बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

प्रास्य तेनैनं प्रदक्षिणऋं परिमण्डलं¹ परिलिखत्य'पोद्धृत्य खन्यां कर्षूः खानयन्त्युच्छ्रयन्त्यपस्या' ² दक्षिणतश्च पश्चाच्च वर्षीयसीः कुर्वन्त्यथ याचत्याज्यस्थालीग्ं सस्रुवाग्ं स्फ्यं दर्भस्तम्बमुदपात्र- मौत्तरवेदिकाग्ंश्च³ संभारान्दधि मधुमिश्रग्ं हिरण्यं च शर्कराः⁴ सिकताश्च⁴ दर्भानित्येतत्समादायोत्तरार्धे सग्ंसादय- ५ न्त्यथ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं⁵ गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्यान्तःशर्करमिमामुपदधाति प्रजा- पतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यथ शङ्कु- मुद्धृत्योदपात्रमुपनिनय दर्भस्तम्बमुपदधाति वाक्चा समुद्र १० उपदधात्विति वा तूष्णीं वा

षड्भिरनुच्छन्दसमथोर्ध्वचित उपदधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देवतयाङ्गिरस्वद्बुवाः सीदतेत्येतानु- व्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या ब्राह्मणस्य सं ते पयाꣳसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य ' यथासुष्ठु यथाशर्करमनुव्यूहति ' तस्यां १ ५ नव १ परिमण्डला १ लेखा लिखत्यथ २ दध्ना मधुमिश्रेण शर्कराः समज्य सायम्ग्निहोत्रꣳ हुत्वाग्नीन्परिस्तीर्योपवसन्त्यथ प्रातर्हूते ऽग्निहोत्रे यावत्युदपात्रं भस्म पुरीषमूषान्सिकता यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डं यज्ञपुरुषा संमितं तावन्मात्रौः ३ पञ्चा- शीतिशतꣳ हिरण्येष्टकाः शर्करा वा घृताक्तास्तावत्यो ४ लोकं- १० पृणा अपरिमिता वा चतस्रः स्वयमातृण्णाः सहस्रꣳ हिरण्य- शल्कानूर्ध्वं चिभ्यो ' ऽपरिमितानित्येक आहुस्ते यदि सहस्रं भवन्ति द्वे द्वे शते पञ्चनाडीष्वोते ५ भवतो ' ऽथोदित आदित्ये द्वाभ्यामात्मन्यग्निं ६ गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि १५ धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्याधिद्रवणं जपत्यपामिदं न्ययनं नमस्ते इति द्वाभ्यामथापरार्ध उदपात्रमुपदधाति वाक्का १ Thus Ben. UH (the last तस्या ) ; तस्यां नव मंडला Be; तस्मिन्नेव परिस० MB. २ लिखित्वा MB. ३ ०मात्रं M. ४ घृतान्वक्ता० M. ५ Thus MHU ; ०नाडीष्येते B; ०नाडीप्रोवे Be Ben. ६ Thus MBHU ; ०त्मानग्निं Be Ben. 53

४१८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २, ३ । ]

समुद्र उपदधे सुप्रजावनिग्ँ रायस्पोषवनिं मह्यं यजमाना- येति॑ । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ संभारान्निवप- त्यग्नेर्भस्मासीति भस्माग्नेः पुरीषमसीति पुरीषग्ँ संज्ञानमसि कामधरणमित्यूषान्मयि ते कामधरणं भूयादिति सिकता॑ । अथैनान्संप्रयौति सं या वः प्रियास्तनुवः सं प्रिया हृदयानि ५ वः । आत्मा वो अस्तु संप्रियः संप्रियास्तनुवो ममेत्य॑थैनान्कल्प- यति कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधीः । कल्पन्ता- मग्नयः पृथङ्मम ज्यैष्ठ्याय सव्रता इति॑ । ताग्ँस्तथा कल्प- यति यथा न लेखाः संलोपयन्ते१॑ । सद्यो वा सर्वं क्रियते सद्यस्काले॑ ॥ २ ॥ प्रथमः ॥ १० अथान्तमायां लेखायां पूर्वपक्षस्य दिनेष्टका उपदधाति संज्ञानं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद विज्ञानं तया देवत- याङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । तासामन्तरालेखेष्वेतेषामेव दिनानां मुहूर्तेष्टका उपदधाति चित्रस्तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद केतुस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । १५ सर्वासाम् पारे सूददोहसः करोत्य॑थाभ्यन्तरायां लेखायां पूर्व- पक्षस्य क्षपेष्टका उपदधाति दर्शा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद दृष्टा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । तासामन्तरालेखेष्वेतासामेव२ क्षपाणां मुहूर्तेष्टका उपदधाति दाता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद प्रदाता तया देवतयाङ्गि- २०

पादटिप्पणी (Footnotes): १ संयोपयंते Be Ben. २ Thus MU ; एतेषामेव the other MSS.

रस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करो- त्येथाभ्यन्तररायां लेखायामपरपक्षस्य दिनेष्टका उपदधाति प्रस्तुतं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद विष्टुतं तया देवतया- ङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ तासामन्तरालेख्येतेषामेव ५ दिनानां मुहूर्तेष्टका उपदधाति सविता तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद प्रसविता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्च- दश॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथाभ्यन्तरायां लेखाया- मपरपक्षस्य रूपेष्टका उपदधाति सुता तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद सुन्वती तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्च- १० दश॑ तासामन्तरालेख्येतासामेव रूपाणां मुहूर्तेष्टका उप- दधात्यभिगास्ता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदानुमन्ता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑

. Just under ह: बृह॒स्पति-. Then: ' तयादेवतं

Line 19: "करोति तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य'थ सूददोहसं करोति"

Let's check line 20 (Footnote 1): "१ Thus Be Ben. ; लेखाभ्यंतरेषु M ; लेखांतरेषु HU ; लेखायां B." Wait, look at: "१ Thus Be Ben. ; लेखाभ्यंतरॆषु" - is it 'लेखाभ्यंतरेषु' with anusvara or 'लेखाभ्यन्तरेषु'? Look at footnote 1: "१ Thus Be Ben. : लेखाभ्यंतरॆषु M ; लेखांतरेषु HU ; लेखायां B." Wait, is it a colon : after Ben.? Yes: १ Thus Be Ben. : लेखाभ्यंतरेषु M ; लेखांतरेषु HU ; लेखायां B. Wait, does "लेखाभ्यंतरेषु" have anusvara? Yes: 'लेखाभ्यंतरेषु' has dot on 'त', wait, no, dot on 'य': लेखाभ्यंतरेषु! And in HU: 'लेखांतरेषु' (dot on 'ख'). And in B: 'लेखायां B.'

Line 21 (Footnote 2): "२ मध्यमे M."

Wait, let's re-verify line 1: "

ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिव इति॑ प्राच्याच लोकंपृणया प्रसो- त्यग्निं प्राचीभिः संप्रच्छादयन्ति॑ संप्रच्छन्नं पलाशशाखया परिकर्षति लोकं पृण छिद्रं पृणेत्यानभिमृष्टं चितिकॢप्त्या ५ भवत्येत्यग्निमभिमृशति¹ यत्ते ऽचितं यदु चित्तं ते अग्न इति द्वाभ्याम॑थ चितिकॢप्त्याभिमृशति चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वांनित्य॑ग्ने देवाꣳ इहावहेत्याग्नेय्या गायत्र्यैतां चितिमभि- मृश्य द्वे² अवद्रवणे॑ जपति॑ वाक्च आत्मन्नाएदा इत्य॑थ³ कृष्णमृगमभिमृश्य तनुपुरीषमुपदधाति पृष्टो दिवीति॑ १० तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ पाच्यामप आनीय हिरण्यशल्कान्संप्रकीर्य द्वाभ्यांदाभ्याꣵ⁴ शताभ्यां प्रोक्षति सह- स्रस्य प्रमा असीति पुरस्तात्सहस्रस्य प्रतिमा असीति दक्षि- णतः सहस्रस्य विमा असीति पश्चात्सहस्रस्योन्मा असीत्युत्त- रतो॑ ऽथ मध्यं⁵ द्वाभ्याꣵ शताभ्यां प्रोक्षति साहस्रो ऽसि १५ सहस्राय त्वेत्य॑थोत्तरार्धे तिष्ठन्निष्टका धेनूः कुरुत इमा मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वित्यान्तादनुवाकस्याथैके ऽर्कपर्णेना- जक्षीरेण⁶ चरमायामिष्टकायां जुहोति॑ स°⁷ यद्यदेनं°

१ परि instead of अभि M. २ Thus HUB; द्वे ऽप्यभिद्रवणे ज० Be Ben; द्वाभ्यामभिद्रवति M. ३ सच instead of अथ M Ben. U. ४ द्वाभ्यां twice in BU only. ५ om. M. ६ र्के० om. B Be H. — ०नाजाक्षी० Be Ben. ७ Thus M ; स्यदुचैनं B; दुयेरैनं Ben; यदुशैनं Be; स्यउचैनं HU.

४२२ Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४, ५ । ]

करिष्यन्भवत्यथैतस्यार्कपर्णस्य¹ पुटमन्तरवस्त्राविणं कृत्वोदङ्- तिष्ठन्मुखदघ्ने धारयन्नाहाहरानयेति ' स यत्र धारेष्टकां² प्राप्नोति तत्प्रतिपद्यते त्वमग्ने रुद्र इत्यान्तादनुवाकस्याथैतदर्क- पर्णं यं द्वेष्टि तस्य संचरे पशूनां न्यस्यति ' यद्यु वै न द्वेष्या- ऽन्वटे न्यस्यत्यैनमुपतिष्ठते त्वमेव तां वेत्थ यो ऽसि सो ५ ऽसीत्येतेनानुवाकेनाथ सङ्घारविचाराभ्यामुपतिष्ठते संवत्सरो ऽसि परिवत्सरो ऽसीत्येतेनानुवाकेनाथाह होतरग्नेरुक्थेनाग्नि- मनुशꣳसेति ' ³यदि होता न कामयते यजमान एव जघ- नेनाग्निं तृणानि संस्तीर्य तेषूपविश्याग्नेरुक्थेनाग्निमनुश

[ १६ । ५१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४२६ दूति शतरुद्रीयस्य रूपम॑ग्नाविष्णू॒ इति॑ वसो॒र्धारा॑या ऽ अन्न॑पत इत्यन्न॑होमः॑ । सप्त॑ ते अग्ने॒ समिधः॑ सप्त जि॒ह्वा इति॑ विश्व- प्रीरित्य॑थ स्रुवेणोपघातमेकविंशतिमाहुतीर्जुहोत्यग्नये स्वाहा वसवे स्वाहेति॑ । ऽथलाङ्गलैव संस्त्रावान्यजमानस्याञ्जलावा- ५ वपति १ । तैर्यजमानो मुखं विमृष्टे राज्ञी विराज्ञीत्येतेनानु- वाकेनोत्तरपरिग्राहात्प्रभृति पाशुबन्धुकं कर्म तायते । सिद्धमा मनोतायाः कृत्वा मनोतामनुद्रुत्य पशोरवदानानि संमृ- श्यौदुम्बरे २ पात्रे ऽ यूष्णो मृत्युग्रहं गृह्णाति विपश्चिते पव- मानाय गायतेत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि मृत्यवे त्वा जुष्टं १० गृह्णामीति । दर्भैः परिम

४२४ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १९ । ५ ]

गृह्णन्ति¹ ग्रहमुपहूतं² ग्रहं यजमानो भक्षयति भक्षो ऽस्म्यमृत- भक्षस्तस्य ते मृत्युपीतस्यामृतवतः स्वगाकृतस्य मधुमत उप- हूतस्योपहूतो भक्षयामीति ' भक्षयित्वात्मानं प्रत्यभिमृशते मन्द्राभिभूतिः केतुर्यज्ञानामित्यान्तादनुवाकस्या'नूयाजप्रभृति पाशुबन्धिकं कर्म तायते ' सिद्धमा दक्षिणानां कालाद्दक्षि- ५ णानां काले धेनुमृषभमनड्वाहं दत्त्वैकविंशतिर्दक्षिणा³ ददाति ' शतं ददाति ' सहस्रं ददात्यन्विष्ठकं दक्षिणा ददाति ' यदि न विन्देत मन्यानेतावतो दद्यादोदनान्वा ' षष्ठौहीं त्वन्वर्वतीं दद्याद्धिरण्यं ददाति ' वासो ददाति ' तेनायुः प्रतिरत इति ब्राह्मणं ' तं चेत्सौम्ये ऽध्वरे चिन्वीत १० प्रथमायामुपसद्दि चेच्चकरणं ' मध्यमोत्तमे उपसदावन्तरेणोप- धानं ' काले ऽग्निप्रणयनं ' दक्षिणानां काले दक्षिणाः ' सव- नीयस्य यूष्णो मृत्युग्रहं तं चेदहीने सत्रे वा चिन्वीत प्रथमे ऽहनि दक्षिणाः प्रथमे ऽहनि यूष्णो मृत्युग्रहो ' न सत्रे दक्षिणा नीयन्ते ' नाचिकेत एव मृत्युग्रहः स्यादित्येतदपर- १५ 'मग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत मैत्रावरुण्यामिक्षया वेति ' तस्यै सायमाग्निहोत्रे हुते सायंदोहः प्रातराग्निहोत्रे हुते प्रातर्दोहः ' पशुपुरोडाशेन सह श्रपणंसमुदिते चर्या ' संतिष्ठते सावित्रः ' ॥ ५ ॥ तृतीयः ॥

१ उपप्रस्टहंति M. २ ग्रहमिडोपहूतं M. ३ ददाति instead of दत्त्वा M.

• wait, it is चि! Second character: त्व or वृ? Look at वृ in त्रिवृत् - usually व with a bottom curl ृ. Here, the curl goes down and up to the right! Wait, त्व has त + व. The loop is at the bottom right. Wait, what if it is त्रिवृत् सप्त? Wait, look at त्रिवृत्: if it is त्रि, why does it look like चि? In many old Devanagari typesets, त्र (tra) has a round left side if it's from a certain foundry! Wait, no, look at नाचिकेतस्य (line 1): चि. It looks EXACTLY like that चि! Wait, could it be त्रिवृत्सप्त? Let's search Google for: "अथ यदि" "सप्त पुरस्तात्" Baudhāyana Or: Baudhayana Srauta Sutra 19.6 In Baudhāyana Śrautasūtra XIX.6: "atha yadi trivṛtsapta purastāt tisro dakṣiṇataḥ..." WAIT! Is it trivṛt? Wait, what if it is चित्वत्सप्त? Is there a word चित्वत्? चिति + `व

४२६ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ १९ । ६, ७ । ]

दक्षिणासु नीयमानासु प्राचेहि प्राचेहीति प्राची जुषाणा वेत्वाज्यस्य स्वाहेति स्रुवेणोपहत्याहवनीये जुहुयाद्भूयिष्ठ- मेवास्मै श्रद्दधते ऽ भूयिष्ठा दक्षिणा नयन्तीति ब्राह्मणम् ऽ संतिष्ठते नाचिकेतः ऽ ॥ ६ ॥ चतुर्थः ॥ अथ ब्रह्मचितः १ ऽ प्रसिद्धं चेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैताव- ५ देव नाना ऽ नात्र लेखा भवन्त्यथ पुरस्तादुदीचीर्ग्रहणेष्टका उपदधाति चित्तिः स्रुगित्या देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद चित्त- माज्यं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीदेति दशाथ हृदयेष्टका- मुपदधाति सुपर्णं घर्मं परिवेद वेनमित्यनुद्रुत्य देवैः स मानसीन आत्मा जनानामित्यातो ऽ ऽथ यजुरिष्टके उपदधा- १० त्यग्निर्र्यजुर्भिरित्या देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद सविता स्तोमै- स्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीदेत्यथ पत्नौष्टके उपदधाति सेनेन्द्रस्य तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद धेना बृहस्पतेस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीदेति ऽ सर्वासां पारे सूददोहसः करो- त्य॑थ दक्षिणतः प्राचीश्चतस्रश्चेष्टका उपदधाति पृथिवी होता १५ तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद द्यौरध्वर्युस्तया देवतयाङ्गिर- स्वद्ब्रुवा सीदेति चतस्रो ऽ ऽथ हृदयेष्टकामुपदधाति ब्रह्मेन्द्र- मग्निमित्यनुद्रुत्य यज्ञमेतं चतुर्होतॄणामात्मानं कवयो निष्षि- क्युरित्यातो ऽ ऽथ यजुरिष्टके उपदधातीन्द्र उक्थामदैस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद मित्रावरुणावाशिषा तया देवत- २०

१ ब्रह्मचित्तस्य M Be.

मेवास्मै श्रद्दधते ' भूयिष्ठा दक्षिणा नयन्तीति ब्राह्मणम् ' Wait, look at line 3: मेवास्मै श्रद्दधते ' भूयिष्ठा दक्षिणा नयन्तीति ब्राह्मणम् ' Notice the quotes:'afterश्रद्दधतेand'afterब्राह्मणम्`.

*   **Line 4**:
    `संतिष्ठते नाचिकेतः ' ॥ ६ ॥ चतुर्थः ॥`
    Wait, before `॥ ६ ॥` is there an apostrophe?
    Yes: `संतिष्ठते नाचिकेतः ' ॥ ६ ॥ चतुर्थः ॥`

*   **Line 5**:
    `अथ ब्रह्मचितः१ ' प्रसिद्धं क्षेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैताव-    ५`
    Wait, footnote marker: `१` (superscript or small digit `१` after `ब्रह्मचितः`).
    Wait, is it `ब्रह्मचितः१`?
    Footnote says: `१ ब्रह्मचितस्य M Be.`
    So `अथ ब्रह्मचितः१ ' प्रसिद्धं क्षेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैताव-`
    Wait, at the end of line 5, there is line number `५`.

*   **Line 6**:
    `देव नाना ' नात्र लेखा भवन्त्यथ पुरस्तादुदीचीर्दशहोत्रिष्टका`
    Wait, let's check:
    `देव

[ १९ । ७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४२७ याऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य॑थ पत्नीष्टके उपदधाति पन्था पूष्णास्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद वाग्वायोस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्य॑थ पश्चादुदीचीः पञ्चहोत्रेष्टका उपदधात्यग्निर्होता तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा ५ सीदाश्विनाध्वर्यू तया देवयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति चतस्रो॑ ऽपि वाश्विनाध्वर्यू इत्येतेनैव मन्त्रेण द्वे इष्टके समानतयादेवते उपदधाति॑ तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवे सीदतमिति॑ मन्त्रग्ं¹ संनमयत्य॑थ हृदयेष्टकामुपदधाति शतं नियतः परिवेदे- त्यनुद्रुत्य प्राणमुल्बं तेन कॢप्तो ऽमृतेनाहमस्मृत्यातो॑ ऽथ १० यजुरिष्टके उपदधात्यङ्गिरसो धि

पत्नीष्टके उपदधाति वसूनां गायत्री तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद रुद्राणां त्रिष्टुप्कया¹ देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति ' सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथोपरिष्टात्प्राचीः सप्तहोतृ- ष्टका उपदधाति महाहविर्होता तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद सत्यहविरध्वर्युस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति षडपि ५ वानाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्च यज्ञस्याभिगरावित्येतेन मन्त्रेण द्वे इष्टके समानतयादेवते उपदधाति ' तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवे सीद- तमिति मन्त्रँ संनमयत्यथ² हृदयेष्टकामुपदधातीन्द्रो राजा जगतो य ईश इत्यान्तादनुवाकस्याथ यजुरिष्टका उपदधा- त्यदितिर्वेद्या तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद सोमो दौष्या १० तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति त्रयोदशाथ पत्नीष्टका उपदधात्यादित्यानां जगती तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद विष्णोरनुष्टुप्कया³ देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेत्यष्टादश ' सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथ यथावकाशं ग्रहेष्टका उपदधाति वाचस्पते विधे नामन्निति दशहोतुर्वाचस्पते वाचो वीर्ये- १५ णिति चतुर्होतुः सोमः सोमस्य पुरोगा इति पञ्चहोतुर्भू- र्भुवः सुवरिति षड्ढोतुर्वाचस्पते हृद्विधे नामन्निति सप्तहोतुः ' सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथ यथावकाशमेव प्रतिग्रहे- ष्टका उपदधाति ' देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यनुद्रुत्यैषा ते

१ त्रिष्टुप्तया M. २ Thus MH ; संनमत्य॰ the other MSS. ३ ॰ष्टुप्तया

[१६ । ७, ८ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । काठकम् समस्तः ४२६

काम दक्षिणोत्तानस्वाङ्गिरसः प्रतिगृह्णात्वित्येकान्नविꣳशमपि वा गन्धर्वाप्सराभ्यः स्वगलङ्करणे इत्येतेन मन्त्रेण द्वे इष्टके समानतयादेवते उपदधाति । तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवे सीद- तमिति मन्त्रꣳ संनमयति १ । स्वयमातृण्णाभ्यः प्रभृति सिद्ध- मत ऊर्ध्वꣳ । संतिष्ठते ब्रह्मचित् । ॥ ७ ॥ पञ्चमः ॥ अथ समस्तस्य । प्रसिद्धं चेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैतावदेव नाना । सावित्रो ऽग्निः प्रथमा चितिर्लोकंपृणा २ द्वितीया । नाचिकेतस्तृतीया । लोकंपृणा ३ चतुर्थी । ब्रह्मचित्पञ्चमी । सर्वासु चितिषु स्वयमातृण्णा २ । पुरीषान्ताश्चितयो ऽग्रे देवाꣳ दूहावहेत्येताभिः पञ्च ४ चितीरभिमृशति । तं चेत्सौम्ये ऽध्वरे उत्तम ५ एव चक्रे चिन्वीत प्राग्दीक्षणीयायै दिवः श्येनोभि- र्यजेतोदवसानायाया ६ अपाघाभिः ६ । सकृत्प्रयुज्य ७ समस्यति । संतिष्ठते समस्तः । ॥ ८ ॥ षष्ठः ॥

१ Thus U (pr. m.); संनमयति the other MSS. ; M om. this passage. २ ॰पृणाभिर् (॰भिश् ) M Be UH. but cp. Āp. xix. 15. 11. ३ ॰तृणाः M. ४ Thus H; पंचभिः पंच चितौर॰ U; पंच चितयो भिमृशति Be Ben; पंच चितयोभिमृशंवे M; पंचभिश्चितीरभिमृशति B. ५ उत्तमे U; instead of उत्तम एव चक्रे M has उत्तरवेद्यां । ६ Thus HU (sec. m.); ॰सानौयायापा॰ M Ben Be U (pr. m.); ॰सायाथापा॰ B : cp. Sāyaṇa on T Br., vol. iii, p. 815; अपाघाभिः MU Be; the other MSS. indistinctly (घ or श्). ७ प्रयुज्यैनं UH; प्रयक्ष्य M.

रात्स्म" or "बृहद्रात्स्म". Wait, look at the gap: बृहद् + रात्स्म = बृहद्रात्स्म. But the type might be बृहरात्स्म or बृहद्रात्स्म. Wait, let's look at line 12 again: प्रतिगृणात्यो बृहदृतं७ बृहत्सत्यं बृहद्रात्स्म बृहदिति '

Line 13: तस्योत्तमे पर्याये ऽरात्स्म८ बृहत्संपद्यते८ ' संतिष्ठते Wait, look at footnote 8: "८ पराश्रोत्संप० M." or "८ पराभ्रत्संप० M."? Look at footnote 8: "८ परा..." -> wait, look at footnote 8: ८ प र ा द्ध सं प ० M. ? or ८ परात्संप० M.? Look at line 13: "ऽरात्स्म८ बृहत्संपद्यते८" Footnote 8 has: "८ परात्संप० M." or "८ पराभ्रत्संप० M." or "८ पराङ्संप०"? Wait, let's look at line 13: तस्योत्तमे पर्याये ऽरात्स्म८ बृहत्संपद्यते८ ' संतिष्ठते

Line 14: वैश्वसृजः ' ॥ ६ ॥ सप्तमः ॥

Now let's check line numbers and layout. The prompt asks: "

दक्षिणतो ऽचिदुःखोत्थितस्यैवेति Wait, let's look atपुरस्ताद्दक्षिणतो: Look at पु र स्ता ई क्षि ण तो? No, पुरस्ताद्दक्षिणतो! The द्दandक्षare ligated or standard:पुरस्ताद्दक्षिणतो. Wait, look at ऽचिदुःखोत्थितस्यैवेतिvsऽविदुःखोत्थितस्यैवेति: Notice the first letter after ऽ: it's चwithि->चि! Yes, it literally has ऽचिदुःखोत्थितस्यैवेति`.

*   **Line 13:**
    `षडिहेह वः स्वतपस इति चतिताम्राणीति चतस्रो मदन्ती-`
    `षडिहेह वः स्वतपस इति चतिताम्राणीति चतस्रो मदन्ती-`
    Wait, `चतिताम्राणीति` or `चैतिताम्राणीति`?
    It is `चतिताम्राणीति` (no ai-matra, just `चतिताम्राणीति`).

*   **Line 14:**
    `स्तप्ताः प्रवर्ग्यवदाचन्त्योः शान्तिं कृत्वोत्थूर्ध्वान्च इति चौष्टृत्-`

यत्ते शिल्पमिति च ' व्याहृतीर्जपिलापो व इति यजमान उपतिष्ठत ' एवमुत्तरैरुपस्थानं व्याहृतीर्जपित्वा ' सप्त सूर्याः सप्त दिशो नानासूर्या यद् द्यावशिरं देवानामिति चतस्रः सौरीः पुरस्तात्केदसम्भरमित्येकामर्धमासा इत्युपरिष्टात्कांला अप्सु निविशन्त इति१ दक्षिणतः ' किग्ँ स्विद्वेति पञ्च ४ वैष्णवीः२ ' पृच्छामि त्वा परं मृत्युमिति चतस्रो मृत्युमतीः ' पृच्छामि त्वा पापकृत इति चतस्रो निरयवतीरौ३ यस्मिन्नग्ने नयेति द्वे ' अग्निस्र जातवेदास्येत्यष्टौ दिश्या दिशो व इति यजमानः ' प्रभ्राजमाना इत्येकादश रुद्राः ' प्रभ्राजमान्य इत्येकादश रुद्राण्यः पदशो मध्ये ' रूपाणि व इति यज- १० मानः ' स्वानभ्राडित्येकादश गन्धर्वगणाः पदशः पश्चात्सौरी मिमायेत्येका४ ' वराहवः श्वतपस इति सप्त वाताः पदशः ' समानमेतदिति वृष्टिमती५ ' यदक्षरमिति लोको ' जम- दग्निरित्याप्यायितस्तंक्षंयोरिति शंयुः ' सहस्रवृदित्यष्टौ संयानीः ' स संग्राम इति द्वे च६ ' पवित्रवन्तः पवित्रं ते १४ ब्रह्मा देवानामसतः सद्यः इति चतस्रः पवित्रवत्य उत्तरतो ' ऽसौ य ऋक्षा इति सप्त मध्ये ' ऽन्धो मणिमिति पञ्च १ द्वे ins. M. २ Thus BHU ; वैष्णाव्यः M Be Ben. ३ निरपवतौ० B ; पषमतौर० Ben ; यमवतौर० Be. ४ एकां H Be Ben U. ५ ०तीं HU ; दृष्टिभिर् M ; Be Ben om. the word. ६ om. B,

वैश्वदेवैरुत्तरत ' आ तमग्ने रथमिति तिस्र ' आतनुष्वेति चतस्र ' आ मन्द्रैरित्येकां यजमान उपदध्यादंणुरभिष्येति द्वे ' सुब्रह्मख्योमित्येकामरुणाश्च दूति चतस्रो रेवतीर्ब्रह्मण उद- रणमसौति चतस्रो ब्रह्मसदना ' अष्टयोनीमित्यष्टौ दिश्या ' ५ मित्रस्य वरुणस्येत्यष्टौ दिश्याः ' पुष्करपर्णँ रुक्मँ हिरण्मयं पुरुषं कूर्ममिति महाग्निवदेव १ तान्युपधाय हंसः शुचिष- दिति द्वे दूरोहणे पुरुषमभितस्त॑दित्यदमिति द्वे मध्ये ' वसूनाँ रुद्राणामित्यष्टावुत्तरतो ' रश्मयो व दूति यजमान ' आरोगस्येत्यष्टावुपरिष्टादापो व इति यजमानः ' प्रभ्राज- १० मानानामित्येकादश प्रभ्राजमानानामिति चैकादश मध्ये ' रूपाणि व दूति यजमानो ' ऽग्नेः पूर्वदिश्यस्येत्यष्टौ दिश्या ' [L

४३४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१६।२०।] तिस्रः ।' पुनर्मामैत्विति च तिस्रः१ ।' स्वयमातृण्णादि समान- मुत्तरऽ̄ सावित्रेण ' स्वयमातृण्णा लोकंपृणान्वैता आपः पञ्च चितयो भवन्ति ' प्रतिदिशं चितीः२ पुष्करपर्णादिभिः प्रच्छादनं ' लोकं पृणयैव द्वितीयामेत्याः प्रथमचितिवन्न ' पुष्करपर्णादय ' उत्तरतो३ लोकंपृणयापवर्गा ' दीर्घदारुभि- ५ र्मञ्चं४ कृत्वा पृष्टो दिवीति पुरीषव्यूहनमन्त्येष्टके५ शतरुद्रीय- होमो ' ऽ̄नुशूक्सनान्ते ऽ̄ग्निप्रणयनम् ' हूयमानायां६ वैश्वान- यज्ञो ब्राह्मणेन७ व्याख्यातो ऽ̄नकामस्य सर्वकामस्य८ वा पर्वणिपर्वणि वैश्वानयज्ञः ।' सोत्तरवेदिषु क्रतुषु चिन्वीतेति यथाब्राह्मणं ' तस्यैतद्वतमिति यथाब्राह्मणं संमितासु१० व्रत- १० समुच्चया१० ।' आपो न बीभत्स्या यथाब्राह्मणमेककामः ११

१ चतस्रः M ; चतिस्र: the other MSS. २ चितिं H चितिः U. ३ उत्तर Be Ben. ४ ०र्मेचं M. ५ ०मंत्येष्टकोर्ध्व MUH. ६ Uncertain reading; हूयमानायां U Be BU; ह्रियमाणायां M : ह्रौयमाणायां Ben. ७ Thus Sāyaṇa (comm. on Taitt. Ār.); ब्राह्मण MUH; ब्राह्मणे Be Ben ; B om. the word. ८ स्वर्ग० M. ९ चेतव्यस् ins. M. १० Uncertain reading ; HU read as given in the text ; संमितं व्रत-समुच्चय B; समभितस्य व्रतसमुच्चय Be Ben; संमितव्रतसमुच्चय M. ११ यथाब्राह्मणमेककाम: Be Ben ; यथाब्राह्मणकाम: HBUM.