बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[३३०] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ४६, ५० । ]

पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्संवत्सरमेवैनं वृत्तं जघ्निवाग्ंसमग्नि- र्व्रतपतिर्व्रतमालम्भयति । ततो ऽधि कामं यजेतेति ब्राह्मणमथ वै भवति ॥ ४६ ॥ नासोमयाजी संनयेदनागतं वा एतस्य पयो यो ऽसो- मयाजी । यदसोमयाजी संनयेत्परिमोष एव सो ऽनृतं करो- ५ त्यथो परैव सिच्यते । सोमयाज्येव संनयेत्पयो वै सोमः पयः सांनाय्यं । पयसैव पय आत्मन्धत्त इति ब्राह्मणमथ वै भवति वि वा एतं प्रजया पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति । त्रेधा तण्डुलान्त्रिभजेद्ये मध्यमाः स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाक

[उत्तरा ततिः] [काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[१७ । ५०, ५१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३१

प्रगल्भो ऽस्य जायते ' ऽनादृत्य तद्वे एव यजेत ' यज्ञमुखमेव पूर्वयालभते ' यजत उत्तरया ' देवता एव पूर्वयावरुन्द्ध द्धन्द्रियमुत्तरया ' देवलोकमेव पूर्वयाभिजयति मनुष्यलोक- ५ मुत्तरया ' भूयसो यज्ञक्रतूनुपैतीति ब्राह्मणमेव वै भवत्येषा वै सुमना नामेष्टिर्यमद्येजानं पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदेत्यस्मिन्नेवास्मै लोके ऽर्धुकं भवतीति ब्राह्मणमेव वै भवति ॥ ५० ॥ दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामो यजेत ' पूर्णमासे संनयेन्मैत्रा- वरुण्यामिक्षयामावास्यायां यजेतेत्येतच्चेच्छा यक्ष्यमाण उप- कल्पयते ऽहतं वासो ' ऽथ पौर्णमास्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये १० पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथास्यैतदहरिन्द्राय वत्सा अपाकृता भवन्त्यैन्द्रं पयो दोहयि- त्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टा- कपालं निर्वपत्यैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ ' सा द्विहविरिष्टिः संतिष्ठते ' ऽचैतदैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ समुपहूय भक्षयन्त्यथाहतं वासः परि- १५ धायापरपक्षं व्रतं चरति ' तस्यैतद्व्रतं नानृतं वदति न माꣳ- समश्नाति न स्त्रियमुपैति नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयन्त्यथ यामावास्यागच्छति१ तस्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये पुरोडा- शमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथास्यै- तदहर्मित्रावरुणाभ्यां वत्सा अपाकृता भवन्ति ' मैत्रावरुणं पयो २० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय-

१ All the MSS. exc. M om. the relative pronoun.

४३२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ५१, ५२ । ] मष्टाकपालं निर्वपति मैत्रावरुणीमामिक्षाग्ं ' सा दिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं १ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्या- गच्छत्युत्सौदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संवत्सरावगधग्ं २ सोमसग्ंस्थम् ३ ॥ ५१ ॥ ५ अथैदादध इत्याचक्षते ' समानं वाससश्च व्रतपतेश्च ' तयैन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रग्ं सांनाय्यग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रग्ं सांनाय्यग्ं समुपहूय भक्षयन्ति ' तथाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं १० चरत्यागच्छत्यमावास्या ' ४ तस्या उपवसथे यजते ' तथा मैत्रावरुणं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रमेकादशकपालं मैत्रा- वरुणीमामिक्षाग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ४ ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' १५ विसृष्टव्रत एतं ५ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्युत्सौदति १ एवं M. २ Thus M ; ०रावगंधं Be ; ०राववाध्ये Be 7 BDU. ३ ०सग्ंस्था M. ४...४ Thus M only ; the other MSS. are partly defective, partly corrupt. ५ एवं M.

[उत्तरा ततिः काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[ १७ । ५२-५४ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३३

व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संवत्सरावगधँ१ सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५२ ॥ अथ चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' समानं वासस्सहैव व्रतपतेश्च ' तथैवेन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य ५ वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत उपाँशुयाजमग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रँ सांनाय्यँ ' सा चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रँ सांनाय्यँ समुपह्वय भक्षयन्ति ' तथैवाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं चरत्या- गच्छत्यमावास्या ' नैवोपवसथे यजते ' तथैव मैत्रावरुणं पयो १० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय- मष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत्या उपाँशुयाजमैन्द्रमेकादश- कपालं मैत्रावरुणीमामिक्षाँ ' सा चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं३ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्यु- १५ त्सोदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संव- त्सरावगधँ१ सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५३ ॥ स एष चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' स यथा ह वा इदमनस्रतुस्स्रकं व्यवघ्नानमेत्येवँ४ ह वा एष एतेन यज्ञक्रतु-

१ Thus M ; ॰संवत्सरावगंधं Be; ॰संवत्सरावराध्यै the other MSS. २ ॰संस्थ्या M. ३ एवं M. ४ Thus M ; व्यवघ्नानं एत्ये॰ Be BU ; व्यवघ्नान एत्ये॰ Be 7 D.

नेद्धा पाप्मानं भ्रातृव्यं व्यवघ्नान एति । स एष वसिष्ठयज्ञः केशिद्यज्ञः सार्वसेनियज्ञो । वसिष्ठो ह यत्र सौदासानभिच- चारैवैर् हैनानभिचचार । केशी ह यत्र खाण्डिकमभिचचा- रैवैर् हैनमभिचचार । सार्वसेनिर्ह यत्र भ्रातृव्यानभिचचारैवैर् हैनानभिचचार । ॥ ५४ ॥ पञ्चदशः ॥ चातुर्मास्यैः सोमैर्यक्ष्यमाणो भवति । स द्वयान्संभारानुप- कल्पयत आग्निष्टोमिकाꣳश्च वैश्वदेवसंभाराꣳश्च¹ । स² पुरस्ता- त्फाल्गुन्यै वा चैत्र्यै वा पौर्णमास्या आमावास्येन हविषेष्ट्वा दीक्षते । तस्यापरिमिता³ दीक्षास्तिस्र उपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये⁴ ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्यथैतदहर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो वत्सा अपाकृता भवन्ति । वैश्वदेवं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातस्त्रि- वृद्बर्हिꣳस्तदेकवदेव⁵ स्तृणात्यथाग्नेयं पशुमुपाकरोति । तस्य वैश्वदेव उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरे-

१ Thus MD Be 7; वैश्वदेविकसंभा० Be BU. २ Thus M; स om. B Be; पुरस्तात् om. B Be 7 DU. ३ Thus M Be 7; तस्या ऽपरि० Be BUD. ४ Thus MDU; यज्ञीये the other MSS. ५ भवति Be BU ins. after बर्हिष् ।

५५- उत्तरा ततिः चातुर्मास्याः सोमाः Digitized by Madhuban Trust [ १० । ५५, ५६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३५ षाग् हविषामृ॑जुधा त्रिवृदग्निष्टोमः संतिष्ठते । पुरस्ताद्धाना- सोमानां वाजिनेन चरति । समानं कर्मावभृथात्प्रसिद्धो ऽवभृथ । उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति । तस्यै द्यावापृथिव्योपालम्भ्या भवति । तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा पशुपुरोडाशौ निर्वपति । संतिष्ठते यथा द्विपशुः पशुबन्धस्तथोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोक्तमेतद्यथातश्चतुर्षु मासेषु ॥ ५५ ॥ वरुणप्रघासाभ्याग् सोमाभ्यां यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये¹ ऽहन्द्वितीयमहः संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवस- थादेत्य॑थास्यैतदहरेवावरुद्धा वत्सा अपाकृता भवन्ति । मारुतं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ वसन्तीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातराग्नेयं पशुमुपा- करोति । तस्य मारुत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनी- याननुवर्तन्ते सप्त वरुणप्रघासहवीꣳषि । स यत्र प्रातःसवने धिष्ण्यान्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । समासन्नेषु हविःषु गार्हपत्ये करम्भपात्राण्यभिपर्यग्निकृत्वा तैर्मार्जालीये प्रचरति । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषाग् हविषामृ॑जुधा पञ्चदश उक्थ्यः संतिष्ठते । ऽहीनसंततिं करो- १ Thus MDU ; यज्ञीये the other MSS.

"anubrūhi yajetaitayor haviṣoḥ" or "anubrūhi yajetau": In Caland's BSS, vol. 2, page 336: Let's trace: "anubrūhi yajetāv itarayor haviṣoḥ sviṣṭakṛt saptadaśa ukthyaḥ saṃtiṣṭhate" Wait, does it say haviṣoḥ sviṣṭakṛta? Wait, look at the letters in line 6: अनुब्रूहि यजेतौतरयोर्हविषो Then: Wait, look at the letters: स्त्स्वेजुधा? No, look: स् + तु? No, स् + वि = स्वि! Wait, the वि has a loop? Wait, what is the mark ABOVE the word? Is it ऽ with ८? Wait, could it be a stamp or a smudge from the other side of the page? Wait, look at the paper: the paper has bleed-through! Is it bleed-through from the back of the page (page 335)? Let's check! On page 335, what is on the other side? Wait, it's right in that spot: line 6 from the top. Wait, on page

सूत्रम् text online in our vast training data! Let's recall the exact sutra: Baudhayana Srautasutra, chapter 17, section 57 (or Adhyaya 57 of Praśna 17): The volume is Volume II (or III) of Caland's edition, page 337! YES! Page 337! Look at the top right of the page: "३३७" (337)! Top left: "[ १७ । ५७ । ]" Chapter 17, Khanda 57! Page 337 of Caland's Bibliotheca Indica edition! Now, what is on page 337 of Caland's Baudhayana Śrautasūtram? Let's search memory for: "Caland Baudhayana Srautasutra" page "337" or "17.57": Text: "तस्यानोकवत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदिनीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्... " Wait! What is that word in Caland? Is it: "संर्जुधैकविꣳश"?

उपाळंभ्यो Be U.(in footnote:सौर्योपाळंभ्याvsसौर्य उपाळंभ्यो). And after तस्यै: footnote 2: तस्यै२. After सौर्य्युपालम्भ्या: footnote 3: सौर्य्युपालम्भ्या३. Wait, is there a stroke after उपाकरोति॑`? Yes!

Line 19:
`भवति॑ तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा पशुपुरोडाशौ`
`भवति॑` has a stroke.

Now Footnotes:
Line 20 (Footnote 1):
`१ Thus Be 7; •कर्मण्योपा• Be; •कर्मण उपाळं भ्यो M.`
Wait, look at the dot before कर्म:
`•कर्मण्योपा•` -> it is an open circle `◦` or bullet `•`? In Caland's editions, it's typically an open ring `॰` or bullet `•` or circle `०`. Looking closely, it is a hollow circle `०` or bullet `•`? It is `०कर्मण्योपा०` or `•कर्मण्योपा•`?
Let's zoom in on footnote 1:
`१ Thus Be 7; ॰कर्मण्योपा॰ Be; ॰कर्मण उपाळंभ्यो M.`
Wait, look at the circles

above it: र्ऋजुधा!

Now look at line 20: संतिष्ठते ' समानमुत्तरं कर्म यथा द्विरात्रे तथोऽथातश्चतुर्षु Wait, is there a space: तथो ऽथातश्चतुर्षु or तथोऽथातश्चतुर्षु? In line 20: तथो (tatho) followed by ऽथातश्चतुर्षु (no space, or very tight). Line 21: मासेषु ॥ ५६ ॥ Wait! Is that ५६ or ५९? In line 2: ॥ ५८ ॥ In line 21: ॥ ५६ ॥ or ॥ ५९ ॥? Look at the devanagari digit in line 21: It has a loop at the bottom, like ९ (9)! Wait, look at the page header: [ १७ । ५८, ५६ । ] -- wait, the header says: [ १७ । ५८, ५६ । ] or [ १७ । ५८, ५९ । ]? Look at the digit: It is ५, then a digit that looks like a Devanagari ९ (in older fonts, 9 often resembles an inverted or curved 6/9, but here look at the digit: In line 2: ५८ (58). In line 21: ५९ (59) or ५६ (56)? Wait, look at the top left header:

Digitized by Madhuban Trust ३४० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ६०, ६१ । ]

साकमेधेन सोमेन यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्या- परिमिता दीक्षाः षडुपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथादेत्यथ वसती- वरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्योपवसत्यथ प्रातराग्नेयं पशु- ५ मुपाकरोति । तस्यानीकवतः क्रैडिनः प्राजापत्यस्तूपर इत्युपा- लम्भ्या भवन्ति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदि- नीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्य । तृतीयसवनीयाननुवर्तन्ते१ गृहमेधीय- १० प्रभृतीनि महाहवूंषि । स यत्र तृतीयसवने धिष्ण्या- न्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । महाहविर्भिस्संस्थित्या गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवूंषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रच- रति२ । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषां हवि- षामृजुधा ज्योतिरुक्थ्यः संतिष्ठते । समानमुत्तरं कर्म यथा १५ चित्रात्रे तथा । स उवेव३ शुनासीरीयः । ॥ ६० ॥ सप्तदशः ॥ अथातो महायज्ञ इत्याचक्षते । ज्योतिरतिरात्र इत्येक आहुर्दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा

१ Thus MD; ॰वर्तते the other MSS. २ ॰रंति Be Be 7 DU. ३ Thus M; उंडोन Be 7; उष्येव Be BDU. ४ Thus M Be BU Keś. ; महापिष्टयज्ञ Be 7 D.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्ये मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्यैषास्यैतदहस्त्वया वत्सा अपाकृता भवन्ति विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यो वरुणायेति । त्रयं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳषि विशिष्योप- वसन्त्यथ १प्रातस्स्विष्टद्वर्हिस्दैकवदेव२ तृतीयाद्याग्नेयं पशुमुपा- करोति । तस्य वैश्वदेवो मारुतो वारुण आनीकवतः क्रैडिनः प्राजापत्यस्तूपर ऐन्द्र ऋषभ इत्युपाळम्भ्या भवन्ति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषां । माध्यंदिनीयाननुवर्तन्ते सर्वाणि वरुणप्रघासहवीꣳषि ॥ ६१ ॥

महाहविर्भिश्चरित्वा गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवीꣳषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रचरति॑ प्रैषवन्तः सवनीया॑ अनुब्रूहि यजे- तीतरेषाꣳ हविषामृजुधा ज्योतिरतिरात्रः संतिष्ठते॑ पुरस्ता- द्धानासोमानां वाजिनैश्चरित्वा त्रैयम्बकैश्चरति¹ समानं कर्मा- वभृथाद्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते वारुण्ये निष्कासं तुषा- ५ निति॑ वारुणस्य वारुण्यामिक्षावदानीया भवत्यैलौषेण सह तुषान्संप्रकिरन्ति² प्रसिद्धो ऽवभृथ॑ उदयनीययेष्ट्वा मैत्रा- वरुणीं वशामुपाकरोति॑ तस्यै द्यावापृथिव्या काया वैश्वकर्मणी सौरत्युपालम्भ्या भवन्ति॑ तासां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा पशुपुरोडाशान्निर्वपति॑ ताननुवर्तन्त आदित्यप्रभृतीनि १० शूनासीरीयहवीꣳषि॑ प्रैषवन्तः पशुपुरोडाशा॑ अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषाꣳ॑ संतिष्ठते यथा पञ्चपशुः पशुरनुबन्ध्यस्त- र्थोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा यजमानायतन उपविश्य त्रेण्या शलल्या लोहितायसस्य च क्षुरेण शीर्षण्नि च वर्तयते परि च वपते पुरस्तादेवाग्रे ऽथ दक्षिणतो ऽथ पश्चादथोत्तरतो १५ ऽथोपरिष्टात्संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः॑ ॥ ६२ ॥ अष्टादशः ॥ ॥ इति सप्तदशः प्रश्नः³ ॥

१ त्र्यंबकै० MSS. २ ०किरति M. ३ अथ ( r. इति ) बौधायन उत्तरततिसूत्रे प्रथमः प्रश्नः U.

एकाहाः - बृहस्पतिसवः [ १८ । १ ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् ३४३ बृहस्पतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति । स उपकल्पयते ऽश्व- चतुस्त्रिंशता दक्षिणाः कृष्णाजिनं सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रमाज्यमभिषेचनार्थाय वै ब्राह्मणं भवति परिस्रजी श्वेता भवत्यरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्र इत्येष ह वै परिस्रजी यः ५ खलतिः परिक्लेश्यो१ । ऽथ२ हैष मिर्मिरो यः शुक्लो विक्लिध- स्तिलकवान्व्यङ्गाक्षो२ । ऽथ हैष त्रिशुक्रो यस्त्रिवेदो३ । दीक्षते । तस्यैकद्रौणस्य सोमं क्रीणन्ति । तिस्र उपसदस्तायते त्रिवृदग्निष्टोमो रथंतरसामा प्रवर्ग्यवान्प्रायणीयश्चैक स्तोमः । प्रज्ञातं देवसुवाग् हविषां करणं । तस्य बार्हस्पत्यो४ ऽतिग्राह्यः । १० बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- स्तृणाति । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्र आज्यमानीयाभिषिञ्चति बृहस्पतिः प्रथमं जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन् । सप्तास्यस्तु- १५ विजातो रवेण वि सप्तरश्मिरधमत्तमाग्ंसि ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण बृहस्पतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रो- शन्तीति५ समानमा मुखस्य विमार्जनात् ॥ १ ॥ १ Thus MB Be; परिक्लेश्य the other MSS. २ Thus D ; तिलकवा० M Be 7 U ; तौलकवा० Be ; तौलकावा० B. ३ Thus M ; चिवेदौ the other MSS. ४ Thus M Be 7 D ; ॰पत्यश्चातिपा० Be BU. ५ M reads : समुत्क्रोशन्त्यभ्यषेचयतायमसो + बृहस्पतिसवेनेति । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

तृतीयसवने सन्नेषु नाराशꣳसेषु॑ माध्यंदिन एवWait! Look atदशा: What is after दशा? Is it दशाꣳस्तृतीयसवनेorदशास्तृतीयसवने? Look at line 3: दशाfollowed by a small subscript/superscript character? Wait! Look closely at:दशाWait, is there a jihvamuliya/upadhmaniya or candrabindu? Look at the character: it looks like a small hook underशाor a subscript? Wait, no:द शा स ् तृ- wait, the subscript underशा? Wait! That is a numeral or a letter? Ah! Look at line 2: ...नाराशꣳसेष्वष्टा-Line 3:दशाꣳस्तृतीयसवने? Wait, look at the glyph: द श ाUnderशाthere is a curl, wait, is that a Virama, orट? No, it's दशास्तृतीयसवनेwhereस्is written below? Wait! Look atस्तृ: There is सwithतandृ: स्तृ. What is that thing under दशा`? Wait, let

[ १८ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३४५ राजा राजसूयेन यक्ष्यमाण आध्यायति¹ त्रिषु वर्णेष्वभिषिक्ते- ष्वध्यभिषिच्येय² पुरोहिते स्थपतौ सूत इति । पुरोहितो दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले शुक्रामन्थिनोः सꣳस्रावेणाभिषिञ्चति । ५ चतुष्टोम एष भवति ।॥ २ ॥ स्थपति³ स्थपतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयत आर्षभं चर्म सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं पात्रं दध्यभिषेच- नाय । दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसद । आग्नेयस्य मारुती पृश्निः पष्ठौह्युपालम्भ्या भवति । सप्त हवीꣳषि १० प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्यग्निसुखाद्वाद्धिरित्ये- तानि । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमाना- यतन आर्षभं चर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति । तद्यज- मानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे पात्रे दध्यान्येनाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- १५ र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण स्थपतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष स्थपतिसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम । एष एव स्थपतिसव । एष वैश्यसव⁴ । एष ग्रामसवो । मासा हैनेनातः⁵ पूर्वमीजिरे ।॥ ३ ॥

१ •ध्यायतीति M. २ Thus MD Be 7; •षिच्येणु Be BU. ३ om. Be BU. ४ वैश्यस्य सव Be 7. ५ i. s. o. अतः Be 7 अज, D अजं । 44

सूतः१ सूतसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रꣳ हिरण्यं घृतमभिषेचनाय ' दीक्षते ' तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उप- सदो ' ऽष्टौ हवीꣳषि प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्याग्नेयो वै ब्राह्मण इत्येतानि ' समानमाभिषेकस्य ५ कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीन- ग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्ण- रजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे घृतमानीय हिरण्येनोत्पूयाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सूतस- १० वेनाभिषिञ्चामीति ' समुन्मृष्टे समुत्क्रोशयन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात्स' एष सूतसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम ' एष एव सूतसव ' एष ग्रामणीसव२ ' एष ऋतसव ' ऋतवो ह्येनेनातः पूर्वमीजिरे ' ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥ सोमसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते सौमीꣳ १५ सूतवशां कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं पयो ऽभिषेचनायाथ वै ब्राह्मणं भवति यत्किंच राजसूयमृते सोमं तत्सर्वं भवतीति ' स आमावास्येन हविषेष्ट्वाद्यावच्छान्यानु- मतप्रभृतिभिरेति संवत्सरं चातुर्मास्यैः सहेन्द्रतुरीयप्रभृतिभिरथ रत्निनाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देवसुवाꣳ हविर्भिर्यजते ' २०

१ om. M. २ ग्रामणि• M Be.

ऽथैताꣳ क्षौमीꣳ सूतवशामालभते¹ ' । तस्या असमुदिते यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे पय आनीयाभिषिञ्चत्यषाढं² युत्सु पृतनासु पप्रिꣳ सुवर्षाꣳप्स्वां वृजनस्य गोपाम् । भरेषुजाꣳ सुचितिꣳ सुश्रवसं जयन्तं त्वामनु मदेम सोम ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सोमसवेनाभिषिञ्चामीति ' सम्मृष्टे सम्मुक्षोन्नौतीति समा- नया मुखस्य विमार्जनाद्यꣳ सꣳसृपाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पञ्चहविषा दिशामवेष्ट्या यजते ' ऽथ द्विपशुना पशुबन्धेन यजते ' ऽथ सात्यदूतानाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पूर्वैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संतिष्ठते सोमसवो ऽर्ध- चतुर्दशैर्मासैः ' ॥ ५ ॥ पृथिसवेन³ यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्मानडुहꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं द्रोणं चतुःस्रक्ति चतुष्टयीरपो दिग्भ्यः संभृता⁴ ' अथ वै ब्राह्मणं भवति

१ ॰भते MD Be UB ; ॰भेत Be 7. २ The mantra is abbreviated in all the MSS. ३ पृथिषि० M, पृथिषौ Be every time in this kh. ४ Thus M Be ; समाभृता the other MSS.

यत्किंच राजसूयमनुत्तरवेदीकं तत्सर्वं भवतीति॑ स आमा- वास्येन हविषेष्ट्वाष्टावह्वान्यनुमतप्रभृतिभिरेति सप्तेन्द्रतुरीय- प्रभृतिभिर॑थ रत्निनार्ग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ देवसुवाग् हवि- र्भिर्यजते॑ ऽथैतां चतुर्हविष्मदिष्टिं निर्वपत्याग्नेयमष्टाकपाल- मैन्द्रमेकादशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरु- ५ मिति॑ तस्या १ ऽसमुदिते यजमानायतने रोहितं चर्मानडुहं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति॑ तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे द्रोणे चतुष्टयीरपः समवनीयौषाभिषिञ्चति २ ये ते पञ्चाशतं ददुरश्वानाग् सध- स्रुतिः । युष्मदग्रे महि श्रवो बृहत्त्कधि मघोनां नृवदमृत १० नृणाम् ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण पृथिसवेनाभिषिञ्चा- मीति॑ समुन्मृष्टे समुत्क्रोमन्तीति समानमा मुखस्य विमा- र्जनाद॑थ संसृपाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पञ्चहविषा दिग्वा- मवेष्ट्या यजते॑ ऽथोपायतीत्य द्विपशुं पशुबन्धग् सात्यदूतानाग् १५ हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पूर्वैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते॑ ऽथ त्रैधातवीयया यजते॑ ऽथ सौत्रा- मण्या यजते॑ संतिष्ठते पृथिसवो ऽध्यर्धेन ३ मासेन ३ ॥ ६ ॥

१ Thus M Be 7 DUB ; तस्यासमु० Be. २ Thus Be 7 DU ; समानौय M Be B, but cp. XII. 8 (p. 98, 5). ३ Thus M ; ध्यर्थ र्थे मायेन the other MSS.

[ १८ । ७, ८ । ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् ३४६ गोसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते ऽयुतं दक्षिणाः सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं प्रतिधुगभिषेचनाय¹ । दीक्षते¹ । तस्य षड् दीक्षाः षडुपसदः¹ । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनमात्रं वेदे- ५ रनुद्धतं भवति¹ । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे प्रतिधुगानीय² बृह्त स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति रेवञ्जातः सहसा वृद्धः चत्राणां चत्रभृत्तमो वयोधाः । महान्महच्छिले तस्तभानः चत्रे राष्ट्रे च जागृहि । प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामि ॥ देवस्य त्वा १० सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण गोसवेनाभिषिञ्चामीति¹ । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष गोसवः षट्त्रिग्ंशः सर्व उक्थ्य उभयसामायुतदक्षिणः³ । पवमाने कक्षीरथंतरं कुर्वन्ति⁴ । ॥ ७ ॥ द्वितीयः ॥ १५ ओदनसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्मानडुहग् सुवर्णरजतौ च रुक्मौ शतमानं च प्रवतं चतुरो वर्णांन्ब्राह्मणग् राजन्यं वैश्यग् शूद्रं चतुरो रसान्मधु सुरां

¹ Thus M Be 7 D ; प्रतियुग॰ the other MSS. ² Thus M ; प्रतिधुक्ष्थानीय all the other MSS., but cp. Maitr. S. II. 2. 7, where the word is also used as a neuter (sc. पयः). ³ Thus Be 7 D ; ॰सामायुतंदक्षिणाः M ; ॰सामाप्यणुतदक्षिवः the other MSS. ⁴ Thus M ; भवति the other MSS.