बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XXVIII. Sl. 19.] अष्टाविंशोऽध्यायः 253 Sloka 18.—If the Sun-beams called अमोघ-unerring- are stretched upwards like the out-stretched arms of the "setting Mountain" and if the clouds thunder close to the earth, they are to be understood to be important signs of rain. For अमोघ vide Adhyaya XXX-11 infra. तथा च समाससंहितायाम् पृच्छाकाले शान्ता वारुणदिक्स्था विहङ्गो वा । दर्पणलोहकलङ्कोलवणक्लेदोऽतितीक्ष्णकिरणोऽर्कः ॥ पोप्लूयन्ते मत्स्या दिश्यैशान्यं तडिच्च दिवा । उत्कर्णपुच्छवदना गावस्तापोऽम्भसां पवननाशः ॥ अञ्जनपुञ्जश्यामा गिरयो बाष्पावृता यदि वा । यदि जलपांसुस्नानं विहगानां मैथुनं द्विजिह्वानाम् ॥ वृक्षारोहणमथवा पिपीलिकाण्डोपसङ्क्रान्तिः । कृकवाकुशुककपोतकलविङ्कविलोचनोऽर्केन्द्रोः ॥ स्निग्धः परिवेषो वा वियदमलं बालकनिमित्तम् । मधुसदृशः शीतांशूः प्रतिचन्द्रः शीतमारुतः पूर्वः ॥ ऊर्ध्वाङ्कुराश्च वह्नयस्सद्योवर्षाय कीर्त्यन्ते । स्निग्धाः समसितरेखा यथाभ्रवृन्दानि कल्पितान्येव ॥ यच्छन्त्यपो मयूखा यदि चेन्दोर्वा रवेर्दीप्ताः ॥ तथा च पराशरः बलवत्सु महद्वर्षमल्पेष्वल्पाम्बुशीकरम् । मध्येषु मध्यमं ब्रूयान्निमित्तेषु निमित्तवत् ॥ उल्कानिर्घातभूकम्पपांसुवर्षाणि केतवः । अपसव्या ग्रहाश्चैव नित्यं वर्षासु वर्षदाः ॥ इति- प्रावृषि शीतकरो भृगुपुत्रात्सप्तमराशिगतः शुभदृष्टः । सूर्यसुतान्नवपञ्चमगो वा सप्तमगश्च जलाऽऽगमनाय ॥१९॥ Sloka 19.—If in the monsoon the Moon being placed in the 7th house from Venus or in the 5th, 7th, or 9th house from Saturn, is aspected by benefics, there will be rain soon.

254 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXVIII. Sl. 20-24-

प्रायो ग्रहाणामुदयास्तकाले समागमे मण्डलसङ्क्रमे च । पक्षक्षये तीक्ष्णकरायनान्ते वृष्टिर्गतेऽर्के नियमेन चार्द्राम् ॥२०॥ Sloka 20.—Generally there will be rain during the planets' heliacal rising and setting, at the conjunction of the non-luminaries with the Moon, at their entering any of the six Mandalas*, at the end of a fortnight and a solstice, and certainly when the Sun is passing through the asterism 'Ardra'

*Vide Adhyaya IX—10-21—supra.

समागमे पतति जलं ज्ञशुक्रयोर्ज्ञजीवयोर्गुरुसितयोश्च सङ्गमे । यमारयोः पवनहुताशजं भयं ह्यदृष्टयोरसहितयोश्च सद्ग्रहैः ॥२१॥ Sloka 21.—There will be rain at the conjunction of Mercury and Venus, of Mercury and Jupiter and of Jupiter and Venus. But at the conjunction of Mars and Saturn, there will arise peril from wind and fire, provided they are neither conjoined with nor aspected by any of the benefics.

अग्रतः पृष्ठतो वापि ग्रहाः सूर्यावलम्बिनः । यदा तदा प्रकुर्वन्ति महीमेकार्णवामिव ॥२२॥ Sloka 22.—When the planets are about to be eclipsed by the Sun in front or behind (slower planets in front and faster ones behind), they convert the earth into an ocean as it were.

प्रविशति यदि खद्योतो जलदसमीपेषु रजनीषु । केदारपूरमधिकं वर्षति देवस्तदा नचिरात् ॥२३॥ वर्षत्यपि रटति यदा गोमायुश्च प्रदोषवेलायाम् । सप्ताहं दुर्द्दिनमपि तदा पयो नात्र सन्देहः ॥२४॥ Slokas 23-24.—If there be glow-worms at night near the clouds, before long there will be rain filling all

Adh. XXIX. Sl. 1-2.] एकोनत्रिंशोऽध्यायः 255 the fields. In spite of rain-fall, if jackals howl in the evening, there will not be a drop of water, though the sky be overcast for seven days at a stretch. This need not be doubted. These two verses appear to be spurious as they are not recog- nised by the commentator. Thus ends the 28th Adhyaya on “Immediate Rain”. कुसुमलताध्यायः ॥२९॥ Prognostics from Flowers and Creepers. फलकुसुमसमप्रवृद्धिं वनस्पतीनां विलोक्य विज्ञेयम् । सुलभत्वं द्रव्याणां निष्पत्तिश्चापि सस्यानाम् ॥१॥ Sloka 1.—By observing the abundance of flowers and fruits of trees, the availability of all things in large quantities at cheap rates should be ascertained; so also the thriving of crops. शालेन कलमशाली रक्ताशोकेन रक्तशालिश्च । पाण्डुकः क्षीरिकया नीलाशोकेन सूकरकः ॥२॥ Sloka 2.—From the (luxuriance of the flowers and fruits of the) Sala tree, the prospects of Kalama rice are to be determined; from the red Asoka, red rice; from the Ksheerika, yellowish rice; and from the bluish Asoka, hog’s rice. The Sala tree is known in Tamil as ஆச்சாமரம் or மராமரம். It is probably the Diospyros Ebenaster furnishing timber. Kalama. A variety of white rice; it is sown in May and June and ripens in December or January. வெள்ளைச்சம்பா. Ksheerika. The Fig tree-அத்திமரம். Asoka. It is a tree of moderate size belonging to the leguminous class with magnificent red flowers-அசோகமரம். Sukaraka. A species of rice-கருப்புநெல்.

256 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIX. Sl. 3-5. न्यग्रोधेन तु यवकस्तिन्दुकवृद्ध्या च षष्टिको भवति । अश्वत्थेन ज्ञेया निष्पत्तिः सर्वसस्यानाम् ॥३॥ Sloka 3.—Through the Banyan tree, barley should be guessed ; through the ebony tree, the Shastika rice; and through the Aswattha, the success of all crops. Nyagrodha- The Indian Fig Tree- ஆலமரம். Shashtika rice- A kind of rice of quick growth ripening in about 60 days- அறுபதாங்குறுவை. Aswattha- The holy fig-tree- அரசமரம். जम्बूभिस्तिलमाषाः शिरीषवृद्ध्या च कङ्गुनिष्पत्तिः । गोधूमाश्च मधूकैर्यववृद्धिः सप्तपर्णेन ॥४॥ Sloka 4.—From the Jamboo fruits (Rose-apples) are ascertained sesamum and black gram ; from the sucess of Sirisha flowers is inferred the full growth of Priyangu ; from the Madhuka tree, wheat ; and from the Saptaparna, the rich growth of barley. Jambu- The Rose Apple tree-நாவல். Sireesha-வாகை. Kangu- A kind of panic seed. Madhuka tree- இலுப்பை. Sapta Parna- ஏழிலைப்பாலைமரம். Yava-Barley-யவை. अतिमुक्तककुन्दाभ्यां कर्पासं सर्षपान् वदेदसनैः । बदरीभिश्च कुलत्थांश्चिरबिल्वेनादिशेन्मुद्गान् ॥५॥ Sloka 5.—From the Atimukta tree and the round Jesmine is known the state of cotton crop ; from the Asana tree, mustard ; from the Jujube fruits, horse-gram ; and from the Chirabilva or Karanja, green gram. Atimuktaka-குருக்கத்தி. Kunda-சங்கம். Sarshapa- Mustard seed-கடுகு. Karpasa- Cotton-பருத்தி. Asana-வேங்கை. Badari- இலந்தை. Kulattha-கொள்ளு. Chirabilva-புங்கைமரம். Mudga- A sort of kidney-bean-சிறுபயறு.

Adh. XXIX. Sl. 6-9.] एकोनत्रिंशोऽध्यायः 257 अतसी वेतसपुष्पैः पलाशकुसुमैश्च कोद्रवा ज्ञेयाः । तिलकेन शङ्खमौक्तिकरजतान्यथ चेङ्गुदेन शणः ॥६॥ करिणश्च हस्तिकर्णैरादेश्या वाजिनोऽश्वकर्णेन । गावश्च पाटलाभिः कदलीभिरजाविकं भवति ॥७॥ चम्पककुसुमैः कनकं विद्रुमसम्पच्च बन्धुजीवेन । कुरवकवृद्ध्या वज्रं वैडूर्यं नन्दिकावर्त्तैः ॥८॥ विन्द्याच्च सिन्धुवारेण मौक्तिकं कारुकाः कुसुम्मेन । रक्तोत्पलेन राजा मन्त्री नीलोत्पलेनोक्तः ॥९॥ बृ.सं. 33

258 बृहत्संहितायाम् [Adh XXIX. Sl. 10-12 Sloka 9.—One has to know pearls through the Sindhuvara tree ; artisans from saffron ; the king from red lotuses ; and the minister from blue lilies. Sindhuvara-நொச்சி. Kusumbha-ஞாபராச்செடி. श्रेष्ठी सुवर्णपुष्पात्पद्मैर्विप्राः पुरोहिताः कुमुदैः । सौगन्धिकेन बलपतिरर्केण हिरण्यपरिवृद्धिः ॥१०॥ Sloka 10.—Traders are indicated by Suvarnapushpa (golden flower) ; Brahmins, by lotuses ; royal priests, by lilies ; the commander of the army, by the Saugan- dhika flower and the increase of gold, by the Arka plant. Suvarnapushpa-The globe amaranth-ஊமத்தை. Saugandhika- The blue lotus-செங்கழுநீர். Arka-எருக்கு. आम्रैः क्षेमं भल्लातकैर्भयं पीलुभिस्तथारोग्यम् । खदिरशमीभ्यां दुर्भिक्षमर्जुनैः शोभना वृष्टिः ॥११॥ Sloka 11.—One should guess the happiness of man- kind from mangoes ; danger from Bhallataka ; health from Peelu ; famine from the growth of Khadira and Samee trees ; and good rain from the Arjuna trees. Bhallataka-சேங்கொட்டை. Peelu-ஊவக்காய். Khadira-கருங்காலி. Samee-A tree possessing a tough hard wood supposed to contain fire-வன்னிமரம். Arjuna-மருதமரம். पिचुमन्दनागकुसुमैः सुभिक्षमथ मारुतः कपित्थेन । निचुलैनावृष्टिभयं व्याधिभयं भवति कुटजेन ॥१२॥ Sloka 12.—From the flowers of the Neem tree and नागकेसर-Nagakesara, abundance of food grains should be foretold ; from the wood-apple, wind ; from the Nichula tree, danger of drought ; and from the Kutaja tree, impending disease. Pichumanda-Neem tree-வேம்பு. Naga-புன்னை or சிறுநாவல். Kapittha-விளாமரம். Nichula-நீர்க்கடம்பு. Kutaja-A variety of Jasmine-குடமல்லிகை.

XXIX. 13-14, XXX. 1.] त्रिंशत्तमोऽध्यायः 259 दूर्वाकुशकुसुमाभ्यामिक्षुवृद्धिंश्च कोविदारेण । श्यामालताभिवृद्ध्या बन्धक्यो वृद्धिमायान्ति ॥१३॥ Sloka 13.—The growth of sugar-cane is presaged by the flowers of Durva and sacred grass; outbreak of fire by the Kovidara tree; and the increase and prosperity of concubines by the luxuriance of the Syama creeper. Durva-Bent grass-அறுகம்புல். Kusa-குசப்புல். Kovidara- மலயத்தி or கொங்குமரம். Syamalata-Country Sarasaparilla- நன்னாரிக்கொடி. यस्मिन् काले स्निग्धनिश्छिद्रपत्राः सन्दृश्यन्ते वृक्षगुल्मा लताश्च । तस्मिन्वृष्टिः शोभना सम्प्रदिष्टा रूक्षैश्छिद्रैरल्पमम्भः प्रदिष्टम् ॥१४॥ Sloka 14.—When trees, bushes and creepers are seen fully packed with glossy leaves without any inter- space, beautiful rain is then to be predicted; while if they are covered with rough leaves with inter-spaces very little rain is to be declared तथा च पराशरः अच्छिद्रपत्राः सुस्निग्धाः फलपुष्पसमन्विताः । निर्दिशन्ति शुभं वृक्षा विपरीतं विगर्हिताः ॥ Thus ends the 29th Adhyaya on "Prognostics from Flowers and Creepers". सन्ध्यालक्षणाध्यायः ।३०॥ The Indications at Dawn and Twilight. अर्द्धोस्तमितानुदितात् सूर्यादस्पष्टभं नभो यावत् । तावत् सन्ध्याकालश्चिह्नैरेतैः फलं चास्मिन् ॥१॥ Sloka 1.—The interval during which the firmament contains indistinct stars before the Sun has half-risen and

260 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX. Sl. 2-4. after he has half-set is called the juncture, i. e., dawn and twilight respectively. The effects—good and bad—of the juncture are to be foretold through the following symptoms. तथा च गर्गः अहोरात्रस्य यः सन्धिः सा च सन्ध्या प्रकीर्त्तिता । द्विनाडिका भवेत्साधुर्यावदाज्योतिदर्शनम् ॥ मृगशकुनिपवनपरिवेषपरिधिपरिघाभ्रवृक्षसुरचापैः । गन्धर्वनगररविकरदण्डरजः स्नेहवर्णैश्च ॥२॥ Sloka 2.—The deer, birds, wind, haloes round the Sun and the Moon, mock Sun or Moon, cross-bar¹ of clouds on the Sun's disc at the juncture, tree-shaped² clouds, rainbow and the glossiness of an apparent town in the sky, Sun's rays, a stick-like formation³ caused by the collection of solar rays, clouds and wind and dust, —from these, the effects of the juncture are to be determined.

1. This is an appearance in the sky of the shape of an iron bar.
2. An appearance resembling a tree in shape assumed by the clouds.
3. An appearance in the sky resembling a club. भैरवमुच्चैर्विरुवन् मृगोऽसकृद्ग्रामघातमाचष्टे । रविदीप्तो दक्षिणतो महास्वनः सैन्यघातकरः ॥३॥ Sloka 3.—A beast (deer) dreadfully crying aloud repeatedly, indicates the destruction of the village. The same standing in the Sun to the south of an army and crying aloud, foretells the annihilation of the army. अपसव्ये सङ्ग्रामः सव्ये सेनासमागमः शान्ते । मृगचक्रे पवने वा सन्ध्यायां मिश्रगे वृष्टिः ॥४॥

Adh. XXX. Sl. 5-8.] त्रिंशत्तमोऽध्यायः 261 Sloka 4.—If at dawn or twilight a flock of deer or the wind be to the left of an army (and be facing the Sun), then a war will break out; if it be to the right of the army, cries pleasantly (and is not facing the Sun), the two armies will come together; if it be of mixed characteristics, there will be rain. दीप्तमृगाण्डजविरुता प्राक् सन्ध्या देशनाशमाख्याति । दक्षिणदिक्स्थैर्विरुता ग्रहणाय पुरस्य दीप्तास्यैः ॥५॥ Sloka 5.—If at dawn there be cries of birds and beasts facing the Sun, it forebodes the destruction of the country. If birds and beasts, which with their faces glowing in the Sun send forth their notes, stand to the south of a city, the latter will be captured by the enemies. गृहतरुतोरणमथने सपांसुलोष्टोत्करेऽनिले प्रबले । भैरवरावे रूक्षे खगपातिनि चाशुभा सन्ध्या ॥६॥ Sloka 6.—A dawn or twilight will be of dire con- sequences, if at the time a strong and rough wind blows making a howling noise, crushing houses, trees and arches, raising heaps of dust and clods of earth and throwing down birds from the sky. मन्दपवनावघट्टितचलितपलाशद्रुमा विपवना वा । मधुरस्वरशान्तविहङ्गमृगरुता पूजिता सन्ध्या ॥७॥ Sloka 7.—A dawn or twilight will prove beneficial if the leaves of trees are slightly shaken by the impact of a gentle breeze, or if there be no wind, and if animals and birds, not facing the Sun, send forth their melodious notes. सन्ध्याकाले स्निग्धा दण्डतडिन्मत्स्यपरिधिपरिवेषाः । सुरपतिचापैरावतरविकिरणाश्चाशु वृष्टिकराः ॥८॥

262 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX. Sl. 9-12. ' Sloka 8.—The following things being glossy at dawn or twilight betoken immediate rain. दण्ड-Danda (vide Sloka 16, infra), lightning, fish-like clouds, a mock Sun, a halo, a rainbow, ऐरावत-Airavata (vide Adhyaya XLVI—20 infra) and Sunbeams. विच्छिन्नविषमविध्वस्तविकृतकुटिलापसव्यपरिवृत्ताः । तनुह्रस्वविकलकलुषाश्च विग्रहावृष्टिदाः किरणाः ॥९॥ Sloka 9.—The Sun's rays, which are broken off, unequal, discoloured, unnatural, crooked, turned anti- clockwise, slender, short, crippled (impaired) and soiled bring about war and drought. उद्योतिनः प्रसन्ना ऋजवो दीर्घाः प्रदक्षिणावर्ताः । किरणाः शिवाय जगतो वितमस्के नभसि भानुमतः ॥१०॥ Sloka 10.—The Sun's rays which are brilliant, pure, straight, long and turned in a clock-wise direction and which are seen in a bright sky, tend to the prosperity of the world. शुक्लाः करा दिनकृतो दिवादिमध्यान्तगामिनः स्निग्धाः । अव्युच्छिन्ना ऋजवो वृष्टिकरास्ते त्वमोघाख्याः ॥११॥ Sloka 11.—The white, glossy, unbroken and straight rays of the Sun, which pervade the whole firmament (from the beginning to the end), produce rain and are called ' Amogha ' or 'unerring '. कल्माषबभ्रुकपिला विचित्रमाञ्जिष्ठहरितशबलाभाः । त्रिदिवानुबन्धिनोऽवृष्टयेऽल्पभयदास्तु सप्ताहात् ॥१२॥ Sloka 12.—Greyish, tawny, russet, variegated, mad- der-hued, green and spotted rays stretching all over the sky (and turned upwards), are conducive to drought and produce some danger after a week.

Adh. XXX. Sl. 13-16.] त्रिंशत्तमोऽध्यायः 263 ताम्रा बलपतिमृत्युं पीतारुणसन्निभाश्च तद्व्यसनम् । हरिताः पशुसस्यवधं धूमसवर्णा गवां नाशम् ॥१३॥ माञ्जिष्ठाभाः शस्त्राग्निसम्भ्रमं बभ्रवः पवनवृष्टिम् । भस्मसदृशास्त्ववृष्टिं तनुभात्रं शबलकल्माषाः ॥१४॥ Slokas 13-14.—Copper-coloured rays of the Sun cause the death of a general; yellow and rosy ones, his misery (or trouble from diseases); green ones, the des- truction of cattle; and smoky ones, the ruin of cows; madder-coloured rays cause trouble through weapons and fires; tawny ones, stormy rain; ash-coloured ones, drought; and spotted and greyish rays occasion slight rain. रुग्ब्यसनम् is another reading for तद्व्यसनम्. बन्धूकपुष्पाञ्जनचूर्णसन्निभं सान्ध्यं रजोऽभ्येति यदा दिवाकरम् । लोकस्तदा रोगशतैर्निपीड्यते शुक्लं रजो लोकविवृद्धिशान्तये ॥१५॥ Sloka 15.—If, at the time of twilight, dust coloured like the Bandhuka flower (very red) or like collyrium powder goes up towards the Sun, mankind will then be afflicted by hundreds of diseases. White dust, at the time, betokens prosperity and peace to the people. Parasara says that if the rising or setting Sun should be covered by dust resembling the white powder of conch, princes will triumph in war and mankind will be happy. तथा च पराशरः बन्धुजीवनिकाशेन तपनीयनिभेन वा । उदये रजसा सूर्यः संवृतः शस्त्रमावहेत् ॥ शङ्खचूर्णनिकाशेन रजसा संवृतो रविः । राज्ञो विजयमाख्याति वृद्धिं जनपदस्य च ॥ रविकिरणजलदमरुतां सङ्घातो दण्डवत्स्थितो दण्डः । स विदिक्स्थितो नृपाणामशुभो दिक्षु द्विजादीनाम् ॥१६॥

264 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX, Sl. 17-20. Sloka 16.—The collection of Sun-beams, clouds and wind, taking the form of a staff is called a Danda or rod. If the Danda is seen in the intermediate directions, misery will befall the kings, while, in the cardinal direc- tions, it forebodes evil to Brahmins, Kshatriyas, etc., respectively. शस्त्रभयातङ्ककरो दृष्टः प्राच्याद्यसन्धिषु दिनस्य । शुक्लाद्यो विप्रादीन् यदभिमुखस्तां निहन्ति दिशम् ॥१७॥ Sloka 17.—The Rod observed at dawn, noon and twilight produces danger from weapons (war) and diseases; while the same with white, red, yellow and dark colours destroys the four classes in order. Also, it destroys the particular direction which it faces. That part of the Rod which is near the Sun is called its bottom and the other end is its face. दधिसदृशाग्रो नीलो भानुच्छादी खमध्यगोऽभ्रतरुः । पीतच्छुरिताश्च घना घनमूला भूरिवृष्टिकराः ॥१८॥ Sloka 18.—Blue and tree-shaped clouds, which being situated at the zenith of the sky and having a curd- like top, screen the Sun and those tinged yellow with a dense bottom, produce copious rain. अनुलोमगोऽभ्रवृक्षे शमं गते यायिनो नृपस्य वधः । बालतरुप्रतिरूपिणि युवराजामात्ययोर्मृत्युः ॥१९॥ Sloka 19.—If a cloud-tree moving in the same direction (behind) as a marching monarch disappears suddenly, the king will be killed; while the same in the form of a young tree (plant) denotes the death of the prince (Yuvaraja) and minister. कुवलयवैडूर्याम्बुजकिञ्जल्काभा प्रभञ्जनोन्मुक्ता । सन्ध्या करोति वृष्टिं रविकिरणोद्भासिता सद्यः ॥२०॥

Adh. XXX. Sl. 21-23.] त्रिंशत्तमोऽध्यायः 265 Sloka 20.—A twilight which has the hue of blue lily, beryl or lotus-filaments, which is free from wind and which is brightened by the Sun's rays brings down rain the same day. अशुभाकृतिघनगन्धर्वनगरनीहारधूमपांसुयुता । प्रावृषि करोत्यवग्रहमन्वर्तौ शस्त्रकोपकरी ॥२१॥ Sloka 21.—A twilight which contains clouds in in- auspicious* forms, an aerial city, fog, smoke and dust, occasions drought in the rainy season, and clash of arms in other seasons *Like an ass, camel, a headless trunk, a crow, a cat and the like. शिशिरादिषु वर्णाः शोणपीतसितचित्रपद्मरुधिरनिभाः । प्रकृतिभवाः सन्ध्यायां स्वर्तौ शस्ता विकृतिरन्या ॥२२॥ Sloka 22.—In the six seasons beginning with winter the natural colour of the sky at twilight is in their order red, yellow, white, variegated, lotus-hued and crimson. Each colour is beneficial in its own season and harmful, if it is otherwise. तथा च गर्गः । वसन्ते मधुवर्णाभाऽथवा रुधिरसन्निभा । ग्रीष्मे श्वेता रजोध्वस्ता पांसुवर्णा च शस्यते ॥ नीललोहितशुक्लाभा सन्ध्या वर्षासु वार्षिका । माञ्जिष्ठवर्णा शरदि पीयूषाभा च शस्यते ॥ हेमन्ते बभ्रुवर्णा च पिङ्गला चापि पूजिता । शिशिरे शोणवर्णा च सन्ध्या क्षेमसुखप्रदा ॥ स्निग्धा प्रसन्ना विमला सप्रभा नाकुलापि वा । सन्ध्या यथर्तुवर्णाभा शान्तद्विजमृगा शुभा ॥ आयुधभृन्नररूपं छिन्नाभ्रं परभयाय रविगामि । सितखपुरेऽर्काक्रान्ते पुरलाभो मेदने नाशः ॥२३॥

266 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX. Sl. 24-27. Sloka 23.—If a fragmentary cloud presents the appearance of an armed person and is situated near the Sun, there will be danger (to the king) from enemies. If a white aerial city (of clouds) is approached by the Sun, the town that is besieged by an enemy) will be victorious ; while if it is cut in two by the Sun, the town will be destroyed. सितसितान्तघनवारणं रवेर्भवति वृष्टिकंर यदि सव्यतः । यदि च वीरणगुल्मनिभैर्घनैर्दिवसभर्तुरदीप्तदिगुद्भवैः ॥२४॥ Sloka 24.—If the Sun is covered on the right side by clouds that are white or white-fringed, there will be rain. If he is screened likewise by clouds which are similar in appearance to the bushes of Andropogon grass and which issue from an unblasted quarter, the same result will ensue. नृपविपत्तिकरः परिघः सितः क्षतजतुल्यवपुर्बलकोपकृत् । कनकरूपधरो बलवृद्धिदः सवितुरुद्गमकालसमुत्थितः ॥२५॥ Sloka 25.—A white cross-bar of clouds appearing at sunrise will bring about a king's demise; a blood-red one will ruin an army through internecine warfare; and one with a golden hue will bestow prosperity on the army. उभयपार्श्वगतौ परिधी रवेः प्रचुरतोयकरौ वपुषान्वितौ । अथ समस्तककुप्परिचारिणः परिधयोऽस्ति कणोऽपि न वारिणः ॥ Sloka 26.—If there are mock Suns touching the Sun on both sides, there will be abundant rain. Should they surround him on all the four sides, not a drop of rain would fall. ध्वजातपत्रपर्वतद्विपाश्वरूपधारिणः । जयाय सन्ध्ययोर्घना रणाय रक्तसन्निभाः ॥२७॥

Adh. XXX. Sl. 28-30.] त्रिंशत्तमोऽध्यायः 267 पलालधूमसञ्चयस्थितोपमा वलाहकाः । बलान्यरूक्षमूर्तयो विवर्धयन्ति भूभृताम् ॥२८॥ विलम्बिनो द्रुमोपमाः खरारुणप्रकाशिनः । घनाः शिवाय सन्ध्ययोः पुरोपमाः शुभावहाः ॥२९॥ Slokas 27-29.—At twilights, the clouds that have the shapes of a banner, umbrella, mountain, elephant, and horse, conduce to the victory of kings and the people; while blood-red ones tend to war. Those that are suspended like the mass of smoke from straw fire, and are smooth in appearance, make the armies of kings prosper. Those hanging low, resembling trees, shining brightly owing to their deep-red colour or looking like towns bestow prosperity. दीप्तविहङ्गशिवामृगघुष्टा दण्डरजःपरिघादियुता च । प्रत्यहमर्कविकारयुता वा देशनरेशसुभिक्षवधाय ॥३०॥ Sloka 30.—If at a twilight birds, jackals and beasts that face the Sun cry out, if there are the Rod, dust, bolt and so forth, or if every day the Sun appears in an unnatural form, the destruction of a country, king and food will be the result. तथा च काश्यपः । दिनरात्र्यन्तरं सन्ध्या सूर्यस्यार्द्धं प्रदृश्यते । यावच्च तावदारभ्य शुभा वाप्यशुभापि वा । नभोऽमलं शुभदिक्कः पद्मारुणसमप्रभाः । मारुतो वाति सुरभिः सुखदो मृदुशीतलः ॥ एषा सन्ध्या शुभा ज्ञेया विपरीताऽशुभा स्मृता । रूक्षा च सविकारार्का क्रव्यादाखरनादिता ॥ स्निग्धा दण्डपरीवेषा सुरचापविभूषिता । क्षिप्रं वर्षप्रदा सन्ध्या जयारोग्यविवृद्धिदा ॥

268 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXX. Sl. 31-33. प्राची तत्क्षणमेव नक्तमपरा सन्ध्या त्र्यहाद्वा फलं सप्ताहात्परिवेषरेणुपरिघाः कुर्वन्ति सद्यो न चेत् । तद्वत्सूर्यकरेन्द्रकार्मुकतडित्प्रत्यर्कमेघानिला- स्तस्मिन्नेव दिनेऽष्टमेऽथ विहगाः सप्ताहपाका मृगाः ॥३१॥ Sloka 31.—The dawn produces its effects—good or bad—at the same moment, the evening, on the same night or in three days; haloes, dust and 'bolts', in a week, if not the same day; the sun-beams (unerring, etc.), rainbow, lightning, mock-Sun, clouds and wind act in the same manner; birds do on the 8th day, if not the same day, and beasts, in a week. एकं दीप्त्या योजनं भाति सन्ध्या विद्युद्भासा षट् प्रकाशीकरोति । पञ्चाब्दानां गर्जितं याति शब्दो नास्तीयत्ता केचिदुल्कानिपाते ।३२ Sloka 32.—Twilight illuminates (and has effect over) one Yojana with its gleam; lightning illumines with its flash six Yojanas; the sound of thunder extends over five Yojanas; and according to some there is no limit to the falling of meteors. तथा च देवलः । सन्ध्या तु योजनं याति विद्युद्भासा षडेव हि । मेघशब्दस्तु पञ्चानां योजनानां फलप्रदः ॥ उल्का सर्वत्र फलदा शुभा वाप्यशुभापि वा ॥ इति प्रत्यर्कसङ्गः परिधिस्तु तस्य त्रियोजनाभः परिघस्य पञ्च । षट्पञ्चदृष्ट्यं परिवेषचक्रं दशामरेशस्य धनुर्विभाति ॥३३॥ Sloka 33.—The halo of the Sun called mock-Sun spreads lustre (and has influence) over three Yojanas; a bolt, (cross-bar of clouds), over five Yojanas; a halo, over five or six Yojanas; and the rainbow shows its lustre for ten Yojanas. Thus ends the thirtieth Adhyaya on "The Indications of Dawn and Twilight."

Adh. XXXI. Sl. 1-4.] एकत्रिंशोऽध्यायः 269 दिग्दाहलक्षणाध्यायः ॥३१॥ The Glow at the Horizon. दाहो दिशां राजभयाय पीतो देशस्य नाशाय हुताशवर्णः । यश्चारुणः स्यादपसव्यवायुः सस्यस्य नाशं स करोति दृष्टः ॥१॥ Sloka 1.—The fire in the quarters, if yellow, indi- cates peril to the king; if fiery in colour, the ruin of the country; and if rubicund and observed with wind from the left, it causes destruction of the crops. योऽतीव दीप्त्या कुरुते प्रकाशं छायामपि व्यञ्जयतेऽर्कवद्यः । राज्ञो महद्वेदयते भयं स शस्त्रप्रकोपं क्षतजानुरूपः ॥२॥ Sloka 2.—That, which owing to great brilliance creates illumination and reveals shadow also as the Sun does, portends great calamity to the king. A blood-red one indicates the raging of the sword (war). प्राक्क्षत्रियाणां सनरेश्वराणां प्राग्दक्षिणे शिल्पिपुमारपीडा । याम्ये सहोग्रैः पुरुषैस्तु वैश्या दूताः पुनर्भूंप्रमदाश्च कोणे ॥३॥ पश्चात्तु शूद्राः कृषिजीविनश्च चौरास्तुरङ्गैः सह वायुदिक्स्थे । पीडां व्रजन्त्युत्तरतश्च विप्राः पाखण्डिनो वाणिजकाश्च शान्त्याम् ॥४॥ Slokas 3-4.—The fire seen in the east bodes evil to the Kshatriyas with their chieftains; in the south-east, to the smiths and boys (or princes ?); in the south, to the Vaisyas along with cruel men; in the south-west, to envoys and widows that have remarried; in the west, to Sudras and agriculturists; in the north-west, to thieves and horses; in the north, to the Brahmins; and in the north-east, to the heretics and merchants. तथा च काश्यपः । प्राच्यां दिशि प्रदीप्तायां श्रेणिनां भयमादिशेत् । आग्नेय्यां तु कुमाराणां वैश्यानां दक्षिणे तथा ॥

270 बृहत्संहितायाम् [XXXI. 5. XXXII. 1. नैर्ऋत्यां च स्त्रियो हन्ति शूद्रान् पश्चिमतस्तथा । वायव्यायां चौरभयं विप्राणामुत्तरे तथा ॥ पाखण्डिवणिजां पीडा ईशानी यदि दीप्यते ॥ इति. नभः प्रसन्नं विमलानि भानि प्रदक्षिणं वाति सदागतिश्च । दिशां च दाहः कनकावदातो हिताय लोकस्य सपार्थिवस्य ॥५॥ Sloka 5.—A calm sky, glossy and bright stars, breeze blowing in a clock-wise direction, and the fire at the horizon with the hue of gold, is for the good of mankind and kings. Thus ends the 31st Adhyaya on "the Glow at the Horizon." भूकम्पलक्षणाध्यायः ॥३२॥ Signs of an Earth-quake. क्षितिकम्पमाहुरेके बृहदन्तर्जलनिवासिसत्त्वकृतम् । भूभारखिन्नदिग्गजविश्रामसमुद्भवं चान्ये ॥१॥ Sloka 1. Some hold that an earth-quake is caused by huge animals living in the midst of the ocean, while others opine that it is the result of the rest that is availed of by the elephants of the quarters tired by the weight of the earth. तथा च काश्यपः । वारणस्योपरि पृथ्वी सशैलवनकानना । स्थिता जलजसत्त्वाश्च सक्षोभाच्चालयन्ति ताम् ॥ तथा च गर्गः । चत्वारः पृथिवीं नागा धारयन्ति चतुर्दिशम् । वर्धमानः सुवृद्धश्चातिवृद्धश्च पृथुश्रवाः ॥ वर्धमानो दिशं पूर्वा सुवृद्धो दक्षिणां दिशम् । पश्चिमामतिवृद्धस्तु सौम्याशां तु पृथुश्रवाः ॥ नियोगाद्ब्रह्मणो ह्येते धारयन्ति वसुन्धराम् ।

Adh. XXXII. Sl. 2-7] द्वात्रिंशोऽध्यायः 271 ते श्वसन्ति यदा श्रान्ताः स वायुः श्वसितो महान् ॥ वेगान्महीं चालयन्ति भावाभावाय देहिनाम् । इति. अनिलोऽनिलेन निहतः क्षितौ पतन् सस्वनं करोत्यन्ये । केचिच्चादृष्टकारितमिदमन्ये प्राहुराचार्याः ॥२॥ Sloka 2.—Yet, others there are who hold that it is caused by the atmospheric wind colliding with another and falling to the earth with a booming sound. There are still others who maintain that it is occasioned by some unseen power. Some more there are who declare as follows : तथा च वसिष्ठः । यदा तु बलवान्वायुरन्तरिक्षानिलाहतः । पतत्याशु स निर्घातो भवेदनिलसम्भवः ॥ तस्य योगान्निपततश्चलत्यन्याहता क्षितिः । सोऽभिघातसमुत्थः स्यात्सनिर्घातमहीचलः ॥ इति. तथा च वृद्धगर्गः । प्रजा धर्मरता यत्र तत्र कम्पं शुभं वदेत् । जनानां श्रेयसे नित्यं विसृजन्ति सुरोत्तमाः ॥ विपरीतस्थिता यत्र जनास्तत्राशुभं तथा । विसृजन्ति प्रजानां तु दुःखशोकाभिवृद्धये ॥ इति. गिरिभिः पुरा सपक्षैर्वसुधा प्रपतद्भिरुत्पतद्भिश्च । आकम्पिता पितामहमाहामरसदसि सव्रीडम् ॥३॥ भगवन्नाम ममैतत्त्वया कृतं यदचलेति तन्न तथा । क्रियतेऽचलैश्चलद्भिः शक्ताहं नास्य खेदस्य ॥४॥ तस्याः सगद्गदगिरं किञ्चित्स्फुरिताधरं विनतमीषत् । साश्रुविलोचनमाननमालोक्य पितामहः प्राह ॥५॥ मन्युं हरेन्द्र धात्र्याः क्षिप कुलिशं शैलपक्षभङ्गाय । शक्रः कृतमित्युक्त्वा मा भैरिति वसुमतीमाह ॥६॥ किन्त्वनिलदहनसुरपतिवरुणाः सदसत्फलावबोधार्थम् । प्राग्द्वित्रिचतुर्भागेषु दिननिशोः कम्पयिष्यन्ति ॥७॥

272 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 8-10. Sloka 3-7.—In days of yore, the earth, being shaken severely by the winged mountains which flew up and down, spoke bashfully to the creator in the assembly of the Gods—"My lord, the name that has been given to me by you—namely अचला-immoveable—is not quite right, for it is falsified by the flying mountains and I am unable to put up with this misery." Hearing these words of Mother Earth who was choked with tears, whose lower lip quivered slightly, and observing her face hanging down with tears trickling down from her eyes, the Creator spoke thus: “ Indra, remove this humiliation felt by Mother Earth; throw your thunderbolt and chop off the wings of the mountains.” At this, Indra saying ‘So be it’, comforted her with the word “Don’t you fear; but Wind, Fire, myself and Varuna will shake you in the four parts of the Day and Night put together respectively in order to reveal the good and bad effects to the world.” गर्ग आह कृत्वा चतुर्थाहोरात्रं द्विधाहोऽथ द्विधा निशाम् । देवताश्रययोगाच्च चतुर्था भगणं तथा ॥ पूर्वे दिनार्धे वायव्य आग्नेयोऽर्द्धे तु पश्चिमे । ऐन्द्रः पूर्वे च रात्र्यर्धे पश्चिमार्धे तु वारुणः ॥ चत्वार एवमेते स्युरहोरात्रविकल्पजाः । निमित्तभूता लोकानामुल्कानिर्घातभूचलाः ॥ इति. चत्वार्यार्यम्णाद्यान्यादित्यं मृगशिरोऽश्वयुक् चेति । मण्डलमेतद्वायव्यमस्य रूपाणि सप्ताहात् ॥८॥ धूमाकुलीकृताशे नभसि नभस्वान् रजः क्षिपन् भौमम् । विरुजन्द्रुमांश्च विचरति रविरपटुकरोऽवभासी च ॥९॥ वायव्ये भूकम्पे सस्याम्बुवनौषधीक्षयोऽभिहितः । श्वयथुश्वासोन्मादज्वरकासभवो वणिकपीडा ॥१०॥