बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

92 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 11-13 तथा च गर्गः । वृक्षगुल्मलतासस्यक्षेमवर्षविनाशनः । क्रूराङ्गादीसिजननो ज्यैष्ठो ज्येष्ठनृपान्तकृत् ॥ आषाढे जायन्ते सस्यानि क्वचिदवृष्टिरन्यत्र । योगक्षेमं मध्यं व्यग्राश्च भवन्ति भूपालाः ॥११॥ Sloka 11.—In the Ashadha year of Jupiter, there will be crops here and there and no rain in other places. The luck and happiness (of people) will only be medium. Kings will begin to be extremely active. तथा च गर्गः । दुर्भिक्षाक्षेमजननश्चाषाढोऽन्योन्यभेदकृत् । भूपालयुद्धजननो मध्यमक्षेमकारकः । श्रावणवर्षे क्षेमं सम्यक् सस्यानि पाकमुपयान्ति । क्षुद्रा ये पाखण्डाः पीड्यन्ते ये च तद्भक्ताः ॥१२॥ Sloka 12.—In the Sravana year of Jupiter, there will be general happiness and the produce of lands will be plentiful. Heretics and base-minded men along with their followers will suffer. तथा च गर्गः । श्रावणः सस्यसम्पन्नः क्षेमारोग्यकरः शिवः । धान्यं समर्धतां याति सम्यग्वर्षति वासवः ॥ क्षुद्रान् पाखण्डिनः सर्वान् तद्भक्तांश्चोपतापयेत् । भाद्रपदे वल्लींजं निष्पत्तिं याति पूर्वसस्यं च । न भवत्यपरं सस्यं क्वचित्सुभिक्षं क्वचिच्च भयम् ॥१३॥ Sloka 13.—In the Bhadrapada year of Jupiter, the yield of creepers (such as green grams) and the first crop will reach their fruition. There will be no second crop in the year. Food grains will be plenty only in some places. There will be panic or fear in other parts.

Adh. VIII. Sl. 14-18] अष्टमोऽध्यायः 93 तथा च गर्गः । प्रौष्ठपादसस्यजननो नाशयत्यपरं च यत् । करोति च कचित्क्षेमं कचिदक्षेमकारकः ॥ आश्वयुजेऽब्देऽजस्रं पतति जलं प्रमुदिताः प्रजाः क्षेमम् । प्राणचयः प्राणभृतां सर्वेषामन्नबाहुल्यम् ॥१४॥ Sloka 14.—In the Aswayuja year of Jupiter, there will be frequent rain ; people will be happy and con- tented. All living beings will grow strong and food will be in plenty for all. तथा च वृद्धगर्गः । पर्याप्तसस्यान्नजलक्षेमश्चाश्वयुजः शिवः । सम्प्रवृत्तोत्सवः श्रीमान् सर्वकामसुखावहः ॥ उद्गारोग्यसुभिक्षक्षेमकरो वाक्पतिश्चरन् भानाम् । याम्ये तद्विपरीतो मध्येन तु मध्यफलदायी ॥१५॥ Sloka 15.—Jupiter while in his northern course confers health, happiness and plenty ; this will be reverse in his southerly course. When he is in the middle, he will produce mixed effects. विचरन् भद्वयमिष्टस्तत्सार्द्धं वत्सरेण मध्यफलः । सस्यानां विध्वंसी विचरेदधिकं यदि कदाचित् ॥१६॥ Sloka 16.—Jupiter is beneficent when he transits two asterisms in the course of the year. The effect will be medium when he passes through 2½ lunar mansions. If he should perchance go through more than this, he would destroy all the crops. अनलभयमनलवर्णे व्याधिः पीते रणागमः श्यामे । हरिते च तस्करेभ्यः पीडा रक्ते तु शस्त्रभयम् ॥१७॥ धूमाभेऽनावृष्टिस्त्रिदशगुरौ नृपवधो दिवा दृष्टे । विपुलेऽमले सुतारे रात्रौ दृष्टे प्रजाः स्वस्थाः ॥१८॥

94 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 19 Slokas 17-18.—If Jupiter has the colour of fire, there will be risk from fire; if the colour be yellow, diseases will break out; if it be dark, a battle will be impending; if it be green, there will be danger from thieves; if it be red, there will be trouble from weapons; if it be smoky, there will be drought. If Jupiter be visible in the day, there will be regicide. If his disc appear big and clear at night and he be posited in an auspicious lunar mansion, the whole world will be happy. In Sloka 18, नृपाः is another reading for प्रजाः तथा च पराशरः कदाचिद्यत्र दृश्येत दिवा देवपुरोहितः । राजा वा म्रियते तत्र स देशो वा विनश्यति ॥ रोहिण्योऽनलभं च वत्सरतनुर्नाभिस्त्वषाढाद्वयं सार्पं हृत्पितृदैवतं च कुसुमं शुद्धैः शुभं तैः फलम् । देहे क्रूरनिपीडितेऽग्न्यनिलजं नाभ्यां भयं क्षुत्कृतं पुष्पे मूलफलक्षयोऽथ हृदये सस्यस्य नाशो ध्रुवम् ॥१९॥ Sloka 19.—The asterisms Krittika and Rohini consti- tute the body of the संवत्सरपुरुष-Samvatsarapurusha; the two Ashadhas (Purva and Uttara) form the navel; Aslesha, the heart; and Magha, the flower. When these lunar mansions are devoid of malefics, the effect will be auspicious. If the body be afflicted by malefics through conjunction or aspect, there would be danger from fire and wind. If the navel be afflicted, there will be risk from famine. If the flower be afflicted roots and fruits would be destroyed. When the heart is afflicted, there will be the inevitable destruction of crops. तथा च काश्यपः कृत्तिका रोहिणी चोभे संवत्सरतनुः स्मृता । अषाढाद्वितयं नाभी सार्पं हृत्कुसुमं मघा ॥

Adh. VIII. Sl. 20.-22] अष्टमोऽध्यायः 95 क्रूरग्रहेहते देहे दुर्भिक्षानलमारुताः । क्षुद्भयं तु भवेन्नाभ्यां पुष्पे मूलफलक्षयः ॥ हृदये सस्यहानिः स्यात्सौम्यैः पुष्टिः प्रकीर्तिता । गतानि वर्षाणि शकेन्द्रकालाद्धतानि रुद्रैर्गुणयेच्चतुर्भिः । नवाष्टपञ्चाष्ट युतानि कृत्वा विभाजयेच्छून्यशरागररामैः ॥२०॥ लब्धेन युक्तं शकभूपकालं संशोध्य षष्ट्या विषयैर्विभज्य । युगानि नारायणपूर्वकाणि लब्धानि शेषाः क्रमशः समाः स्युः ॥२१॥ Slokas 20-21.—Find out the number of years that have elapsed since the commencement of the Salivahana era. Multiply this by 44. Add 8589 to the product and divide the result by 3750. To the quotient thus obtained, add the Saka years. Divide this by 60 and the remain- der thereof by 5. The quotient represents the five-year- periods ruled by Vishnu and others, and the remainder denotes the number of years that have elapsed in the particular lustrum. एकैकमब्देषु नवाहतेषु दत्त्वा पृथग्द्वादशकं क्रमेण । हृत्वा चतुर्भिर्वसुदेवताद्यान्युडूनि शेषांशकपूर्वमब्दम् ॥२२॥ Sloka 22.—Place the years of Jupiter obtained in the previous Sloka separately in two places. Multiply the first by 9 and divide the other by 12. Add the above product (in the first case) and the quotient (in the second case). Divide the result by 4. The quotient will reveal the particular asterism reckoned from Dhanishta. The remainder will denote the Padas (पाद) in the next star that have been traversed by Jupiter. In a Mahayuga (the period comprising the four Yugas), the number of solar years is 4320000 = 3750 × 1152 * 4370640 That of Jupiter for the same period is as per Surya 4370688* = 3794 × 1152 Siddhanta.

96 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 22 So that for every 3750 solar years we have 3794 years of Jupiter. Therefore 1 solar year = 1 + 44/3750 years of Jupiter. To find out the number of Jupiter years that had elapsed (in Kaliyuga) at the time of the commencement of the Salivahana era, we have to proceed thus : The number of solar years that have passed from the beginning of Kaliyuga till the commencement of the Saka era is 3179. This converted into Jupiter years will be 3794/3750 × 3179 or 3216 1126/3750 Now it is known that Kaliyuga commenced in the year Vijaya (the 27th year from Prabhava, which is the first year in a cycle of 60 years of Jupiter). Therefore, 3216 1126/3750 + 26 or 3242 1126/3750 being divided by 60, the remainder will give the particular year of Jupiter (in his cycle of 60 years) from Prabhava at the time of commencement of the Saka era, and this remainder is 2 1126/3750 which is the 3rd year or the year Sukla of the cycle. Coming down to the period subsequent to the commencement of the Saka era, say the present time (वर्तमान शक-Vartamana Saka 1868 April 1945), the number of Jupiter years that have elapsed will be 1867 + (44 × 1867)/3750 + 2 1126/3750 from the beginning of Prabhava or 1867 + 21 3398/3750 + 2 1126/3750 or 1891 774/3750 which indicates that it is the 32nd year of the cycle or Vilambi. But actually, it is Hemalamba. The reason is that the figures for Jupiter's years as given by Aryabhatta or as per Surya-siddhanta are a bit more than that of Varahamihira. His figure 8589 appearing in Sloka 20 is different from 8626 that we got above. Calculating backwards from 8589, we find the number of siderial revolutions of Jupiter according to Varahamihira to be 364190000. This is probably the. correct figure. Sloka 22 gives a clue to find out the particular lunar mansion in which Jupiter may happen to be at any given time.

Adh. VIII. Sl. 23-24] अष्टमोऽध्याय 97 Taking the current Saka year 1868, we have the Saka years that have elapsed as 1867. The number of Jupiter years that have elapsed as calculated in the penultimate paragraph of page 96 will be 1891 774/3750. This when divided by 60 gives a quotient 31. As per Sloka 22, we have to multiply the above quotient 31 by 9 ; then we get 279 ; and by dividing the same quotient by 12 we get 2 7/12. Adding these two figures we get 281 7/12. Dividing this result by 4 we get 70 and odd, thus indicating the asterism traversed by Jupiter, as the 17th. This when reckoned from Dhanishta is Uttaraphalguni. विष्णुः सुरेज्यो बलभिद्धुताशस्त्वष्ट्रोत्तरप्रोष्ठपदाधिपश्च । क्रमाद्युगेशाः पितृविश्वसोमशक्रानलाख्याश्विभगाः प्रदिष्टाः ॥२३॥ Sloka 23.—The lords of the 12 Yugas or five-year periods in the Jupiter's cycle are respectively (1) Vishnu (2) Brihaspati (3) Indra (4) Agni (5) Twashta (one of the creators) (6) Ahirbudhnya (7) the Manes (8) Viswedeva (9) the Moon (10) Indragni (11) the two Aswins and (12) Bhaga. तथा च समाससंहितायाम् । विष्णुगुरुशक्रहुतभुक्स्त्वष्टाहिर्बुध्न्यपितृरावेश्वानि । सौम्यमथेन्द्राग्न्याख्यं त्वाश्विनमपि भाग्यसञ्ज्ञं च ॥ संवत्सरोऽग्निः परिवत्सरोऽर्क इदादिकः शीतमयूखमाली । प्रजापतिश्चाप्यनुवत्सरः स्यादिद्वत्सरः शैलसुतापतिश्च ॥२४॥ Sloka 24.—The names of the five years with their lords of each lustrum are (1) Samvatsara and Ágni (2) Parivatsara and the Sun (3) Idavatsara and the Moon (4) Anuvatsara and Prajapati and (5) Idvatsara and Rudra. बृ सं 13

98 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 25-28 वृष्टिः समाद्ये प्रमुखे द्वितीये प्रभूततोया कथिता तृतीये । पश्चाज्जलं मुञ्चति यच्चतुर्थे खल्पोदकं पञ्चममब्दमुक्तम् ॥२५॥ Sloka 25.—In the first year, the rains will be even, while in the second, there will be good rain in the initial portion of the season. In the third year, it will be plenti- ful, while in the fourth, there will be rain only in the latter half. In the fifth year, the rain will be scanty. चत्वारि मुख्यानि युगान्यथैषां विष्ण्विन्द्रजीवानलदैवतानि । चत्वारि मध्यानि च मध्यमानि चत्वारि चान्त्यान्यधमानि विन्द्यात्॥ Sloka 26.—Of the 12 Yugas comprising the Jovial cycle, the four, viz., Vishnu, Indra, Brihaspati and Agni are the best. The middle four are only medium. The last four are to be understood as the worst. तथा च समाससंहितायाम् चत्वारि युगान्यादौ शुभानि मध्यानि मध्यमफलानि । चत्वार्यन्त्यानि न शोभनानि वर्षेर्विशेषोऽत्र ॥ आद्यं धनिष्ठांशमभिप्रपन्नो माघे यदा यात्युदयं सुरेज्यः । षष्ट्यब्दपूर्वः प्रभवः स नाम्ना प्रपद्यते भूतहितस्तदाब्दः ॥२७॥ Sloka 27.—When Jupiter enters the first quarter of Dhanishta synchronous with his emergence from the conjunction of the Sun in the month of Magha, Prabhava, the first year of his cycle begins and it will be beneficial to all beings. क्वचित्त्ववृष्टिः पवनाग्निकोपः सन्तीतयः श्लेष्मकृताश्च रोगाः । संवत्सरेऽस्मिन् प्रभवे प्रवृत्ते न दुःखमाप्नोति जनस्तथापि ॥२८॥ Sloka 28.—In this year, viz., Prabhava, there will be drought in some parts; there will be outbreak of storms and fires, the six-fold troubles (vide p. 61. supra),

Adh. VIII. Sl. 29-33] अष्टमोऽध्यायः 99 and phlegmatic diseases. In spite of these, the people will not feel miserable. तस्माद्द्वितीये विभवः प्रदिष्टः शुक्लस्तृतीयः परतः प्रमोदः । प्रजापतिश्चेति यथोत्तराणि शस्तानि वर्षाणि फलान्यथैषाम् ॥२९॥ निष्पन्नशालीक्षुयवादिसस्यां भयैर्विमुक्तामुपशान्तवैराम् । संहृष्टलोकां कलिदोषमुक्तां क्षत्रं तदा शास्ति च भूतधात्रीम् ॥३०॥ Slokas 29-30.—Thereafter, Vibhava, the second year begins. Then follow Sukla, Pramoda and Prajapati. The benefic effects will go on increasing in these years. During this period, Kshatriya kings will rule over the earth abounding in paddy, sugar-cane, barley and other grains,) when the people will be free from fear and hatred, and where the people will be all-cheerful and free from the malefic effects of the Kali age. आद्योऽङ्गिराः श्रीमुखभावसाह्वौ युवा सुधातेति युगे द्वितीये । वर्षाणि पञ्चैव यथाक्रमेण त्रीण्यत्र शस्तानि समे परे द्वे ॥३१॥ त्रिष्वाद्यवर्षेषु निकामवर्षी देवो निरातङ्कभयश्च लोकः । अब्दद्वयेऽन्त्येऽपि समा सुवृष्टिः किन्त्वत्र रोगाः समरागमश्च ॥३२॥ Slokas 31-32.—In the second Yuga which is com- posed of Angiras, Srimukha, Bhava, Yuva and Dhatu, the first three prove auspicious, the remaining two being middling. The lord of rain will pour down abundant rain in the first three years and the people will be free from affliction and fear. In the last two years, the rains will be equally distributed, but there will be the outbreak of diseases and war. शाक्रे युगे पूर्वमथेश्वराख्यं वर्ष द्वितीयं बहुधान्यमाहुः । प्रमाथिनं विक्रममप्यथान्यद्वृषं च विन्द्याद्गुरुचारयोगात् ॥३३॥

100 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 34-37 आद्यं द्वितीयं च शुभे तु वर्षे कृतानुकारं कुरुतः प्रजानाम् । पापः प्रमाथी वृषविक्रमौ तु सुभिक्षदौ रोगभयप्रदौ च ॥३४॥ Slokas 33-34.—In the third lustrum presided over by Indra, the years are Easwara, Bahudhanya, Pramatthin, Vikrama and Vrisha caused the transit of Jupiter. The first two years will be auspicious and will bestow the fruits of the golden age on the people. The third will be wholly inauspicious and the last two will give plenty of food-grains and risk from diseases. श्रेष्ठं चतुर्थस्य युगस्य पूर्वं यच्चित्रभानुं कथयन्ति वर्षम् । मध्यं द्वितीयं तु सुभानुसंज्ञं रोगप्रदं मृत्युकरं न तच्च ॥३५॥ तारणं तदनु भूरिवारिदं सस्यवृद्धिमूदितं च पार्थिवम् । पञ्चमं व्ययमुशन्ति शोभनं मन्मथप्रबलमुत्सवाकुलम् ॥३६॥ Slokas 35-36.—In the fourth lustrum, the first year, viz., Chitrabhanu is declared to be the best, the second, named Subhanu is medium in result ; it brings on sickness without mortality. The next year known as Tharana gives copious rain. The year Parthiva is dec- lared to yield luxuriant crops.) The fifth year, namely Vyaya, will prove auspicious. Love reigns supreme and festivities will be the order of the day. The commentator Bhattotpala adopts the reading नतं च instead of न तच्च in Sloka 35, and interprets नत to be the name of the third year instead of Tharana. In the next sloka, he adopts Tharana as the fourth omitting Parthiva. Accordingly he adopts the reading मुंदितातिपार्थिवम्. This is not convincing as it is against our tradition. त्वाष्ट्रे युगे सर्वजिदाद्य उक्तः संवत्सरोऽन्यः खलु सर्वधारी । तस्माद्विरोधी विकृतः खरश्च शस्तो द्वितीयोऽत्र भयाय शेषाः ॥३७॥ Sloka 37.—In the fifth lustrum presided over by त्वष्टा- Thwashta, Sarvajit is the first year. The next is

अष्टमोऽध्यायः नन्दनोऽथ विजयो जयस्तथा मन्मथोऽस्य परतश्च दुर्मुखः । कान्तमत्र युग आदितस्त्रयं मन्मथः समफलोऽधमोऽपरः ॥३८॥ हेमलम्ब इति सप्तमे युगे स्याद्विलम्बि परतो विकारि च । शर्वरीति तदनु प्लवः स्मृतो वत्सरो गुरुवशेन पञ्चमः ॥३९॥ ईतिप्राया प्रचुरपवना वृष्टिरब्दे तु पूर्वे मन्दं सस्यं न बहुसलिलं वत्सरेऽतो द्वितीये । अत्युद्वेगः प्रचुरसलिलः स्यात्तृतीयश्चतुर्थो दुर्भिक्षाय प्लव इति ततः शोभनो भूरितोयः ॥४०॥ वैश्वे युगे शोभकृदित्यथाद्यः संवत्सरोऽतः शुभकृद्द्वितीयः । क्रोधी तृतीयः परतः क्रमेण विश्वावसुश्चेति पराभवश्च ॥४१॥ पूर्वापरौ प्रीतिकरौ प्रजानामेषां तृतीयो बहुदोषदोऽब्दः । अन्त्यौ समौ किन्तु पराभवेऽग्निः शस्त्राभयार्तिर्द्विजगोभयं च ॥४२॥

102 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 43-47 Slokas 41-42.—In the 8th lustrum ruled by Viswe- deva the years are Sobhakrit (also Sokahrit), Subhakrit, Krodhi, Viswavasu and Parabhava. The first two bring joy and contentment to people. The third will prove very malefic. The last two will be middling. But in the fifth year Parabhava, there will be fire, affliction caused by war and diseases; and the Brahmins and kine will suffer. शोकहृद् is another reading for शोभकृत्. आद्यः प्लवङ्गो नवमे युगेऽब्दः स्यात्कीलकोऽन्यः परतश्च सौम्यः। साधारणो रोधकृदित्यथाब्दः शुभप्रदौ कीलकसौम्यसञ्ज्ञौ ॥४३॥ कष्टः प्लवङ्गो बहुशः प्रजानां साधारणेऽल्पं जलमीतयश्च । यः पञ्चमो रोधकृदित्यथाब्दश्चित्रं जलं तत्र च सस्यसम्पत् ॥४४॥ Slokas 43-44.—In the ninth lustrum, the respective years are Plavanga, Keelaka, Saumya, Sadharana and Rodhakrit. Of these, Keelaka and Saumya are good, while Plavanga will prove troublesome in many ways to the people. In the year Sadharana, there will not be much rain and there will be the six-fold afflictions. In the fifth year, the rain will be unequally distributed, but crops will flourish. इन्द्राग्निदैवं दशमं युगं यत्तत्राद्यवर्षं परिधाविसञ्ज्ञम् । प्रमाद्यथानन्दमतः परं यत् स्याद्राक्षसंचानलसञ्ज्ञितं च ॥४५॥ परिधाविनि मध्यदेशनाशो नृपहानिर्जलमल्पमग्निकोपः । अलसस्तु जनः प्रमादिसञ्ज्ञे डमरं रक्तकपुष्पबीजनाशः ॥४६॥ तत्परः सकललोकनन्दनो राक्षसः क्षयकरोऽनलस्तथा । ग्रीष्मधान्यजननॊऽत्र राक्षसो वह्निकोपमरकप्रदोऽनलः ।४७॥ Slokas 45-47—In the tenth Yuga presided over by Indragni, the first year is known as Paridhavi; then fol-

Adh. VIII. Sl. 48-51] अष्टमोऽध्यायः 103 low the four years Pramadi, Ananda, Rakshasa and Anala. In the year Paridhavi, the middle country will suffer, and a king will die. There will be dearth of water and trouble from fire. In the year, Pramadi, people will be lazy; there will be war, and red flowers and red seeds will be destroyed. The next year Ananda will bring joy to all. The two years Rakshasa and Anala will produce a general decay; the former will be marked by the growth of summer crops)and the latter by the outbreak of fires and epidemics. प्रमाथिनं विक्रममप्यथाऽयम् is another reading (in Sloka 45). In Sloka 47, विक्रम: is another reading for तस्कर:- एकादशे पिङ्गलकालयुक्तसिद्धार्थरौद्राः खलु दुर्मतिश्च । आद्ये तु वृष्टिर्महती सचौरा श्वासो हनूकम्पयुतश्च कासः ॥४८॥ यत्कालयुक्तं तदनेकदोषं सिद्धार्थसंज्ञे बहवो गुणाश्च । रौद्रोऽतिरौद्रः क्षयकृत्प्रदिष्टो यो दुर्मतिर्मध्यमवृष्टिकृत्सः ॥४९॥ Slokas 48-49.—The eleventh Yuga is composed of the years Pingala, Kalayukta, Siddhartha, Raudra and Durmati. In the first year, there will be excessive rain. Robbers will increase. People will suffer from Asthma, cough, followed by the shaking of the jaws. The year Kalayukta has got many defects and evils, while the year Siddhartha contains many good qualities. In the year Raudra, there will be much suffering and loss. The year Durmati will have medium rain. भाग्ये युगे दुन्दुभिसञ्ज्ञमाद्यं सस्यस्य वृद्धिं महतीं करोति । उद्गारिसञ्ज्ञं तदनु क्षयाय नरेश्वराणां विषमा च वृष्टिः ॥५०॥ रक्ताक्षमब्दं कथितं तृतीयं यस्मिन् भयं दंष्ट्रिकृतं गदाश्च । क्रोधं बहुक्रोधकरं चतुर्थ राष्ट्राणि शूनीकुरुते विरोधैः ॥५१॥

104 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 52-53 Slokas 50-51.—In the twelfth Yuga, the first year is named Dundubhi and will be marked by the growth of plenty of food grains.) Then follows Udgari or Rudhirod- gari,) wherein kings will suffer and(the rains also will be uneven and irregular. ) The third year is Raktaksha in which there will be general danger caused by tusked animals and diseases. In the fourth year Krodha, people will become subjected to anger and kingdoms will be devastated through wars. In Sloka 50, अङ्गार is another reading for उद्गारि. क्षयमिति युगस्यान्त्यस्यान्त्यं बहुक्षयकारकं जनयति भयं तद्विप्राणां कृषीवलवृद्धिदम् । उपचयकरं विट्शूद्राणां परस्वहृतां तथा कथितमखिलं षष्ट्यब्दे यत्तदत्र समासतः ॥५२॥ Sloka 52.—Kshaya is the name given to the last year of the 12th or last Yuga of Jupiter. It will cause decay in many ways to the people, engender a sort of fear among the Brahmin class. The agriculturists will prosper. The Vaisyas and the Sudras will gain ; so also the robbers. Thus have been declared here briefly all the effects arising from the 60 years. तथा च समाससंहितायाम् । ऐन्द्रे तृतीयमशुभं द्वितीयवर्जानि पञ्चमे तु युगे । पित्र्ये युगे तृतीयं चतुर्थमपि पापंद वर्षम् ॥ वैश्वे तृतीयमशुभं शुभदान्युक्तानि चावशेषाणि । सौम्ये द्वितीयवर्षं शुभावहं यत्तृतीयं तु ॥ • ग्रथितं शुभमैन्द्राग्नौ तृतीयवर्षं तथाश्विदैवत्ये । भाग्ये प्रथमं वर्षं षष्ट्यब्दस्यैष सङ्क्षेपः ॥ अकलुषांशुजटिलः पृथुमूर्तिः कुमुदकुन्दकुसुमस्फटिकाभः । ग्रहहतो न यदि सत्पथवर्ती हितकरोऽमरगुरुर्मनुजानाम् ॥५३॥

नवमोऽध्यायः शुक्रचारः ॥९॥ नागगजैरावतवृषभ गोजरद्गवमृगाजदहनाख्याः । अश्विन्याद्याः कैश्चित्त्रिभाः क्रमाद्वीथयः कथिताः ॥१॥ (1) नाग (2) गज (3) ऐरावत (4) वृषभ (5) गो (6) जरद्गव- (7) मृग (8) अज- (9) दहन- तथा च देवलः । अश्विन्यादिस्त्रिभः सर्वा नागाद्या दहनान्तिकाः । वीथयो भृगुपुत्रस्य नव प्रोक्ताः पुरातनैः ॥ तथा च काश्यपः त्रिष्वश्विन्यादिषु यदा चरति भृगुनन्दनः । नागवीथीति सा ज्ञेया प्रथमान्या निबोधत ॥ रोहिण्यादिगजा ज्ञेयाऽदित्याद्यैरावती स्मृता । मघाद्या वृषभा ज्ञेया हस्ताद्या गौः प्रकीर्तिता ॥ जारद्गवी विशाखाद्या मूलाद्या मृगवीथिका । अजवीथी विष्णुभाद्येऽजाद्या तु दहना स्मृता ॥ नागा तु पवनयाम्यानलानि पैतामहात् त्रिभास्तिस्रः । गोवीथ्यामश्विन्यः पौष्णं द्वे चापि भद्रपदे ॥२॥ बृ. सं. 14

106 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 3-4. Sloka 2.–But according to our view, the Naga road is the course of Venus over the three asterisms Swati, Bharani and Krittika and those of the Gaja, Airavata & Vrishabha are composed of the succeeding three triads, viz. (1) Rohini, Mrigasira and Ardra (2) Punarvasu, Pushya and Aslesha and (3) Magha, Purvaphalguni and Uttaraphal- guni. The four stars composing the Go-Veethee are Aswini, Revati, Purvabhadra and Uttarabhadra. जारद्गव्यां श्रवणात् त्रिभं मृगाख्या त्रिभं च मैत्राद्यम् । हस्तविशाखात्वाष्ट्राण्यजेत्यषाढाद्वयं दहना ॥३॥ Sloka 3.—The road जारद्गवी-Jaradgavee consists of the three asterisms Sravana, Dhanishta and Satabhisha. That named मृगा-Mriga sways over Anuradha, Jyestha and Moola. The three asterisms Hasta, Visakha and Chittra constitute the अजवीथी-Ajaveethee. The दहनवीथी- Dahana Veethee consists of the two stars Purvashadha and Uttarashadha. तिस्रस्तिस्रस्तासां क्रमादुदङ्‌मध्ययाम्यमार्गस्थाः । तासामप्युत्तरमध्यदक्षिणेन स्थितैकैका ॥४॥ Sloka 4.—Of the above nine courses, the first three, viz., नाग-Naga, गज-Gaja and ऐरावत-Airavatha are northern, the next three are central and the last ones, southern. In each trio, there is a further sub-division into (1) northern (2) central and (3) southern. तथा च गर्गः कृत्तिका भरणी स्वाती नागवीथी प्रकीर्तिता । • रोहिण्याद्यास्त्रिभास्तिस्रो गजैरावतवार्षभाः ॥ अहिर्बुध्न्याश्ववैष्णं च गोवीथीति प्रकीर्तिता । ‣ श्रवणत्रितयं ज्ञेया वीथी जारद्गवेति सा ॥ मैत्रत्रिभा मृगाख्या स्याद्धस्तचित्राविशाखिका ।

Adh. IX. Sl. 5-6] नवमोऽध्यायः 107 अजवीथी तु दहन'षाढयुग्ममिति स्मृता ॥ पूर्वोत्तरा नागवीथी गजवीथी तदुत्तरा । ऐरावती ततो याम्या एतास्तूत्तरतः स्मृताः ॥ आर्षभी तु चतुर्थी स्याद्गोवीथी पञ्चमी स्मृता । षष्ठी जारद्रवी ज्ञेया तिस्रस्ता मध्यमाश्रिताः ॥ सप्तमी मृगवीथी स्यादजवीथी तथाष्टमी । दहना नवमी ज्ञेया दक्षिणं मार्गमाश्रिताः ॥ तथा च समाससंहितायाम् । वीथी नागा नाम्नी स्वातिर्भरणी च कृत्तिका चैव । स्वायम्भुवस्त्रिभाः स्युर्गजवीथ्यैरावती वृषभा ॥ एकपदादितुषकं गौः स्याज्जारद्गवी त्रिभा श्रवणात् । मैत्रस्त्रिभं मृगाऽजा हस्तश्चित्रा विशाखा च ॥ द्वे चापाढे दहना तिस्र उदग्विथयः क्रमाच्छुभदाः । मध्या मध्यास्तिस्रो याम्याः पापा मृगाद्यास्ताः ॥ वीथीमार्गानपरे कथयन्ति यथास्थितान् भमार्गस्य । नक्षत्राणां तारा याम्योत्तरमध्यमास्तद्वत् ॥५॥ Sloka 5.—It has been declared by other sages that just as there are the three courses in the starry firmament, even so, the asterisms have their positions defined as northern, central and southern according to their situation in respect of the ecliptic. Similarly, if Venus transits north of a star, he is said to be in his northerly course, etc. तथा च काश्यपः नक्षत्राणां त्रयो मार्गा दक्षिणोत्तरमध्यमाः । उदक्स्थास्तारकाः सौम्ये मध्यमो मध्यमा स्मृतः ॥ दक्षिणा दक्षिणे मार्गो नक्षत्रेषु प्रकीर्तितः । नक्षत्रात्सौम्यगः सौम्यमार्गस्थो ग्रह उच्यते ॥ दक्षिणे दक्षिणे मार्गो मध्ये मध्य इति स्मृतः । उत्तरमार्गो याम्यादि निगदितो मध्यमस्तु भाग्याद्यः । दक्षिणमार्गोऽषाढादि कैश्चिदेवं कृता मार्गाः ॥६॥

108 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 7-8. Sloka 6.—There are others (like Garga) who say that the nine asterisms from Bharani onwards constitute the northern course, while the central one is formed by the nine asterisms beginning from Purvaphalguni and the southern one is composed of the nine stars counted from Purvashadha. तथा च गर्गः । अवयुग्भोगपर्यन्तेऽषाढादौ नवके गणे । वर्तमानः सदा क्रूरो दक्षिणे पथि वर्तते ॥ शुक्रो निर्ऋतिपर्यन्ते भाग्यादौ नवके गणे । वर्तमानश्च मध्यस्थो मध्यमे पथि वर्तते ॥ भरण्यादौ मघान्ते च तृतीये नवके गणे । वर्तमानः शुभो ज्ञेय उत्तरे पथि वर्तते ॥ ज्योतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम् । स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं वक्ष्ये ॥७॥ Sloka 7.—The science of astrology cum astronomy was founded on the intuition of great saints. Should there be any difference in their views, it would not be proper on our part to suggest the correct course. Hence I can only quote various opinions. उत्तरवीथिषु शुक्रः सुभिक्षशिवकृद्गतोऽस्तमुदयं वा । मध्यासु मध्यफलदः कष्टफलो दक्षिणस्थासु ॥८॥ Sloka 8.—Venus, setting or rising in the northern routes will produce abundant food-grains and prosperity to people. When he is in the central routes, he will produce middling effects ; while in the southern ones, the effects will be untoward. तथा च गर्गः । उदयास्तमयं कुर्यान्मार्गमुत्तरमाश्रितः । सुभिक्षं च सुवृष्टिं च योगक्षेमं विनिर्दिशेत् ॥

Adh. IX. Sl. 9-13. ] नवमोऽध्यायः 109 उदयास्तमयं कुर्यान्मध्यमं मार्गमाश्रितः । मध्यमं चार्घमस्य च योगक्षेमं विनिर्दिशेत् ॥ उदयास्तमयं कुर्याद्दक्षिणं मार्गमाश्रितः । धान्यस्य सङ्ग्रहं कृत्वा केदारेषु तिलान् वपेत् ॥ अत्युत्तमोत्तमोनं सममध्यन्यूनमध्यमकष्टफलम् । कष्टतरं सौम्यादासुं वीथिषु यथाक्रमं ब्रूयात् ॥९॥ Sloka 9.—The course of Venus in the three routes नाग, गज and ऐरावत will produce effects par excellence, excellent and slightly good. Similarly the effects have to be pronounced to be even, middling and slightly bad, when Venus traverses the next three routes. In the last three routes, he will produce effects which will prove undesirable, disastrous and totally destructive respectively. भरणीपूर्वं मण्डलमृक्षचतुष्कं सुभिक्षकरमाद्यम् । वङ्गाङ्गमहिषवाल्हिककालिङ्गदेशेषु भयजननम् ॥१०॥ अत्रोदितमारोहेद् ग्रहोऽपरो यदि सितं ततो हन्यात् । भद्राश्वशूरसेनकयौधेयककोटिवर्षनृपान् ॥११॥ Slokas 10-11.—The four asterisms commencing from Bharani constitute the first Mandala or cycle of Venus and produce plenty of food. But, there will be fright in the countries Vanga, Anga, Mahisha, Valheeka and Kalinga. If after the rising of Venus in this मण्डल-Mandala another planet should pass over him, the latter will destroy the kings of the tribes Bhadraswa, Surasena, Yaudheya and Kotivarsha. भचतुष्टयमार्द्राद्यं द्वितीयममिताम्बुसस्यसम्पत्त्यै । विप्राणामशुभकरं विशेषतः क्रूरचेष्टानाम् ॥१२॥ अन्येनात्राक्रान्ते म्लेच्छाटविकश्वजीविगोमन्तान् । गोनर्दनीचशूद्रान् वैदेहांश्चानयः स्पृशति ॥१३॥

110 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 14-17. Sloka 12-13. The four stars beginning from Ardra form the second मण्डल or cycle and Venus, while in this, will bestow plenty of water and food-crops. But he will be unfavourable to the Brahmin class, especially so to those that commit cruel deeds. If Venus is overpowered in this मण्डल-Mandala by another planet, he will cause distress to the Mlechchas, foresters eaters of dog's flesh and cowherds, the people of Gonarda, low-class people, Sudras and the people of Videha. विचरन् मघादिपञ्चकमुदितः सस्यप्रणाशकृच्छुक्रः । क्षुत्तस्करभयजननो नीचोन्नतिसङ्करकरश्च ॥१४॥ पित्राद्येऽवष्टब्धो हन्त्यन्ये नाविकान् शबरशूद्रान् । पुण्ड्रापरान्त्यशूलिकवनवासिद्रविडसामुद्रान् ॥१५॥ Slokas 14-15.—When Venus after rising is passing through the 3rd मण्डल formed by the five stars com- mencing from Magha, he will destroy crops, cause danger from famine and robbers, revolutionise the social levels and create commingling of the social strata. If Venus is assailed by another planet in this cycle, he destroys shepherds, Sabaras, Sudras, Pundras, savages of the western countries, the Sulikas, foresters, the Dravidas and people living on the coasts. स्वात्याद्यं भत्रितयं मण्डलमेतच्चतुर्थमभयकरम् । ब्रह्मक्षत्रसुभिक्षाभिवृद्धये मित्रभेदाय ॥१६॥ अत्राक्रान्ते मृत्युः किरातभर्तुः पिनष्टि चेक्ष्वाकून् । प्रत्यन्तावन्तिपुलिन्दतङ्गणान् शूरसेनांश्च ॥१७॥ Slokas 16-17.—The three stars commencing from Swati form the fourth Mandala which removes fear from people's minds, promotes the happiness of Brahmins and

Adh. IX. Sl. 18-21.] नवमोऽध्यायः 111 Kshatriyas, and the growth of crops, but creates mis- understanding among friends. If Venus be overpowered (by another planet) in this Mandala, death overtakes the Kirata-chieftain, and the Ikshvakus will be crushed. So also will be the cave-men, people of Avanti, Pulindas, Tanganas and Surasenas. ज्येष्ठाद्यं पञ्चक्षं क्षुत्तस्कररोगदं प्रबाधयते । काश्मीराश्मकमत्स्यान् सचारुदेवीन्वन्तींश्च ॥१८॥ अत्रारोहेद् द्रविडाभीरम्बष्ठत्रिगर्तसौराष्ट्रान् । नाशयति सिन्धुसौवीरकांश्च काशीश्वरस्य वधः ॥१९॥ Slokas 18-19.—The five asterisms beginning with Jyeshta constitute the fifth मण्डल. Herein, the people will suffer from hunger, robbers and diseases. Similarly the people of Kashmira, Asmaka, Matsya, Avanti and those living on the banks of the Charudevi will be in distress. If Venus be overpowered here, he destroys the Dravidas, Abheeras, Ambashtas, Trigarthas and Saurashtras, people of Sindhu and the Sauveerakas. The king of Kasi will meet with his end. षष्ठं षण्णक्षत्रं शुभमेतन्मण्डलं धनिष्ठाद्यम् । भूरिधनगोकुलाकुलमनल्पधान्यं क्वचित्सभयम् ॥२०॥ अत्रारोहेच्छूलिकगान्धारावन्तयः प्रपीड्यन्ते । वैदेहवधः प्रत्यन्तयवनशकदासपरिवृद्धिः ॥२१॥ Slokas 20-21.—The sixth Mandala which is auspi- cious is composed of six asterisms beginning with Dhanishta. The period will be marked by an increase of prosperity, cattle-wealth and food-grains ; but in some places there will be fear. If Venus be assailed here, he will cause distress to the Sulikas, people of Gandhara and