४ अध्याये ] एकपुरुषाभियोगप्रकरणम् । १८५

चतुर्थोऽध्यायः ।

शास्त्रकार एव प्रकरणसम्बन्धमाह—

दर्शितेङ्गिताकारां कन्यामुपायतऽभियुञ्जीत ॥ १ ॥

दर्शितेङ्गिताकारमिति । उपायत इति । उपाया एवाभियोगा अभि- युज्यते तैरिति, ते चासहायस्येत्येकपुरुषाभियोगा उच्यन्ते, ससहाय- स्यापि के चित्सम्भवन्ति, ते द्विविधाः—बाह्या आभ्यन्तराश्चेति ॥ १ ॥

तत्र पूर्वानधिकृत्याह—

द्यूते क्रीडनकेषु च विवदमानः साकारमस्याः पाणिमव- लम्बेत ॥ २ ॥

द्यूत इति । विवदमानो वाक्कलहं कुर्वन्, साकारं पाणिमवलम्बेत यथाऽवगच्छेद् 'अहमनेनोढेति' ॥ २ ॥

यथोक्तं च स्पृष्टकादिकमालिङ्गनविधिं विदध्यात् ॥ ३ ॥

स्पृष्टकादिकमिति । स्पृष्टकं विद्धकमुद्घृष्टकं पीडितकमिति, चतुष्ट- यमवसरप्राप्तत्वाद्यथायोग्यं विदध्यात् ॥ ३ ॥

पत्रच्छेदक्रियायां च स्वाभिप्रायसूचकं मिथुनमस्या दर्श- येत् ॥ ४ ॥

पत्रेति । स्वाभिप्रायसूचकं संप्रयोगसूचकं हंसादिमिथुनम् ॥ ४ ॥

एवमन्यद्विरलशो दर्शयेत् ॥ ५ ॥

एवमिति । अन्यदपि यन्मिथुनं भवति, तिलकादिकं साकारं, विर- लश इति । सततदर्शने हि ग्राम्यता सम्भाव्यते कौतुकं चापैति ॥ ५ ॥

जलक्रीडायां तद्दूररतोऽप्सु निमग्नः समीपमस्या गत्वा स्पृष्ट्वा चैनां तत्रैवोन्मज्जेत् ॥ ६ ॥

जलेति । स्पृष्ट्वा चैनामिति । निमग्न एव, तत्रैवोन्मज्जेद्, नायिकास- मीपे ॥ ६ ॥

नवपत्रिकादिषु च सविशेषभावनिवेदनम् ॥ ७ ॥

नवपत्रिकादिषु चेति । देश्यक्रीडासु, सविशेषभावनिवेदनमिति । पूर्वोक्तेनैव स्वाभिप्रायसूचकेन पत्रच्छेद्यादिना ॥ ७ ॥

आत्मदुःखस्यानिवेदेन कथनम् ॥ ८ ॥

आत्मदुःखस्य च कथनं 'न जाने किं कृत मम चेतसि पीडा' इति, तत्राप्यनिर्वेदेन भूयो भूयः प्रधानकार्यत्वात्कथनम् ॥ ८ ॥

२४ का० सू०

१८६ सटीक कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

स्वप्नस्य च भावयुक्तस्यान्यापदेशेन ॥ ९ ॥

अन्यापदेशेनेति । त्वत्तुल्यवयोरूपया सहोपगमः स्वप्ने ममाभूदिति कथनम् ॥ ९ ॥

प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपोपवेशनं तत्रान्यापदिष्टस्प- र्शनम् ॥ १० ॥

स्वजनसमाजः = स्वजनगोष्ठी, समीपोपवेशनमिति । नायिकायाः, तत्रेति । समीपे प्रेक्षणकादिषु, अन्यापदिष्टमन्यदपदिश्य स्पर्शनम् ॥ १०॥

अपाश्रयार्थं च चरणेन चरणस्य पीडनम् ॥ ११ ॥

अपाश्रयार्थमिति । अपाश्रयस्तदङ्गे स्वाङ्गस्थापनं, चरणस्य पीडनं- स्वचरणेन ॥ ११ ॥

ततः शनैर्कैरैकामङ्गुलिमभिमृशेत् ॥ १२ ॥

तत इति । तस्मात्सिद्धादुत्तरकाले, शनकैरिति । कियतीं काल- कलामतिक्रम्य तस्या अङ्गुलिमभिमृशेत् ॥ १२ ॥

पादाङ्गुष्ठेन च नखाग्राणि घट्टयेत् ॥ १३ ॥

पादाङ्गुष्ठेनेति । नखाग्राणि, घट्टयेच्चालयेत् ॥ १३ ॥

तत्र सिद्धः पदात्पदमधिकमाकाङ्क्षेत ॥ १४ ॥

तत्रेति । सिद्धो नखाग्रघट्टने, पदात्पदमिति । स्थानात्स्थानान्तरं- जघनोरुनितम्बादिकं स्प्रष्टुं सोपानक्रमेणाकाङ्क्षेत ॥ १४ ॥

क्षान्त्यर्थं च तदेवाभ्यस्येत् ॥ १५ ॥

क्षान्त्यर्थं चेति । सहनार्थम्, अभ्यस्येत् तदेव यत्पूर्वाभ्यु- पगतम् ॥ १५ ॥

आन्तरानधिकृत्याह—

पादशौचे पादाङ्गुलिसन्दंशेन तदङ्गुलिपीडनम् ॥ १६ ॥

पादशौच इति । पादधावनं ददत्याः स्वपादाङ्गुलिसन्दंशेन पी- डनम् ॥ १६ ॥

द्रव्यस्य समर्पणे प्रतिग्रहे वा तद्गतो विकारः ॥ १७ ॥

तद्गतो विकार इति । द्रव्यं पूगफलादिकं समर्पयता प्रतिगृह्णता वा द्रव्यगतो विकारः कार्यः, सनखस्पर्शमर्पयेत्प्रतिगृह्णीयादित्यर्थः ॥ १७ ॥

आचमनान्ते चोदकेनासेकः ॥ १८ ॥

आचमनान्त इति । उपस्पृष्टुं ददतीं तदन्ते जलचुलकेनाहन्यात् ॥ १८ ॥

४ अध्याये ] एकपुरुषाभियोगप्रकरणम् । १८७

विजने तमसि च द्वन्द्वमासीनः क्षान्तिं कुर्वीत समानदेशश- य्यायां च ॥ १९ ॥

द्वन्द्वमिति । साहचर्येणासीनः, क्षान्तं कुर्वीतेति । करस्पर्शादिना, त- त्काले लज्जाऽभावात्कन्यायाः, समानदेशशय्यायां च क्षान्तिं कुर्वीत॥१९॥

तत्र यथार्थमनुद्वेजयतो भावनिवेदनम् ॥ २० ॥

तत्रेति । आसने शयने च, यथार्थं भावनिवेदनमाकारेण न वाचा प्रत्याख्यानभयाद्, अनुद्वेजयत इति । यथा नोद्विजते ॥ २० ॥

यदा वाचा तदा विधिमाह—

विविक्ते च किंचिदस्ति कथयितव्यमित्युक्त्वा निर्वचनं, भा- वं च तत्रोपलक्षयेद् यथा पारदारिके वक्ष्यामः ॥ २१ ॥

विविक्ते चेति । 'किंचिदस्ति कथयितव्यम्' इत्येतावद्वक्तव्यं, 'किं- तद्' इति तयोच्यमाने निर्वचनं ब्रूयादित्यर्थः, तत्रेति । वचनोपन्यासे, भावं संप्रयोगाभिलाषमस्या लक्षयेत् , कथमित्याह-यथेति। तत्र प्रवृत्त्या भावपरीक्षां वक्ष्यति, इङ्गिताकारैश्च यद्भाववेदनं तदनुरागमात्रवेदन- मिति विज्ञेयम् ॥ २१ ॥

विदितभावस्याभ्यन्तरमभियोगमाह—

विदितभावस्तु व्याधिमपदिश्येनां वार्त्ताग्रहणार्थं स्वमुद्व- सितमानयेत् ॥ २२ ॥

विदितेति । व्याधिमपदिश्येति । कृतकं शिरःशूलादिकमपदिश्य, स्वमुद्वसितं स्वगृहम्, आनयेद् विश्वास्यया प्रहितया ॥ २२ ॥

आगतायाश्च शिरःपीडने नियोगः, पाणिमवलम्ब्य चास्याः- साकारं नयनयोर्ललाटे च निदध्यात् ॥ २३ ॥

शिरःपीडन इति । शिरो मे दुःखयति पीडय हस्तेनेति नियोगः ॥२३॥

औषधापदेशार्थं चास्याः कर्म विनिर्दिशेत् ॥ २४ ॥

औषधेति । यथा जानात्यस्मत्कृतेयमस्यावस्थेति कर्माणि दर्श- येत् ॥ २४ ॥

त्वयैवेदं कर्तव्यं, न ह्येतदृते कन्याया अन्येन कार्यमिति गच्छन्तीं पुनरागमानानुबन्धमेनां विसृजेत् ॥ २५ ॥

त्वयैवेति । त्वया साधितं सिद्धिदं भवतीति पुनरागमानानुबन्धं- पुनरागन्तव्यमित्येवंरूपम् ॥ २५ ॥

१८८ सटीक कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

अस्य च योगस्य त्रिरात्रं त्रिसंध्यं च प्रयुक्तिः ॥ २६ ॥

अस्येति । कन्यासाध्यस्य, त्रिरात्रं त्रिसंध्यं, प्रयुक्तिः = प्रयोगः, कार्यः ॥ २६ ॥

एतन्निर्देशे फलमाह—

अभीक्ष्णदर्शनार्थमागतायाश्च गोष्ठीं वर्धयेत् ॥ २७ ॥

अभीक्ष्णेति । गोष्ठीमिति । कलानामाख्यायिकानां वा येन तदासक्ता चिरं तिष्ठेदित्यर्थः ॥ २७ ॥

अन्याभिरपि सह विश्वासनाथमधिकमधिकं चाभियुञ्जीत न तु वाचा निर्वदेत् ॥ २८ ॥

अन्याभिरिति । यथाऽयमेकोऽभियुञ्जीत, तथाऽन्याभिरपि स्त्रीभिः सहाधिकमधिकं, किमर्थमिति चेत् ? तद्विश्वासनार्थं, ताभिः कार्यं विश्वसिति, न तु स्वयं वाचा निर्वदेत् ॥ २८ ॥

को दोष इत्याह—

दूरगतभावोऽपि हि कन्यासु न निर्वेदेन सिद्ध्यतीति घोटकमुखः ॥ २९ ॥

दूरेति । अत्यर्थजातविस्रम्भोऽपि न सिद्ध्यति, बहुशोऽभियोगापेक्षणीयत्वात्कन्यानां, घोटकमुखग्रहणं पूजार्थं तन्मतस्याप्रतिषिद्धत्वात्॥२९॥

यदा तु बहुसिद्धां मन्येत तदैवोपक्रमेत ॥ ३० ॥

यदा त्विति । बहुसिद्धां बहुभिरभियोगैः, गान्धर्वेण विधिना श्रोत्रियागारादग्निमाहृत्येत्यादिना कार्योन्मुखीमुपक्रमेत ॥ ३० ॥

तत्र कालमाह—

प्रदोषे निशि तमसि च योषितो मन्दसाध्वसाः सुरतव्यवसायिन्यो रागवत्यश्च भवन्ति न च पुरुषं प्रत्याचक्षते तस्मात्तत्कालं प्रयोजयितव्या इति प्रायोवादः ॥ ३१ ॥

प्रदोष इति । रात्रिप्रारम्भे, निशि = रात्रौ त्रियामालक्षणायां, तत्राप्यन्धकारे प्रतार्थ; योषिद्ग्रहणं सर्वस्त्रीप्रतिपत्त्यर्थम्, मन्दसाध्वसाः कैश्चिददृश्यमानत्वाद्, सुखेन व्यवसायिन्यः सङ्केतदेशयायिन्यो रागवत्यः संप्रयोगाभिलाषिण्यो न प्रत्याचक्षते न निषेधन्ति तद्वचनानुष्ठानेन, तस्मात्तत्कालमिति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया, प्रयोजयितव्या योज्या वाञ्छितकार्येषु ॥ ३१ ॥

एकपुरुषाभियोगानां स्वसम्भवे गृहीतार्थया धात्रेयिकया स-

४ अध्याये ] प्रयोज्योपावर्त्तनप्रकरणम् । १८९

खया वा तस्यामन्तर्भूतया तमर्थमनिर्वदन्त्या सहैनामङ्कमानाययेत् ततो यथोक्तमभियुञ्जीत ॥ ३२ ॥

एकेति । असम्भव इति । नायिकाया विप्रकृष्टत्वात्स्वयमेकस्याभि- योगो न सम्भवति सहायमपेक्षते, गृहीतार्थयेति । नायकोऽपि नायिकां- समीपमानेतुमिच्छतीत्येतद्रूपार्थज्ञानवत्या, तस्यामन्तर्भूतया नायिकायां- प्रभवन्त्या, तादृशी तु धात्रेयिका सखी वा यदाह तत्करोति, अर्थं ना- यकपार्श्वगमनरूपमनिर्वदन्त्या, अन्यव्यपदेशिन्येत्यर्थः, अङ्कमानाययेद्- ससम्भाषणं, ततो यथोक्तमिति द्यूतक्रीडनकेषु विवदमान इति, य- थासम्भवं पूर्वोक्तं योज्यमित्यर्थः ॥ ३२ ॥

स्वां वा परिचारिकामादावेव सखीत्वेनास्याः प्रणिदध्यात् ॥३३॥

स्वामिति । सहायार्थमिति भावः, सखीत्वेन, प्रणिदध्याद् = निक्षि- पेत्, सा हि प्रणिहिता सहायताम्प्रतिपद्यते ॥ ३३ ॥

यज्ञे विवाहे यात्रायामुत्सवे व्यसने प्रेक्षणकव्यापृते जने तत्र तत्र च दृष्टेङ्गिताकारां परीक्षितभावामेकाकिनीमुपक्रमेत ॥ ३४ ॥

यज्ञ इति । यज्ञादयो लोकव्यग्रत्वहेतवः, तत्र तत्रेति । अन्यत्राप्येवं- प्रकारो यत्र जनो व्याप्रियते, परीक्षितभावामिति । नेयं शुल्कप्रतिग्राहिणी द्विधाभूतमानसा वा, किं स्थितरेति, एकाकिनीमुपक्रमेत, गान्धर्वेण वि- धिनेत्यर्थः ॥ ३४ ॥

न हि दृष्टभावा योषितो देशे काले च प्रयुज्यमाना व्यावर्त- न्तइति वात्स्यायनः ॥ ३५ ॥

इत्येकपुरुषाभियोगाः ।

दृष्टभावाः = उपलब्धभावाः, देशेऽभिप्रेते, काले यज्ञादिकाले प्रदोषादौ च प्रयुज्यमाना वाञ्छितकार्य्येण व्यावर्तन्ते ३५ ॥

इत्येकपुरुषाभियोगा अष्टाविंशं प्रकरणम् ॥

यथा धनहीनत्वादियुक्तः कन्यामलभ्यत्वात्स्वयमेवानुरञ्जयेत्, तथा कन्याऽपि तथाविधा कैश्चिदयाच्यमाना स्वयमुपावर्तेत, तत्प्रयोज्यस्यो- पावर्तनमाह—उपावर्तनमभिमुखीकरणम्, कथं न म्रियत इत्याह—

मन्दापदेशा गुणवत्यपि कन्या धनहीना कुलीनाऽपि समानैर- याच्यमाना मातापितृवियुक्ता वा ज्ञातिकुलवर्तिनी वा प्राप्तयौवना

१३० सटीके कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

पाणिग्रहणं स्वयमभीप्सेत ॥ ३६ ॥

मन्देति । मन्दापदेशा = हीनाभिजना, गुणवत्यपि सा तैरदास्यमाना वा, धनहीना वा कुलीनाऽपि, समानैस्तुल्याभिजनैर्धनिभिः, माता-पितृवियुक्ता वा, अनाथत्वादयाच्यमाना, प्राप्तयौवनेति । प्रत्येकं योज्यं, स्वयं पाणिग्रहं लिप्सेत, तदानीं स्वयंवरस्याभ्यनुज्ञानाद्,

यथोक्तं—

'त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती ।
ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम्' इति ॥ ३६ ॥

सदृशप्रतिपत्तावुपायमाह—

सा तु गुणवन्तं शक्तं सुदर्शनं बालप्रीतयाऽभियोजयेत् ॥३७॥

सा त्विति । गुणवन्तं नायकगुणयुक्तं, शक्तं युद्धादिषु, सुदर्शनं-रूपवन्तम्, बालेति । बाल्ये क्रीडमानयोर्या प्रीतिस्तया प्रयोज्यकर्त्याऽभियोजयेत्, स तथाऽभियुञ्जानः सिद्धयतीत्यर्थः ॥ ३७ ॥

गुणान्तरमाह—

यं वा मन्येत मातापित्रोरसमीक्षया स्वयमप्ययमिन्द्रियदौर्ब-ल्यान्मयि प्रवर्तिष्यत इति प्रियहितोपचारैरभीक्ष्णसन्दर्शनेन च तमावर्जयेत् ॥ ३८ ॥

यं वेति । इन्द्रियदौर्बल्यादिति । इन्द्रियाणि नियन्तुमसमर्थत्वाद्, य-मेवं मन्येत तमपि योजयेदिति संबन्धः, प्रियहितेति । प्रियोपचारा एत-दर्थं सुखं कुर्वन्ति, अवर्जनमभिमुखीकरणम् ॥ ३८ ॥

माता चैनां सखीभिर्धात्रेयिकाभिश्च सह तदभिमुखीं कु-र्यात् ॥ ३९ ॥

माता चैनामिति । नायिकाया माता यदि जीवति, सा न जीवति चेत्कृतकमाता वा, सखीभिः सह लज्जाऽपगमार्थं, तदभिमुखीमिति । नायकाभिमुखीम्, उपचारैर्बाह्यैराभ्यन्तरैश्चेति शेषः ॥ ३६ ॥

तत्र पूर्वमधिकृत्याह—

पुष्पगन्धताम्बूलहस्ताया विजने विकाले च तदुपस्थानम्॥४०॥

पुष्पेति । तदुपस्थानं नायकसमीपगमनं, कलाकौशलप्रकाशनार्थं-गुणवत्त्वज्ञापनार्थम् ॥ ४० ॥

कलाकौशलप्रकाशने वा संवाहने शिरसः पीडने चौचित्य-दर्शनम् ॥ ४१ ॥

४ अध्याये ] अभियोगप्रयोज्यकन्याप्रतिपत्तिप्रकरणम् । १९१

औचित्यदर्शनमिति । सहसा न प्रतिजानीयाद् , अनुबन्ध्यमानमनुकुर्यादित्यर्थः ॥ ४१ ॥

प्रयोज्यस्य सात्म्ययुक्ताः कथायोगाः बालायामुपक्रमेषु यथोक्तमाचरेत् ॥ ४२ ॥

प्रयोज्यस्य सात्म्ययुक्ताः प्रयोज्यानुकूलाः , बालायां ये नायकस्योपक्रमा उक्तास्तेषु यथोक्तं साऽप्याचरेत् ॥ ४२ ॥

न चैवातुराऽपि पुरुषं स्वयमभियुञ्जीत, स्वयमभियोगिनी हि युवतिः सौभाग्यं जहातीत्याचार्याः ॥ ४३ ॥

आतुराऽपीति । कामपरवशाऽपि न स्वयमभियुञ्जीत सद्यःसौभाग्यहानेः, आचार्यग्रहणं पूजार्थं तन्मतस्याप्रतिषिद्धत्वात् ॥ ४३ ॥

स चेदभियुञ्जीत प्रतिगृह्णीयाद्यदाह—

तत्प्रयुक्तानां त्वभियोगानामानुलोम्येन ग्रहणम् ॥ ४४ ॥

तत्प्रयुक्तानामिति । बाह्यानामभियोगानाम्, आनुलोम्येन यथाऽयं न विमुखीभवति ॥ ४४ ॥

आभ्यन्तरमधिकृत्याह—

अङ्गपरिष्वक्ता च न विकृतिं भजेत् ॥ ४५ ॥

अङ्गपरिष्वक्तेति । न विकृतिमिति । मा ज्ञासीन्नायको मामुद्विग्नामिति हेतोरित्यर्थः ॥ ४५ ॥

श्लक्ष्णमाकारमजानतीव प्रतिगृह्णीयात् ॥ ४६ ॥

आकारमिति । नायकस्य भावसूचकमाकारं प्रतिगृह्णीयाद्, न प्रत्याचक्षीत, तत्रापि श्लक्ष्णमस्फुटं क्रियाविशेषणमेतद्, अजानतीवेति । धार्ष्ट्यपरिहारार्थम् ॥ ४६ ॥

वदनग्रहणे बलात्कारः ॥ ४७ ॥

बलात्कार इति । तथा कार्यं यथाऽयं चुम्बितुं हठाद्वदनं गृह्णातीत्यर्थः ॥ ४७ ॥

रतिभावनामभ्यर्थ्यमानायाः कृच्छ्राद् गुह्यसंस्पर्शनम् ॥४८॥

रतिभावनामिति । आत्मनो रत्युत्पत्तिं नायकेन यदा साऽभ्यर्थ्यते, स्वगुह्ये तत्पाणिन्यासेन, तदा तस्याः कृच्छ्रान्नायकगुह्यस्पर्शनम् ॥४८॥

तत्रापि विशेषमाह—

अभ्यर्थिताऽपि नातिविवृता स्वयं स्यादानिश्चयकालात् ॥४९॥

१९२ सटीके कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

नातिविवृतेति । अङ्गोपाङ्गप्रत्यङ्गदर्शनेनेत्यर्थः, तत्र हेतुः—अनिश्चयेति ॥ ४९ ॥
निश्चितकालं दर्शयन्नाह -

यदा तु मन्येतानुरक्तो मयि न व्यावतिष्यत इति तदैवैनमभियुञ्जानं बालभावमोक्षाय त्वरयेत् ॥ ५० ॥

यदा त्विति। न व्यावत्तिष्यते, न मां त्यक्ष्यति, अभियाञ्जानं प्रच्छन्नप्रदेशे, बालभावमोक्षायेति। गान्धर्वविधिपूर्वकं कौमारहरणाय त्वरयेद् ॥ ५० ॥

विसृक्तकन्याभावा च विश्वास्येषु प्रकाशयेदिति प्रयोज्यस्योपावर्तनम् ॥ ५१ ॥

विश्वास्येषु सखीधात्रेय्यादिषु, प्रकाशयेत् कथयेद्, गान्धर्वेण विवाहेनाहमूढेति ॥ ५१ ॥
इति प्रयोज्यस्योपावर्तनमेकोनत्रिंशं प्रकरणम् ॥
यदा प्रयोज्यमुपावर्त्तमाना बहुभिरभियुज्यते तदाऽभियोगतः कन्यायाः प्रतिपत्तिरुच्यतेऽभियोगं दृष्ट्वा कन्याया अनुष्ठानमित्यर्थः।
भवन्ति चात्र श्लोकाः—

कन्याऽभियुज्यमाना तु यं मन्येताश्रयं सुखम् ।
अनुकूलं च वश्यं च तस्य कुर्यात्परिग्रहम् ॥ ५२ ॥

कन्येति। आश्रयमिति। आश्रीयत इति कृत्वा, सुखमिति। बाह्यस्योपभोगसुखस्य, आन्तरस्य च रतसुखस्य हेतुत्वाद्, अनुकूलं तच्चित्तानुविधायिनं, वश्यं वशं गतं यथोक्तकारिणं मन्येत, ततस्तस्य प्रतिग्रहं कुर्यात् स्वयंवरे तस्योत्तमत्वात्, सोऽपि तथैवाचरेदित्यर्थः ॥५२॥

अनपेक्ष्य गुणान्यत्र रूपमौचित्यमेव च ।
कुर्वीत धनलोभेन पतिं सापत्नकेष्वपि ॥ ५३ ॥

अनपेक्ष्येति। गुणान यत्रेति, यस्मिन्स्वयंवरे गुणाननपेक्ष्य तद्भावादेवौचित्यमाभिजन्त्यं, धनलोभेन धनवानेव केवलमिति मत्वा, सापलकेष्वपि, न केवलमसापत्नकेषु, प्रायेण धनिनां बहुदारत्वात् ॥ ५३ ॥

तत्र युक्तगुणं वश्यं शक्तं बलवदर्थिनम् ।
उपायैरभियुञ्जानं कन्या न प्रतिकोमयेत् ॥ ५४ ॥

तत्र स्वयंवरे युक्तगुणं सगुणं शक्तं समर्थं बलवदर्थिनमेकान्ततोऽर्थिनं न प्रतिलोमयेदपाकुर्यात् ॥ ५४ ॥

४ अध्याये ] अभियोगप्रयोज्यकन्याप्रतिपत्तिप्रकरणम् । १९३

यस्तु धनवान्बहुपत्नीको गुणवानप्यवश्यस्तमभियुञ्जानं प्रतिलोमयेदिति दर्शयन्नाह—

वरं वश्यो दरिद्रोऽपि निर्गुणोऽप्यात्मधारणः । गुणैर्युक्तोऽपि न त्वेवं बहुसाधारणः पतिः ॥ ५५ ॥

वरमिति । आत्मधारणः कुटुम्बमात्रधारकः, बहुसाधारणो बहूनामेकः, यस्तु धनवान् कृतपरिग्रहो गुणवान् वश्यः, तं न प्रतिलोमयेदित्यर्थः ॥ ५५ ॥

यस्तु न वश्यस्तत्र दोषमाह—

प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरवग्रहाः । बाह्ये सत्युपभोगेऽपि निर्विश्रम्भा बहिःसुखाः ॥ ५६ ॥

प्रायेणेति । स्वत एव धनवान्बहून्दारान्प्रतिगृह्णाति, विशेषतस्ताश्च, निरवग्रहाः=निरङ्कुशाः, तत्र कारणं—बाह्य इति । अशनाद्युपभोगेन बहिःसुखाः, निर्विश्रम्भा आन्तरेण रताख्यसुखेन वर्जिता इत्यर्थः ॥ ५६ ॥

नीचो यस्त्वभियुञ्जीत पुरुषः पलितोऽपि वा । विदेशगतिशीलश्च न स संयोगमर्हति ॥ ५७ ॥

नीचोऽधमजातिः पूर्वगुणयुक्तोऽपि, पलितः=वृद्धः, विदेशगतिशीलः=सदा प्रवासी ॥ ५७ ॥

यदृच्छयाऽभियुक्तो यो दम्भद्यूताधिकोऽपि वा । सपत्नीकश्च सापत्यो न स संयोगमर्हति ॥ ५८ ॥

यदृच्छयेति । स्वेच्छाभियोगशीलो बलात्कारेणेति भावः, दम्भाधिको व्याजबहुलो, द्यूताधिको द्यूतासक्तश्च, सपत्नीकः सापत्यश्च परिणीतभार्यायुक्तस्तदपत्यवांश्च, एकतरवान्वा ॥ ५८ ॥

वश्यस्तु तादृशोऽपि संयोगमर्हत्येवेत्याह—

गुणसाम्येऽभियोक्तॄणामेको वरयिता वरः । तत्राभियोक्तरि श्रैष्ठ्यमनुरागात्मको हि सः ॥ ५९ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे एकपुरुषाभियोगाः प्रयोज्योपावर्त्तनमभियोगतश्च कन्यायाःप्रतिपत्तिश्चतुर्थोऽध्यायः ।

२५ का० सू०

१९४ सटीक कामसूत्रे [ ३ आधिकरण,

गुणेति । यथोक्तगुणानां साम्ये, एको वरयिता वर इति । व्रियन्त- इति वराः सर्व एवाभियोक्तारः, तेषां वर एको वरयिता वरणे साधुः, ‘वर ईप्सायां’ साधुकारिणि तृन्, तस्मिन्नभियोक्तरि वरयितृत्ववि- शिष्टे, श्रेष्ठता तस्यानुरागात्मकत्वात् ॥ ५९ ॥
इत्यभियोगतः कन्यायाः प्रतिपत्तिस्त्रिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां कन्यासं- प्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे एकपुरुषाभियोगः, प्रयोज्योपावर्तनमभियोगतश्च कन्यायाः प्रतिपत्तिश्चतुर्थोऽध्यायः ।

---

पञ्चमोऽध्यायः ।

एवमनुरञ्जितां स्वयंवरप्रवृत्तां च गान्धर्वेण योजयेद्, विपरीतामा- सुरादिभिरिति विवाहयोगा उच्यन्ते-तत्र गान्धर्वेण या प्रायशो विविक्ता- दृश्यन्ते, तस्या बहुसिद्ध्याः सुकरमभिप्रेतदेशनयनं, या तु न प्रायश- स्तस्यास्तावत्सहायसाध्यविधिमाह—

प्राचुर्येण कन्याया विविक्तदर्शनस्यालाभे धात्रेयिकां प्रिय- हिताभ्यामुपगृह्योपसर्पेत् ॥ १ ॥

प्राचुर्येणेति । धात्रेयिकां पुरुषप्रवृत्तामत्यर्थाद् , उपगृह्य प्रियहिता- भ्यामुपसर्पेत् , तस्याः समीपे निसृष्टार्थां प्रेषयेत् ॥१॥

सा चैनामविदिता नाम नायकस्य भूत्वा तद्गुणैरनुरञ्ज- येत् ॥ २ ॥

सा चेति । सा = उपसर्पिता, अविदिता नाम, नायकस्याविदितेव भूत्वा; कृतकप्रयोगपरिहारार्थं, तद्गुणैरिति । तस्य नायकस्य गुणैः॥२॥

तस्याश्च रुच्यान्नायकगुणान्भूयिष्ठमुपवर्णयेत् ॥ ३ ॥

तस्याश्चेति । रुच्यानभीष्टान् ॥ ३ ॥

अन्येषां वरयितॄणां दोषानभिप्रायविरुद्धान्प्रतिपादयेद् माता- पित्रोश्च गुणानभिज्ञतां लुब्धतां च चपलतां च बान्धवानाम् ॥४॥

अभिप्रायविरुद्धानिति । यथा नेच्छति तानियं तथेत्यर्थः, गुणानभि- ज्ञतां लुब्धतां चेति । ‘अगुणज्ञौ तव पितरौ लुब्धौ च, येन गुणवन्तमप- हायान्यं धनिनं निर्गुणं गवेषयतः’ इति प्रतिपादयेत् ॥ ४ ॥

५ अध्याये ] विवाहयोगप्रकरणम् । १९५

याश्चान्या अपि समानजातीयाः कन्याः शकुन्तलाऽऽद्याः स्वबुद्ध्या भर्तारं प्राप्य संयुक्ता मोदन्ते स्म ताश्चास्या निदर्शयेत् ॥ ५ ॥

समानजातीया इति । मोदन्ते स्म = प्रमुदितवत्यः, नानुरूपोऽयं ममेति स्वबुद्ध्याऽवधारणं, न पित्रोरिच्छया, तथा कर्तव्ये शकुन्तलाऽऽदिकृताः कथाः कथयेत्, कौशिकः स्वतपोविघ्नार्थमिन्द्रसंप्रेषितामप्सरसं मेनकां दृष्ट्वा जातरागश्चकमे, सा च तद्वीर्यग्रहणात्तत्रैव कन्यां प्रसूय त्यक्त्वा चारण्ये दिवं जगाम, शकुन्तसंपातमध्यगतां च तां कन्यां कण्वर्षिः करुणयाऽऽश्रममानीय वर्धितवान्, यथार्थं च शकुन्तलेति नाम चक्रे, सा च कालेन प्राप्तयौवना मृगयाप्रसङ्गादागतं दुष्यन्तं राजानं दृष्ट्वा स्वबुद्ध्या पाणिं ग्राहितवतीति, आदिशब्दाद्राजदारिकाः कन्या निदर्शयेत्, ॥ ५ ॥

महाकुलेषु सापत्नकैर्बाध्यमाना विद्धिष्टा दुःखिताः परित्यक्ताश्च दृश्यन्तायातिं चास्य वर्णयेत् ॥ ६ ॥

महाकुलेष्विति । महाकुलेषु च लोभात्पित्रा दत्ता नियतं सापत्नकैर्बाध्यन्ते, ततश्च विद्धिष्टाः परिजनस्य परित्यक्ताः सत्यो दुःखिता दृश्यन्त इति दर्शयेद्, आयतिमुत्तरभाविनमर्थम्, भविष्यति चेति ॥ ६ ॥

सुखमनुपहतमेकचारितायां नायकानुरागं च वर्णयेत् ॥ ७ ॥

एकचारितायामिति । एकपत्नीत्वे सुखमनुपहतं वर्णयेत् सापत्न्यदुःखाभावाद्, नायकानुरागं चेति ॥ ७ ॥

समनोरथायाश्चास्या अपायं साध्वसं व्रीडां च हेतुभिरवच्छिन्द्यात् ॥ ८ ॥

समनोरथाया इति । अस्त्येवायमस्या मनोरथः, किं तु दोषान्पश्यतीत्युत्प्रेक्ष्याह — अपायमिति । विनाशं कुतश्चित्, साध्वसं = भयं,-गुरुजनाद्, व्रीडां परिजनेषु, हेतुभिरपायैर्दर्शनैरपनयेत् ॥ ८ ॥

दूतीकल्पं च सकलमाचरेत् ॥ ९ ॥

दूतीकल्पं च पारदारिके वक्ष्यमाणं प्रतारणप्रकरणम्, ॥ ९ ॥

त्वामजानतीमिव नायको बलाद्ग्रहीष्यतीति तथा सुपरिगृहीता स्यादिति योजयेत् ॥ १० ॥

त्वामजानतीमिवेति । अजानतीमिव बलात्कारेण ग्रहीष्यति तदा न तव दोषः, तथेति । तेन प्रकारेण सुगृहीतं स्याद् वचनोयाभावादित्यमुंचार्थं योजयेत् ॥ १० ॥

१९६ सटीक कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

प्रतिपन्नामभिप्रेतावकाशवर्तिनीं नायकः श्रोत्रियागारादग्निमा-
नाय्य कुशानास्तीर्य यथास्मृति हुत्वा च त्रिः परिक्रामेत् ॥ ११ ॥

प्रतिपन्नामिति । अभ्युपगतार्थामेकान्तदेशवर्तिनीं, श्रोत्रियेति । तत्राग्नेः संस्कृतत्वादित्यर्थः, यथास्मृति स्वगृह्योक्तविधिना, त्रिः परिक्रामेत् कन्यामग्निं भ्रमयेत् ॥ ११ ॥

ततो मातरि पितरि च प्रकाशयेत् ॥ १२ ॥

प्रकाशयेत्, प्रणिधिना यथा नायकेनोढेति ॥ १२ ॥

अग्निसाक्षिका हि विवाहा न निवर्तन्त इत्याचार्यसमयः ॥ १३ ॥

न निवर्तन्त इति । नान्येनोह्यत इति दर्शयति, तेन धर्मविवाहेष्वग्निसंनिधानं कार्यमिति ॥ १३ ॥

दूषयित्वा चैनां शनैः स्वजने प्रकाशयेत् ॥ १४ ॥

दूषयित्वेति । अभिगम्येत्यर्थः, नोद्वाहितमात्रां, शनैः स्वजने प्रकाशयेत्, तस्या आत्मीयकरणार्थम् ॥ १४ ॥

यथा पितरौ तथाविधामपि न प्रयच्छत इति तदाह—

तद्बान्धवाश्च यथा कुलस्याघं परिहरन्तो दण्डभयाच्च तस्मा-
एवैनां दद्युस्तथा योजयेत् ॥ १५ ॥

तद्बान्धवा इति । नायिकाबान्धवाः, नायकोपगृहीतेत्यघं दोषं परिहरन्तो, यदि तस्मै न प्रतिपाद्यते तदा कुलं दुष्यत इति, दण्डभयाच्चेति । एवं चानुश्रीयमानं यदि राजा शृणुयात्तदा दण्डं पातयेदिति, तस्मा एव नायकायैव, तथा योजयेत् प्रतिविदध्यान्नायकः ॥ १५ ॥

अनन्तरं च प्रीत्युपग्रहेण रागेण तद्बान्धवान्प्रणियेदिति ॥ १६ ॥

अनन्तरं च तत्प्रतिपादनस्य, प्रीत्युपग्रहेण मुकुरवस्त्रादिदानेन बाह्यानुरागेण चान्तरेण वा प्रीणयेत्तर्पयेद् ॥ १६ ॥

गान्धर्वेण विवाहेन वा चेष्टेत ॥ १७ ॥

गान्धर्वेण चेष्टेतेति । एवं गान्धर्वविधिरुक्तः ॥ १७ ॥

आन्तरस्थामधिकृत्याह—

अप्रतिपद्यमानायामन्तश्चारिणीमन्यां कुलप्रमदां पूर्वसंसृष्टां प्रीयमाणां चोपगृह्य तया सह विषह्यमवकाशमेनामन्यकार्यापदेशे-
नानाययेत् ॥ १८ ॥

५ अध्याये ] विवाहयोगप्रकरणम् । १९७

अप्रतिपद्यमानायामिति । स्वयं पाणिग्रहणमकुर्वत्याम्, अन्तश्चारिणीमन्यामिति । अन्तरङ्गां कुलस्त्रियम्, पूर्वसंबद्धां पित्रोः सौजन्येन प्रीयमाणां नायकस्य, उपगृह्येति । द्रव्येण स्वीकृत्य, विषह्यमिति गम्यम्, अन्यकार्यापदेशेनेति । अन्यं कार्यमपदिश्यानाययेत्प्रणिधिना ॥ १८ ॥

ततः श्रोत्रियागारादग्निमिति समानं पूर्वेण ॥ १९ ॥

समानं पूर्वेणेति । श्रोत्रियागारादित्यादि पूर्ववदित्यर्थः, अग्न्याहरणमात्रेण गान्धर्वेण तुल्यमित्ययमेकः प्रकारः ॥ १९ ॥

आसन्ने च विवाहे मातरमस्यास्तदभिमतान्यवरदोषैरनुशयंग्राहयेत् ॥ २० ॥

आसन्ने चास्या विवाहेऽन्येन वरेण सह, तदभिमतान्यवरदोषैरिति । नायिकामातुरभिमतो योऽन्यो वरस्तस्य दोषैः क्लैब्यपतनादिभिस्तामनुशयं ग्राहयेत् ॥ २० ॥

ततस्तदनुमतेन प्रातिवेश्याभवने निशि नायकमानाय्य श्रोत्रियागारादग्निमिति समानं पूर्वेण ॥ २१ ॥

तत इति । अनुशयग्रहणादूर्ध्वं, तदनुमतेन = मातुरभिप्रायेण, प्रातिवेश्याभवन इति । तस्या द्रव्येणोपगृहीतत्वादिति द्वितीयः ॥ २१ ॥

भ्रातरमस्या वा समानवयसं वेश्यासु परस्त्रीषु वा प्रसक्तमसुकरेण साहाय्यदानेन प्रियोपग्रहैश्च सुदीर्घकालमनुरञ्जयेदन्ते च स्वाभिप्रायं ग्राहयेत् ॥ २२ ॥

अस्या भ्रातरं तुल्यवयसमेकान्तप्रसक्तमसुकरेण कष्टसाध्येन दुःसाध्यस्त्रीसंपादनादिना, प्रियोपग्रहेरिति । सामदानैरन्यैर्वैत्यनुरञ्जनविधिः, स्वाभिप्रायमिति । स्वद्भगिनीं परिणेतुमिच्छामि ॥ २२ ॥

प्रायेण हि युवानः समानशीलव्यसनवयसां वयस्यानामर्थे जीवितमपि त्यजन्ति ततस्तेनान्यकार्यात्तामानायेद् विषह्यं सावकाशमिति समानं पूर्वेण ॥ २३ ॥

वयस्यानामिति । मित्राणामर्थे जीवितमपि परित्यजन्ति किमु भगिनीं न प्रयच्छन्ति, तत इति । प्रदानादूर्ध्वं, तेनैवेति । भ्रात्रा, अन्यकार्यादिति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, अन्यकार्यमुद्दिश्येत्यर्थः, तत्रापि नायिकामानाययेदिति तृतीयः ॥ २३ ॥

१९८ सतीके कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

सुप्तप्रमत्तोपगमात्पैशाचः, तमधिकृत्याह— अष्टमीचन्द्रिकाऽऽदिषु च धात्रेयिका मदनीयमेनां पाययित्वा किं चिदात्मनः कार्यमुद्दिश्य नायकस्य विषयं देशमानयेत् ॥ २४॥

अष्टमीचन्द्रिकाऽऽदिष्विति। अष्टमीचन्द्रिकाऽऽदिषु, तत्र दिवसमुपोष्य पूजापुरःसरं रात्रिजागरणमाचन्द्रोदयम्, अनन्तरं तां धात्रेयिका नाय-कपसक्ता मदनीयं सुराऽऽदिकं पाययित्वा, किंचिदात्मनः कार्यमिति। अङ्गुलीयकं विस्मृत्यागताऽस्मि तत्र गच्छाव इत्युपदिश्यानयेदित्यर्थः ॥२४

तत्रैनां मदात्संज्ञामप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण ॥२५॥

तत्रेति। विषयदेशे, संज्ञां = चेतनां, दूषयित्वेति। दूषयित्वा चैनां-शनैः स्वजनेषु प्रकाशयेत्, तद्बान्धवाश्चेत्यादि पूर्ववदित्येकः प्रकारः॥२५॥

सुप्तां चैकचारिणीं धात्रेयिकां वारयित्वा संज्ञामप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण ॥ २६ ॥

सुप्तां चैकचारिणीमिति। एकाकिनीं, तत्र सुप्तेति द्वितीयः, अत्रा-भ्याहरणादिकं नास्ति, अधर्मत्वादिति ॥ २६ ॥

प्रसह्याहरणाद्राक्षसस्तमधिकृत्याह— ग्रामान्तरमुद्यानं वा गच्छन्तीं विदित्वा सुसंभृतसहायो ना-यकस्तदा रक्षिणो वित्रास्य हत्वा वा कन्यामपहरेदिति वि-वाहयोगाः ॥ २७ ॥

ग्रामान्तरेति। स्वस्माद् ग्रामादन्यं ग्रामं, सुसंभृतसहाय इति। सुसंनद्धबहुसहायः, रक्षिणः = कन्यारक्षकान्, वित्रास्य, ते यथा त्यक्त्वा पलायन्ते, हत्वा वा प्रहारैः, कन्यामपहरेत्, कृष्णवद्रुक्मिणीम्, अत्रा-प्यधर्मत्वान्नाङ्गभ्याहरणादि, स्वगृहमेव च नीत्वा दूषणमिति, न किंचि-दतिदिष्टं, विवाहयोगा गान्धर्वादीनां विषयाः ॥ २७ ॥

अष्टानां विवाहानां मध्ये किमपेक्षया कस्य प्राधान्यमित्याह— पूर्वः पूर्वः प्रधानं स्याद्विवाहो धर्मसंस्थितेः । पूर्वाभावे ततः कार्यो यो य उत्तर उत्तरः ॥ २८ ॥

पूर्वः पूर्व इति। धर्मसंस्थितेरिति। धर्मतो व्यवस्थानादित्यर्थः, तत्र पूर्वे धर्म्याश्चत्वारः, अस्मिन्दर्शने गान्धर्वादु ब्राह्मादयः प्रधानं, तत्रापि के चित्तरतमभेदेन पूर्वः पूर्व इत्याहुः, गान्धर्वो ह्यासुरान्, पण्डित्येक-स्मिन्पक्षे एतौ द्वावति धर्म्यौ, किं तु यथा पूर्वे न तथा परतः, यथा च गान्धर्वो न तथाऽऽसुर इति।

५ अध्याये ] विवाहयोगप्रकरणम् । १९९

के चिद् 'आसुरोऽपि पैशाचात्तथा धर्मत्वात्, पैशाचोऽधम्मोऽपि राक्षसात्प्रधानं राक्षसस्य साहसाकर्मत्वाद्, यो य उत्तर उत्तर इति । अन्यगत्या अन्य इत्याहुः ॥ २८ ॥

गान्धर्व एव प्रधानमित्याह—

व्यूढानां हि विवाहानामनुरागः फलं यतः ।
मध्यमोऽपि हि सद्योगो गान्धर्वस्तेन पूजितः ॥ २९ ॥

व्यूढानामिति । कृतानामनुरागः फलम्, अन्यथाऽनुरागाभावे निष्फलः स्याद्, मध्यमोऽपि हि षडित्येकस्मिन्पक्षे, सद्योग इति । शोभनोऽनुरागात्मको योगोऽस्येति, तेन च सद्योगेन गान्धर्व इत्युच्यते ॥ २९ ॥

एवं च कृत्वाऽस्य प्राधान्यमित्याह—

सुखत्वादबहुक्लेशादपि चावरणादिह ।
अनुरागात्मकत्वाच्च गान्धर्वः प्रवरो मतः ॥ ३० ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे विवाहयोगाः पञ्चमोऽध्यायः ।

सुखत्वादिति । सुखहेतुत्वाद्, अबहुक्लेशात्, प्रायेणेति, प्रायशो न यत्नसाध्य इत्यर्थः, अवरणाद् = वरणसंविधानाभावात् ॥ ३० ॥

इति विवाहयोगा एकत्रिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां-
कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे विवाहयोगाः पञ्चमोऽध्यायः ।

[ समाप्तं चेदं कन्यासंप्रयुक्तकं नाम तृतीयमधिकरणम् ]

भार्याधिकारिकं नाम चतुर्थमधिकरणम्।

प्रथमोऽध्यायः।

कन्या पुरुषेण संयुक्ता भार्या संवृत्ता तया पुंसि कथं ? वर्तितव्यमि- त्यतो भार्याऽधिकारिकमुच्यते, तच्च कन्यासं प्रयुक्तकशेषभूतम्, अन्यथा विशेषाधिकाननुष्ठानात्संयुक्ताऽप्यसंयुक्तकल्पैव स्याद्, भार्या च द्विविधा—एकचारिणी सपत्निका च, तत्र प्राधान्येनैकचारिणी वृ- त्तमुच्यते—

भार्यैकचारिणी गूढविश्रम्भा देववत्पतिमानुकूल्येन वर्तेत ॥१॥

भार्येति । गूढविश्रम्भा, इतरस्याः कपटव्यवहारः सम्भावितत्वा- द्देववद्, 'भर्ता तु देवता स्त्रीणाम्' इति न्यायाद्, आनुकूल्येन चित्तानुवि- धानेनैव, वर्तेतेत्यन्तर्भावितो ण्यथैः, शरीरस्थितिविषयमेतत् ॥ १ ॥

वृत्तं सूचयति—

तन्मतेन कुटुम्बचिन्तामात्मनि संनिवेशयेत् ॥ २ ॥

तन्मतेनेति । यदा तु नायकेनानुज्ञाता, कुटुम्बचिन्तां गृहचिन्ताम्, बाह्यवस्तुविषयमेतद्, आत्मनि संनिवेशयेद् आत्माधीनां कुर्याद्, वृत्त- मुभयमुत्तरत्र यथायोगं योज्यम् ॥ २ ॥

तत्र गृहप्रतिबद्धत्वाद् वृत्तस्य गृहचिन्तामाह—

वेश्म च शुचि सुसंमृष्टस्थानविरचितविविधकुसुमं संश्लक्ष्ण- भूमितलं हृद्यदर्शनं त्रिपवणाचरितबलिकर्म पूजितदेवायतनं कुर्यात् ॥ ३ ॥

वेश्म चेति । कुर्यादित्यनेन सम्बन्धः, सुसंमृष्टं सुशोधितं स्थानेषु भोग्येषु विरचितानि विप्रकीर्णानि विविधानि कुसुमानि यस्य, संश्ल- क्ष्णभूमितलमिति । मसृणभूतलं, हृद्यं = हृदयप्रियं, दर्शनं यस्य, त्रिपवणं- त्रिसंध्यमाचरितं कारितं बलिकर्म यत्र, देवताऽऽयतनं देवगृहं तत्पूजितं- यस्मिन् ॥ ३ ॥

न ह्यतोऽन्यद् गृहस्थानां चित्तग्राहकमस्तीति गोनर्दीयः ॥४॥

अतोऽन्यदिति । यथोपवर्णितवेश्मनः, चित्तग्राहकं = मनोहारि, गोनर्दीय इति । पुजाऽर्थमधिकरणेऽधिकृतत्वात् ॥ ४ ॥

१ अध्याये ] एकचारिणीवृत्तप्रकरणम् । २०१

तत्र वृत्तद्वयं दर्शयन्नाह—

गुरुषु मन्त्रवर्ग्येषु भृत्यवर्गेषु नायकभगिनीषु तत्पतिषु च यथाऽर्हं प्रतिपत्तिः ॥ ५ ॥

गुरुष्विति । श्वशुरादिषु, नायकभगिनीषु, ननान्दृषु, तत्पतिषु = ननान्दृपतिषु, यथाऽर्हं प्रतिपत्तिरिति । यथा यस्यां प्रतिपत्तिर्वाक्कायाभ्यामनुष्ठानम् ॥ ५ ॥

परिपूतेषु च हरितशाकवप्रानिक्षुस्तम्बाञ्जीरकसर्षपाजमोदशतपुष्पात्तमालगुल्मांश्च कारयेत् ॥ ६ ॥

परिपूतेषु चेति । पवित्रेषु, हरितं धान्याकार्द्रकादि, शाकं पालङ्क्यादि च, एषां वप्रान्केदारान्, इक्षुस्तम्बानिक्षुविटपान्, जीरकादीञ्शतपुष्पापर्यन्तान् कारयेत्, तत्राजमोदोऽनेनैव नाम्ना प्रतीतः, तमालगुल्मांस्तमालविटपान् ॥ ६ ॥

कुब्जकामलकमल्लिकाजातीकुरण्टकनवमालिकातगरनन्द्यावर्तजपागुल्मानन्यांश्च बहुपुष्पान्बालकोशीरकपातालिकांश्च वृक्षवाटिकायां च स्थण्डिलानि मनोज्ञानि कारयेत् ॥ ७ ॥

यत्र कुब्जकादीनां गुल्मान्, तगरः = पिण्डीतगरः, जपा = ओड्रपुष्पम्, बहुपुष्पा ये निर्भरं पुष्प्यन्ति, बालकोशीरयोः, पातालिका = केदारः, स्थण्डिलान्यवपट्टकानि ॥ ७ ॥

मध्ये कूपं वापीं दीर्घिकां वा खानयेत् ॥ ८ ॥

वापीं समचतुरस्रां पुष्करिणीं, दीर्घिकामायतचतुरस्रां, खानयेद्वास्तुवशात् ॥ ८ ॥

भिक्षुकीश्रमणाक्षपणाकुलटाकुहकेक्षणिकामूलकारिकाभिर्न संसृज्येत ॥ ९ ॥

भिक्षुकी = भिक्षणशीला, श्रमणा क्षपणा प्रव्रजिता रक्तपटिका च, कुलटा = प्रच्छन्नं खण्डितचारित्रा, कुहका = कौतुककारिका, ईक्षणिका = विप्रश्निका, मूलकारिका वशीकरणेन मूलेन या कर्म करोति, ताभिर्न संसृज्येत, भर्तृविकल्यहेतुत्वात् ॥ ९ ॥

भोजने रुचितमिदमस्मै द्वेष्यमिदं पथ्यमिदमपथ्यमिदमिति च विद्यात् त्यागोपादानार्थम् ॥ १० ॥

भोजने चेति । भोजनकाले रुचितादीन विद्यात् ॥ १० ॥

२६ का० सू०

२०२ सटीके कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

स्वरं बहिरुपश्रुत्य भवनमागच्छतः किं कृत्यमिति ब्रुवती सज्जा भवनमध्ये तिष्ठेत् ॥ ११ ॥

किं कृत्यमिति । आदिश्यमानकार्यस्यानुष्ठानबुद्ध्या, सज्जा=सावधाना भवनमध्येऽङ्गनके ॥ ११ ॥

परिचारिकामपनुद्य स्वयं पादौ प्रक्षालयेत् ॥ १२ ॥

परिचारिकामिति । पादप्रक्षालनोद्यतामपनुद्यापास्य ॥ १२ ॥

नायकस्य च न विमुक्तभूषणं विजने संदर्शने तिष्ठेत् ॥१३॥

संदर्शन इति । अग्रतो न तिष्ठेद्, अकृतशरीरसंस्कारां दृष्ट्वा वैराग्यमपि स्यात् ॥ १३ ॥

अतिव्ययमसद्व्ययं वा कुर्वाणं रहसि बोधयेत् ॥ १४ ॥

अतिव्ययमुचितव्ययादधिकम्, असद्व्ययं यदनर्थिजने प्रतिपाद्यते, रहसि बोधयेद्, लोकमध्ये हि लज्जित एव स्यात् ॥ १४ ॥

आवाहे विवाहे यज्ञे गमने सखीभिः सह गोष्ठीं देवताऽभिगमनमित्यनुज्ञाता कुर्यात् ॥ १५ ॥

आवाहे=वरगृहे, विवाहे,=कन्यागृहे, गोष्ठीं सम्भूय पानभोजनं, देवताऽभिगमनं, द्रष्टुमनुज्ञाता कुर्याद्, अन्यथा स्वैरिणीत्याशङ्क्येत ॥ १२ ॥

सर्वक्रीडासु च तदानुलोम्येन प्रवृत्तिः ॥ १६ ॥

सर्वक्रीडासु चेति । यक्षरात्र्यादिषु लोके वृत्तासु तच्चित्तानुविधानेन प्रवृत्तिः ॥ १६ ॥

पश्चात्संवेशनं पूर्वमुत्थानमनवबोधनं च सुप्तस्य ॥ १७ ॥

पश्चात्संवेशनं, शयितस्य नायकस्य, पूर्वमुत्थानमनुत्थितान्नायकादहनि यावन्न प्रतिबुध्येत ॥ १७ ॥

महानसं च सुगुप्तं स्याद्दर्शनीयं च ॥ १८ ॥

महानसं सुगुप्तं स्याद्, यथाऽन्योऽत्र परकीयो न विशेद्, दर्शनीयं- चान्धकाराभावात् ॥ १८ ॥

नायकापचारेषु किं चित्कलुषिता नात्यर्थं निर्वदेत् ॥ १९ ॥

नायकापचारेष्विति । नायकापराधेसु, किञ्चित्कलुषिता धीरात्व-ख्यापनार्थं निर्वदेत्, पुनर्मा कार्षीरिति, तत्रापि नात्यर्थं मा भूद्वैलक्ष्य-मस्येति ॥ १९ ॥

१ अध्याये ] एकचारिणीवृत्तप्रकरणम्। २०३

साधिक्षेपवचनं त्वेनं मित्रजनमध्यस्थमेकाकिनं वाऽप्युपाल- भेत न च मूलकारिका स्यात् ॥ २० ॥

मित्रजनमध्यस्थं यदि कार्यवशात्साधिक्षेपवचनमुपालभेत, न च मूलकारिका स्यात् ॥ २० ॥

सत्स्वप्यपचारेषु युक्तिमाह--

न ह्यतोऽन्यदप्रत्ययकारणमस्तीति गोनर्दीयः ॥ २१ ॥

न ह्यत इति। मूलकर्मणः, अप्रत्ययकारणम् = अविश्वासकारणं, गोनर्दीयमतमनुमतमप्रतिषिद्धत्वात् ॥ २१ ॥

दुर्व्याहृतं दुर्निरीक्षितमन्यतो मन्त्रणं द्वारदेशावस्थानं निरी- क्षणं वा निष्कुटेषु मन्त्रणं विविक्तेषु चिरमवस्थानमिति वर्ज- येत् ॥ २२ ॥

दुर्व्याहृतं=दुर्मन्त्रितं, दुर्निरीक्षितं=अस्निग्धवीक्षणम् , अन्यतो मन्त्रणं=तिर्यङ्मुखं कृत्वा भाषणम्, एतत्त्रितयं वैराग्यजनकं, द्वारदेशावस्थानं, गृहद्वारस्थितिनिरीक्षणं च, तदुभयमयत्नसाध्यत्वसूचकं, निष्कुटेष्विति। गृहवाटिकायां निर्गत्य कया चित्सह मन्त्रणं, विविक्तेषु = निर्जनेषु गृहप्रदेशेषु, चिरमवस्थानं, तदुभयमसद्विकल्पजनकं भवेत् ॥ २२ ॥

स्वेददन्तपङ्कदुर्गन्धांश्च बुध्येतेति विरागकारणम् ॥ २३ ॥

स्वेदादीन्बुध्येतापनयनार्थं, दन्तपङ्कः=दन्तमलः, विरागकारणमिति। वैराग्यजनकं भवेद्भर्तुः ॥ २३ ॥

बहुभूषणं विविधकुसुमानुलेपनं विविधाङ्गरागसमुज्ज्वलं वास- इत्याभिगामिको वेषः ॥ २४ ॥

नानावर्णं कालवशाद्यद्यद्विराजते वर्णतस्तत्तदुपादेयमिति, आभिगामिको नायकाभिगमनप्रयोजकः, तदा हि बहुभूषणादिभिः कालौपयिकेन च रक्तवाससा प्रसाधिता मनोहरेति ॥ २४ ॥

प्रतनुश्लक्ष्णमल्पदुकूलता परिमितमाभरणं सुगन्धिता नात्यु- ल्वणमालेपनं तथा शुक्लान्यन्यानि पुष्पाणीति वैहारिको वेषः॥२५॥

प्रतनु श्लक्ष्णमल्पं सूक्ष्मं यत्संयन्तुं शक्यं वस्त्रं, परिमितं कर्णयोर्ग्रीवायां च, नात्युद्धतं वर्णविन्यासाभ्यां चेति, वैहारिको, यात्राक्रीडाविहारप्रयोजकः ॥ २५ ॥

२०४ सटीके कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

नायकस्य व्रतमुपवासं च स्वयमपि करणेनानुवर्तेत वारिता- यां च नाहमत्र निर्बन्धनीयेति तद्वचसो निवर्तनम् ॥ २६ ॥

व्रतं नियमं स्वयमनुकरणेनानुवर्तेत भक्तिख्यापनार्थं, वारितायां- नायकेन व्रतोपवासाभ्यां, नाहमत्र निर्बन्धनीया निषेधनीयेति वाक्येन नायकवचसो निवर्तनं भक्तेर्नाट्यार्थम् ॥ २६ ॥

मृद्विदलकाष्ठचर्मलोहभाण्डानां च काले समर्धग्रहणम् ॥ २७ ॥

मृद्भाण्डं=घटादि, विदलभाण्डं=पिटकादि, काष्ठभाण्डं=पीठखट्- वाऽऽदि, लोहभाण्डं=ताम्रादिमयं, काले = इत्युपयोगकाले, तत्रापि यत्- समर्घं प्राप्यते ॥ २७ ॥

तथा लवणस्नेहयोश्च गन्धद्रव्यकटुकभाण्डौषधानां च दुर्ल- भानां भवनेषु प्रच्छन्नं निधानम् ॥ २८ ॥

लवणं=सैन्धवादि, स्नेहः=घृततैलवसामज्जानः, गन्धद्रव्यं=तगरादि, कटुकं=तुम्बूयादि, औषधं=द्विपञ्चमूलादि, दुर्लभा ये न तत्रत्याः, अपि तु दुःखेन लभ्यन्ते, प्रच्छन्नं निधानं यत्र तानि भवन्ति, न विनश्यन्ति वा ॥ २८ ॥

मूलकालुकपालङ्कीदमनकाम्रातकैर्वारुकत्रपुसवार्ताककूष्माण्डा- लाबुसूरणशुकनासास्वयंगुप्तातिलपर्णिकाऽग्निमन्थल्शुनपलाण्डुप्र- भृतीनां सर्वौषधीनां च बीजग्रहणं काले वापश्च ॥ २९ ॥

मूलकादीनां च बीजग्रहणमिति संबन्धः, एर्वारुकः=कर्कटिका, अलाबुः=तुम्बी, सूरणः=कन्दः, शुकनासा=सर्वतोभद्रा, स्वयंगुप्ता=क- पिकच्छूः, तिलपर्णिका=काश्मरी, अग्निमन्थः=अनेनव नाम्ना प्रथितः, पलाण्डुः=लशुनाकारो लोहितः ॥ २९ ॥

स्वयं च सारस्य परेभ्यो नाख्यानं भर्तृमन्त्रितस्य च ॥३०॥

सारस्य = द्रव्यस्य, परेभ्यो नाख्यानं ‘धनायुषी गुप्ततमे कार्ये’ इति वचनाद्, भर्तृमन्त्रितस्य च नाख्यानं मा ज्ञासीद्भिन्नरहस्येति ॥ ३० ॥

समानाश्च स्त्रियः कौशलेनोज्ज्वलतया पाकेन मानेन तथोप- चारैरतिशयीत ॥ ३१ ॥

समानाः=तुल्याभिजनाः, कौशलेन कलासु, मानेन मनस्वितया, उपचारैर्भर्तरि क्रियमाणैरुपचारैरतिशयीतात्मनोऽधिकत्वख्यापनार्थम्॥३१॥

सांवत्सरिकमायं संख्याय तदनुरूपं व्ययं कुर्यात् ॥ ३२ ॥