहोति ब्रह्मणस्त्वौ त्व चक्षस्य चौजसे जुहोमीति॑ हुत्वा वाचयत्योजोविदस्त्योजो मा मा हासीन्माहमोजो हासिषं मा मामोजो हासीदिति॑ भक्षयति मयि मेधां मयि प्रजां ५ मयीन्द्र इन्द्रियं दधात्वित्यथ मौर्यचा¹ सौर्यं गृह्णाति तरणि- र्विश्वदर्गत इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वते जुष्टं गृह्णामीति॑ परिमृज्य सादयत्येष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजस्वत इत्यथैनंꣳ होष्यन्नवेक्षते सूर्य भ्राजस्विन्भ्राजस्वी त्वं देवेषु भूया भ्राजस्वन्तं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु १० कुर्विति॑ जुहोति वायोस्त्व त्वापां च भ्राजसे जुहोमीति॑ हुत्वा वाचयति सुवर्विदसि सुवर्मा मा हासीन्माहंꣳ सुवर्हासिषं मा मांꣳ सुवर्हासीदिति॑ भक्षयति मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधात्विति॑ ते वा एते पृष्ठ्यस्य षडह- स्योत्तरेष्वहःसु गृह्यन्त एकविंꣳशे त्रिणवे त्रयस्त्रिंꣳशे॑ १५ विश्वजिति सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्या यज्ञस्य सुवीर्यायाण्यग्निष्टोमे ग्रहीतव्या यज्ञस्य सततुल्यायेति ब्राह्मणमंथोपाकरणं जपत्ति वायुहिंकृतेत्योत्विज्यं वा³ करिष्यञ्छस्त्रं वा प्रतिगरिष्यन्नेतद्य-

¹ Found in M only. ² The brāhmaṇa cited here is found T.S. VI. 6. 8. 2. ³ om. M Be.

[औपानुवाक्यम्]

[ १४ । ११, १२ । ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । १७३

जुर्जपतीडा देवह्वरिति॑ । प्रियो हैवार्त्विज्यस्य भवति॑ । प्रश्नꣳ संख्याख्यायेतद्यद्युर्जपन्त्सभां प्रपद्यते॑ ऽभि हैव¹ तं॑ प्रश्नं जयति॑ ॥ ११ ॥ अथातो ऽꣳश्वदाभ्ययोरेव ग्रहणम् । ꣳश्वदाभ्यौ ग्रहीष्यन्नुपक- ल्पयते द्वे औदुम्बरे नवे पात्रे तयोरुत्सुक्त्यꣳशूपात्रं भवति श्लक्ष्णमदाभ्यपात्रं ते सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्यस्ते भवतः शतमानं च हिरण्यमथोपनिह्व्य राज्ञस्त्रीनꣳशून्गृह्णाति वसवस्त्वा प्रगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसाग्नेः प्रियं पाथ उपेहि रुद्रास्त्वा प्रगृह्णन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसेन्द्रस्य प्रियं पाथ उपेह्यादि- [L1

देव सोम गायत्रेण च्छन्दसाग्नेः प्रियं पाथो ऽपीहि वशो त्वं देव सोम त्रैष्टुभेन च्छन्दसेन्द्रस्य प्रियं पाथो ऽपीह्यस्मत्सखा त्वं देव सोम जागतेन च्छन्दसा विश्वेषां देवानां प्रियं पाथो ऽपीहीत्ये॑वाह प्रतिप्रस्थात॑रुदकंसेन वा१ मोदचमसेन१ वा जघनेनाहवनीयं प्रत्युपलम्बस्वेति॑ । स तथा करोत्य॑थैत- ५ द्धिरण्मद्भिः प्रक्षाल्य मध्यमायामङ्गुलौ बध्नीते नामि- कायां वा प्रग्रथ्यात्य॑थ सकृदभिषुतस्य राज्ञो ऽंशुं गृह्णाति वामदेव्यमिति साम मनसा गायमानो ऽनवानं प्रजापतये॑ त्वेति२ गृह्णाति२ प्रजापतये त्वेति जुहोत्य॑थ हिरण्यमभिव्यनित्य३ नः प्राण एतु परावत आन्तरिक्षाद्दिवस्परि । आयुः पृथिव्या १० ऽध्यमृ॑तमसि प्राणाय त्वेत्य॑न्तर्वेद्य॒ङ्घ्रीमार्ज॑यत इन्द्राग्नी मे वर्चः कृणुतां वर्चः सोमो बृहस्पतिः । वर्चो मे विश्वे देवा वर्चो मे धत्तमश्विना ॥ दधन्वे वा यदीमनु वोचद्ब्रह्माणि वेरु तत् । परि विश्वानि काव्या नेमिश्चक्रमिवाभवदित्य॑ध्वर्योरेतद्धिरण्यं भवति४ । ब्राह्मणमुत्तरम् ॥ १२ ॥ पञ्चमः ॥ १५ अथातः पृश्नीनामेव ग्रहणम्॑ । संतप्तान्॑ राजानं दशधा व्यूह्याभिमृशति वायुरसि प्राणो नामेति दशभिर्दश॑ । ते वा

१ Thus M; वोदचम० all the other MSS., omitting मा । २ om. Be. ३ Thus MUG; ०व्यानित्या B Be; cp. T. S. III. 3. 4. 3. ४ All the MSS. exc. M ins. इति ।

An exact, line-by-line transcription of the text from the image:

औपानुवाक्यम् [ १४ । २३ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् १७५ एते संवत्सरस्याचौयेष्वहःसु' गृह्यन्ते ' य च क चैवैनान्नूची- यादित्येतदपरमेयातः १ परःसाम्नामेव ग्रहणं ' ते वा एते परःसामानः पुरस्ताद्वैषुवताच्चाहन्मन्वहमभितः पराञ्चो गृह्यन्ते ' ऽथ वैषुवते ३ ऽह्नि पराञ्चश्चार्वाञ्चश्च गृह्यन्ते ' ऽथोध्र्वं ५ वैषुवताच्चाहन्मन्वहमावृत्तानेव गृह्णाति ' प्रजापतिर्देवासुरान- सृजतेति ब्राह्मणमेवाथ ४ वै भवत्यावृश्च्यते वा एतद्यजमानो ऽग्निभ्यां यदेनयोः पृतंकृत्यायान्यत्रावभृथमवैत्योयुर्दा अग्ने हविषो जुषाण दूत्यवभृथमवैष्यञ्जुहुयादिति ' सो ऽवभृथमवैष्यन्नायुर्दा दग्नमौ जु

१७६ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ २४ । १३ । ] विश्वादावस्य त्वासञ्जुहोमि स्वाहेति॑ हस्तौ प्रक्षालयते ऽग्घादेकः ऽऊतादेकः सममनादेकः । ते नः कृण्वन्तु भेषजᳵ षदः सहो वरेण्यमित्येतैनं त्रिभिर्दर्भपुञ्जीलैः पवयति पवमानः सुवर्जन इत्येतेनाष्टर्चेन॑ शुद्धो हैव शुचिः पूतो मेध्यो भवत्यथ वै भवत्यङ्गां विधान्यामष्टकायामपूपं चतुःशरावं पक्त्वा ५ प्रातरेतेन कक्षमुपोषेदिति¹ समां² विजिज्ञासमानो महारात्र उत्थायाङ्गां विधान्यामष्टकायामपूपं चतुःशरावं पक्त्वा प्रातरुदित आदित्ये विप्रुषित³ आददत एतमपूपमुपस्तीर्णा- भिघारितं पर्णसेवाभ्यां परिगृह्य॑ तत्सह पूतितृणानि ⁴भवन्त्यन्तमागारादेकोल्मुकमुदपात्रमित्येतत्समादाय तां दिशं १० यन्ति यत्रास्य कक्ष स्याष्टो भवति॑ तदेतदेकोल्मुकसमुपसमाधा- यापूपमादीपयति पर्णसेवाभ्यां परिगृह्य॑ तत्सह पूतितृणानि⁴ भवन्ति॑ तेन कक्षमुपोषत्यथैनमुदुह्वायैवं⁵ विज्ञानमुपैति॑ यदि दहति पुण्यसमं भवति यदि न दहति पापसममैतेन ह स्म वा ऋषयः पुरा विज्ञानेन दीर्घसत्त्रमुपयन्तीति ब्राह्मण- १५ म॑थैतमपूपं प्राश्यापं⁶ उपस्पृश्य गृहानेत्यृषभो गोषु जीर्यति

१ •मुपोषेदिति MU. २ Thus only M ; चङ्गां all the other MSS. ३ Thus M ; विप्रव्युषित BG ; विप्ररूपित Be U ; Bhav. comments : उदिते ऽवश्यये । ४–४ This passage is left out in all etc. M. ५ •मुपोषत्य• M. ६ प्राश्याप M, perhaps rightly

• र - ण्यं Wait, is it ड्ढि? It is ड् + ढ + ि = ड्ढि! So: "याचत्यष्टाप्रूड्ढिरण्यं" Then "कोशं चान्तरकोशं च वासश्चोष्णीषं" Wait, look at "वासश्चोष्णीषं": वा (vā) स (sa) श्चो (śco) ष्णी (ṣṇī) षं (ṣaṃ). Yes, "वासश्चोष्णीषं"!

Let's check line 2-3 again: Line 2: "यक्ष्यमाणस्योथ² यद्युत्सृक्ष्यन्भवति¹ तस्य निहत्य² दक्षिणं कर्ण-" Wait, where are the footnote numbers in line 2 and 3? Look at footnote 1: "१ •माप्यास्याथैनमुत्सृज्य• M." Where is superscript 1? Line 3: "...द्वाभ्यामाप्याय्यैनं¹..." wait! Let's look at line 3: "माजपति शिवस्त्वष्टः पिषङ्गरूप इति द्वाभ्यामाप्याय्यैनं¹ गोष्वपि-" Wait! Let's read those words in line 3 carefully: "माजपति" -> wait, is it "माजपति"? No! "प्रजापतिः"?? Wait! Look at the first word of

'चोचैतद्धिरण्यमद्भिः१ प्रक्षाल्य वाससोपनह्योष्णीषेण विग्रथ्य दभ्रे कोशे ऽवधाय महति कोशे ऽवदधाति' स आह प्रत्यञ्चं गर्भमन्तरेण सक्थिनौ प्रतिनिवर्तयतेति' तं निवर्त्यमानमनु- मन्त्रयत आ वर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तयेन्द्र नर्दबुद। भूम्याश्चतस्रः प्रदिशस्ताभिरा वर्तया पुनरित्यु'क्त्वाद्गर्भं विस्रंस्य- ५ मानमनुमन्त्रयते वि ते भिनद्मि तकरीं वि योनिं वि गवीन्यौ। वि मातरं च पुत्रं च वि गर्भं च जरायु च। बहिस्ते अस्तु बाळितीत्यथैतं२ गर्भं संदंशेन परिगृह्याद्भि- रभ्युक्ष्य शामित्रे प्रतितपति' तस्याभ्यर्धाद्दशाहोमं३ प्रस्रोतय- त्यैतं गर्भमन्तरेण चात्वालोत्करावन्तरेण यूपं चाहवनीयं १० चोपातिहृत्य४ तं दक्षिणतः प्राञ्चमायातयत्यपच्छ्रोचा५ सादय- त्यथ५ वशायै हविषा चरत्यथ पुरस्तात्स्विष्टकृतो गर्भस्यावद्य- त्याह विष्णवे शिपिविष्टायानुब्रूहीत्यथ वै भवति पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवद्येदुपरिष्टादन्यदिति' स पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवद्यत्युप- रिष्टादन्यद्धिरभिघारयत्योश्राव्याह विष्णुं शिपिविष्टं यजेति' १५ वषट्कृते जुहोत्युरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुः पवमानो धौर आनञ्ज गर्भम्। एकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदी पञ्चपदी षट्पदी

१ Thus M; चाथैन० all the other MSS. २ Thus M; ०थैनं the other MSS. ३ Thus M; तस्याभ्यर्धे BG; तस्याभ्यर्धद्दसा० Be U. ४ Thus M; चोपातीत्य the other MSS. ५ प्रांचमासादयत्यथ (sec. m. ०मायातयत्यथ), omitting the partic. and पच्छ्रोचा M.

An accurate, line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Devanagari:

सप्तपद्यष्टापदी भुवनानु प्रथताꣳ स्वाहेत्यैव स्विष्टकृता चरत्यथैतं गर्भं यथासूतं प्रतिपर्याहृत्यॊत्तरार्ध॑ ग्राहवनीयस्य प्रत्यङ्- मायात्य भस्मनाभिसमूहति मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षतां पिपृतां नो भरीमभिरित्य॑ध्वर्योरेतल्लोममिश्रं ५ भवति ' ब्राह्मणमुत्तरम् ' ॥ १४ ॥ षष्ठः ॥ अजवशया यक्ष्यमाणो भवति ' स यान्यहाव्यासवसंपन्नानि मन्यते तेष्वाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति ' या' एता' ब्राह्मणा- भिविदिता देवतास्तासामेनामेकस्यै देवताया आलभते ' २तस्या २उपाकरणीययोरनुवर्तयत्या वायो भूष शुचिपा इति ' १० नियोजने ऽनुवर्तयत्याकूत्यै त्वा कामाय त्वा३ समृद्धे३ लेति ' पर्यग्नौ क्रियमाणे पञ्च४ किक्किटाकारं जुहो

१८० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । १५, १६ । ] रिचमुपतिष्ठस्व दिवि ते बृहद्भा इत्य'थास्यै वपां जुहोति तन्तुं तन्वन्नजसो भानुमन्विहीत्य'थास्यै हविर्जुहोति मनसो हविरसि प्रजापतेर्वर्ण इत्य'थास्या अवदानानां१ प्राश्नाति गात्राणां ते गात्रभाजो भूयास्मेत्य'थ वै भवति तस्यै वा एतस्या एकमेवा- देवयजनं यदालम्भायामभ्रो भवति ' यदालम्भायामभ्रः स्यादप्सु ५ वा प्रवेशयेत्सर्वं वा प्राश्नीयादित्युत्सङ्गेतस्या अप्सु प्रवेशनमेते- नैवास्यै मन्त्रेणावदानानां प्राश्नायेतरदग्नावनुप्रहरेदिति बौधा- यनो२ ' ऽनुनिधायमेनामथादित्याञ्जीगविरित्यद्याङ्३ वै भवति सा वा एषा त्रयाणामेवावरुद्धा संवत्सरसदः सहस्रयाजिनो गृहमेधिनस्त एततया यजेरन्नेषामेवैषाप्तिरिति ' तेषामु हैवै- १० नयैका४ यजते ' ॥ १५ ॥ अथातो जयानामेव होमो ' जयान्योष्यनुपकल्पयते बाधकꣳ स्रुवं च स्रुचं च बाधकान्परिधीञ्छरमयँ बर्हिर्वैभीदकमिश्र- मित्यथ५ गृहाग्निमुपसमाधाय शरमयं बर्हि स्तीर्त्वा बाधका- न्परिधीन्परिधाय वैभीदकमिश्रमभ्यज्य५ स्वाहाकारेणाभ्याधाय १५ बाधकेन स्रुवेणोपघातं जुहोति चित्तं च स्वाहा चित्तिश्च स्वाहेति त्रयोदश स्रुवाहुतीरपि वा बाधकेन स्रुवेण बाधक्याꣳ १ अवदानानि M but cp. infra l. 7. २ Thus MU; बोधायनो Be BG. ३ यवयेद् i.s.o. यद्याङ् M. ४ Thus MBG; तेषामुहैवनयैको Be U. ५ Thus M; •वैभीतक• the other MSS.

मेव': the letter is 'व'! It has no loop at the top! It is 'व'! Wait, but is there an e-mātrā on 'म'? Yes, 'मे'! Wait, but what is the word? "ब्राह्मणमेव वै भवति"! Wait, TS or Brahmana quotation: "ब्राह्मणमेव वै भवति"! Wait, TS 3.4.6: "यस्य कामयेत ... ब्राह्मणमेव वै भवति"? Wait, in TS 3.4.4.2: "...स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनाम् । ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति..." YES! TS 3.4.4.2: "स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनां ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति यत्कर्मर्त्सेत्तस्मिञ्जुहुयात्..." IT IS TS 3.4.4.2! So it IS definitely: "जयत्वं ' स्पर्धमानेनैते होतव्या ' जयत्येव तां पृतनामिति ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या इति ' स" Aha! Amazing! TS 3.4.4.2 confirms: "जयत्वं" "स्पर्धमानेनैते होतव्या" "जयत्ये

१८२ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ १४ । २७ । ]

अथ वै भवति राष्ट्रकामाय होतव्या इति ' राष्ट्रकामाय होष्यन्नुपकल्पयते शम्यापरिधीन्नित्यं¹ वृथाग्निमुपसमाधाय श- म्यापरिधीन्परिधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोत्याषाड्ढासेति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रे- णैवास्मै राष्ट्रमवरुन्द्धे ' राष्ट्र्येव भवतीति ब्राह्मणमथ वै भव- ५ त्यात्मने होतव्या इत्यात्मने होष्यन्वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रं प्रजा ' राष्ट्रं पशवो ' राष्ट्रं यच्छ्रेष्ठो भवति राष्ट्रेणैव राष्ट्रमवरुन्द्धे ' वसिष्ठः समानानां भवतीति ब्राह्मण- मथ वै भवति ग्रामकामाय होतव्या इति ' ग्रामकामाय १० होष्यन्नधिदेवने वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रꣳ सजाता ' राष्ट्रेणैवास्मै राष्ट्रꣳ सजातानवरुन्द्धे ' ग्राम्येव भवतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यधिदेवने जुहोत्यधिदेवन एवास्मै सजातानवरुन्द्धे ' त एनमवरुद्धा उपतिष्ठन्त इति ब्राह्मणमथ १५ वै भवति रथमुख ओजस्कामस्य होतव्या इत्योजस्कामस्य² होष्यन्नुपर्यग्नौ रथमुखं प्रगृह्य³ निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोत्योजो वै राष्ट्रभृत ' ओजो रथ ' ओजसैवास्मा ओजो ऽवरुङ्ग्धे ' ओजस्व्येव भवतीति ब्राह्मणमथ

¹ Thus MGB ; शम्याःपरि० U Be. ² •कामाय MSS. exc. M. ³ परिगृह्य MSS. exc. M.

वै भवति यो राष्ट्रादपभूतः स्यात्तस्मै होतव्या॑ यावन्तो ऽस्य रथाः स्युस्तान्ब्रूयाद्युङ्ग्ध्वमिति॑ राष्ट्रमेवास्मै युनक्तीति ब्राह्मण- मथ वै भवत्याङ्गतयो वा एतस्याकॢप्ता यस्य राष्ट्रं न कल्पते॑ खरथस्य दक्षिणं चक्रं प्रवृह्य नाडीमभिजुहुयादिति 'स'१ खरथ- स्यैव दक्षिणं चक्रं प्रवृच्योपर्यंश्यौ रथनाडीं प्रगृह्य२ निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्याङ्गतौरेवास्य कल्पयति॑ ता अस्य कल्पमाना राष्ट्रमनुकल्पत इति ब्राह्मणम्॑ ॥ १७ ॥ अथ वै भवति संग्रामे संयत्ते होतव्या इति॑ संग्रामे संयत्ते होष्यन्नुपकल्पयते मान्बुकमिध्ममित्य॑थ प्रत्यगिध्ममग्निमुप- समाधाय मान्बुकमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्य॑ङ्गारा एव प्रतिवेष्टमाना अमित्राणामस्य सेनां प्रतिवेष्टयन्तीति ब्राह्मण- मथ वै भवति य उन्माद्येत्तस्मै होतव्या इत्यु॑न्मत्ताय होष्यन्नुप- कल्पयते नैयग्रोधमौदुम्बरमाश्वत्थं शाखमिध्ममित्य॑थ वृथाग्नि- मुपसमाधायैतमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो ३जुहोत्ये॑ते वै गन्ध- र्वाप्सरसां गृहाः॑ स्व एवैनानायतने शमयतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यभिचरता प्रतिलोमं होतव्या इत्य॑भिचरन्होष्यन्त्कृत४ १ only given by M. २ प्रसज्य M Be ; प्रगृह्य the other MSS. ३ ... ३ (p. 184, 2) left out in M. ४ probably read: इति सोऽभिचरन्हो० ।