२ अध्याये ] पुनर्भूगावृत्तप्रकरणम् । २१५

स्वेच्छया चेति । न तु नायकदोषात्तेन गृहान्निर्गच्छन्ती प्रीतिदायादन्यन्नायकदत्तं लोहक्षुरं दीयेत दाप्येत ॥ ४७ ॥

सा प्रभविष्णुरिव तस्य भवनमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥

सेति । जिगमिषुः, प्रभविष्णुरिव स्वामिनीव नायकगृहं स्वीकुर्यात्॥४८॥

तावन्तमपि कालं निजासु किं कुर्यादित्याह—

कुलजासु तु प्रीत्या वर्तेत ॥ ४९ ॥

कुलजास्विति । धर्मोढासु, प्रीत्या = स्नेहेन ॥ ४९ ॥

दाक्षिण्येन परिजने सर्वत्र सपरिहासा मित्रेषु प्रतिपत्तिः ॥५०॥

परिजने सर्वत्र कुलजानां नायकस्य दाक्षिण्येन वर्तेत, सपरिहासा सविकारा ॥ ५० ॥

कलासु कौशलमधिकस्य च ज्ञानम् ॥ ५१ ॥

कलासु कौशलं दर्शनीयमधिकस्य नायकाविदितस्य ज्ञानं दर्शयितव्यम् ॥ ५१ ॥

कलहस्थानेषु च नायकं स्वयमुपालभेत ॥ ५२ ॥

कलहस्थानेष्विति । उचितविच्छेदः स्वैरिणीसंसर्गोऽचिरात्तत्र गमनं वासकान्निष्क्रमणं चेत्यस्याः कलहस्थानानि, तेषु स्वयमुपालभेत॥५२॥

रहसि च कलया चतुःषष्ट्याऽनुवर्तेत ॥ ५३ ॥

रहसि चेति । नायकं शयनागतं, कलयेति । आलिङ्गनादिभिः पुरुषोपसृप्तान्तैः ॥ ५३ ॥

सपत्नीनां च स्वयमुपकुर्यात् ॥ ५४ ॥

सपत्नीनां कुलजानाम्, उपकुर्यादुत्पन्ने प्रयोजने ॥ ५४ ॥

तासामपत्येष्वाभरणदानम् ॥ ५५ ॥

आभरणं मण्डनकादि ॥ ५५ ॥

तेषु स्वामिवदुपचारः ॥ ५६ ॥

स्वामिवदुपचारस्तेषां कुलसंततिहेतुत्वाद् ॥ ५६ ॥

मण्डनकानि वेषानादरेण कुर्वीत ॥ ५७ ॥

मण्डनकानि पुष्पानुलेपनादीनि ॥ ५७ ॥

परिजने मित्रवर्गे चाधिकं विश्राणनम् ॥ ५८ ॥

परिजन इति । आत्मीये, विश्राणनमिति । दानम् ॥ ५८ ॥

समाजापानकोद्यानयात्राविहारशीलता च॥ ५९ ॥

इति पुनर्भूवृत्तम् ॥

२१६ सटीक कामसूत्रे [४ अधिकरणे,

समाजेति । गोष्ठीशीलता, आपानशीलता, उद्यानविहारशीलता, यात्राविहारशीलता चेति ॥ ५९ ॥

पुनर्भूवृत्तं षट्त्रिंशं प्रकरणम् ॥

आसां भार्याणां दुर्भगाऽपि काचित्संभवति, तया कथं वर्तितव्य-मिति दुर्भगावृत्तमुच्यते—

दुर्भगा तु सापत्न्यपीडिता या तासामधिकमिव पत्यावुपच-रेत्तामाश्रयेत् ॥ ६० ॥

दुर्भगा त्विति । सापत्न्यपीडितेति । दौर्भाग्यफलं, तासामिति । सपत्नीनां मध्ये या पत्यावुपचरेद्, अधिकमिवेति । नायकेनाधिकृतेन या त्वधिका सपत्न्युपचिता तां सुतरामेवाश्रयेत् ॥ ६० ॥

प्रकाश्यानि च कलाविज्ञानानि दर्शयेत् ॥ ६१ ॥

तामाश्रित्य प्रकाश्यानि कलाविज्ञानानि पत्रच्छेद्यादिकौशलानि दर्शयेत् ॥ ६१ ॥

दौर्भाग्याद्रहस्यानामभावः ॥ ६२ ॥

दौर्भाग्याद्रहस्यानामभावः, वैदग्ध्यख्यापनं हि दौर्भाग्यनिवृत्ति-कारणम् ॥ ६२ ॥

नायकापत्यानां धात्रीकर्माणि कुर्यात् ॥ ६३ ॥

धात्रीकर्माण्यभ्यञ्जनोद्वर्तनस्नपनादीनि ॥ ६३ ॥

तन्मित्राणि चोपगृह्य तैर्भक्तिमात्मनः प्रकाशयेत् ॥ ६४ ॥

तन्मित्राणि चेति । नायकमित्राणि च, उपगृह्य प्रियहिताभ्यां, तैरिति । उपगृहीतैर्भक्तिमात्मनः श्रावयेद्दशाठ्यख्यापनार्थम् ॥ ६४ ॥

धर्मकृत्येषु च पुरश्चारिणी स्याद् व्रतोपवासयोश्च ॥ ६५ ॥

धर्मकृत्येषु = श्राद्धादिषु, पुरश्चारिणी = प्रारम्भिका, स्याद्, व्रतोप-वासयोश्च नायकेन क्रियमाणयोः पुरश्चारिणी ॥ ६५ ॥

परिजने दाक्षिण्यं, न चाधिकमात्मानं पश्येत् ॥ ६६ ॥

परिजने नायकस्य, दाक्षिण्यमानुकूल्यं दर्शयितव्यं, न चाधिक-मात्मानं पश्येत्सपत्नीभ्यः परिजनेभ्यश्च दौर्भाग्यहेतुत्वात् ॥ ६६ ॥

इति बाह्यमेतद् वृत्तम् ॥

आभ्यन्तरमाह—

शयने तत्सात्म्येनात्मनोऽनुरागप्रत्यायनम् ॥ ६७ ॥

शयन इति । तत्सात्म्येनेति । नायकानुकूल्येन, यथैव नायकोऽभि-युङ्क्ते, तथैवानिच्छन्त्यप्यात्मनोऽनुरागमातृसिं प्रत्याययेत् ॥ ६७ ॥

२ अध्याये ] आन्तःपुरिकवृत्तप्रकरणम् । २१७

न चोपालभेत वामतां च न दर्शयेत् ॥ ६८ ॥

न चोपालभेतेति । तवाहमप्रियेति, वामतां प्रातिकूल्यमङ्गगूहनेन न दर्शयेत् ॥ ६८ ॥

यया च कलहितः स्यात्कामं तामावर्तयेत् ॥ ६९ ॥

यया च सपत्न्या कलहितः स्यात्तामावर्तयेदभिमुखीकुर्यात्, काममिति । अभ्युपगमे, अनेनापि प्रकारेण ममाभिमुखः स्यादिति ॥ ६९ ॥

यां च प्रच्छन्नां कामयेत्तामनेन सह संगमयेद्गोपयेच्च ॥ ७० ॥

यां प्रच्छन्नां परस्त्रियं कामयेदनेन दूतीकर्मणा तां संगमयेत्, काममित्येव, मर्माणि चास्य शयनगताऽवबुध्येत, मर्मज्ञतया च विधेयः स्यादिति, गोपयेच्चेतरस्मै नाचक्षीत ॥ ७० ॥

यथा च पतिव्रतात्वमशाठ्यं नायको मन्येत तथा प्रतिविदध्याद् ॥ ७१ ॥

इति दुर्भगावृत्तम्

प्रतिविदध्यादनुतिष्ठेद्, जाड्यदौःशील्ययोः प्रायेण दौर्भाग्यहेतुत्वात् ॥ ७१ ॥

इति दुर्भगावृत्तं सप्तत्रिंशं प्रकरणम् ॥

यथा भार्याया अधिकारो भार्याऽधिकारस्तथा भार्यायां नायकस्यापीति, सप्तमीसमासोऽपि द्रष्टव्यः, अन्यथा नायकेन सङ्गताऽप्यनुवर्तिता न सम्प्रयुज्यते, तत्र नायको द्विविधः—राजा जानपदश्च, तत्र पूर्वमधिकृत्यान्तःपुरिकमुच्यते, अन्तःपुरे भवं वृत्तमान्तःपुरिकम्, ‘रोपधेतोः प्राचाम’ इति वुञ्,

ननु च यथा राज्ञो वृत्तं तथाऽन्तःपुराणामपि वक्तव्यमित्याह—

अन्तःपुराणां च वृत्तमेतेष्वेव प्रकरणेषु लक्षयेत् ॥ ७२ ॥

अन्तःपुराणां चेति । तत्स्थस्त्रीणामेवाभिधानम्, एतेष्वेव प्रकरणेषु लक्षयेत्, तत्राप्येकचारिणीज्येष्ठाऽऽदयः सन्तीति पृथङ्नोक्तम् ॥ ७२ ॥

राज्ञस्तु पृथगुच्यते—

माल्यानुलेपनवासांसि चासां कञ्चुकीया महत्तरिका वा राज्ञो निवेदयेयुर्देवीभिः प्रहितमिति ॥ ७३ ॥

आसामिति । आन्तःपुरिकाणां, वासांसि च यथासम्भवं गृहीत्वा, कञ्चुकीया महत्तरिका वा राज्ञो निवेदयेयुः, देवीभिः प्रहितमिति ॥ ७३ ॥

तदादाय राजा निर्माल्यमासां प्रतिप्राभृतकं दद्यात् ॥ ७४ ॥

२८ का० सू०

२१८ सटीके कामसूत्रे [ ४ अ धिक.२णे,

तदादायेति। माल्यादिकं गृहीत्वा राजा निर्माल्यकं स्वदेहादवतारितं प्रतिप्राभृतकं प्रतिकौशलिकं दद्यादनुरागख्यापनार्थम् ॥ ७४ ॥

अलंकृतश्च स्वलंकृतानि चापराह्वे सर्वान्तःपुराण्यैकध्येन पश्येत् ॥ ७५ ॥

अलंकृतश्चेति। गृहीतनेपथ्यो राजा, ऐकध्येनेति। एकधाशब्दाद्धावे ध्यमुञ्, एकीभूतानित्यर्थः, न तु पृथक् पृथक्, तुल्यवृत्तत्वस्थापना- र्थम् ॥ ७५ ॥

तासां यथाकालं यथाऽर्हं च स्थानमानानुकृत्तिः सपरिहासाश्च कथाः कुर्यात् ॥ ७६ ॥

यथाकालमिति। यद्यस्मिन् काले युज्यते, यथाऽर्हं चेति। यद्यस्याः- कुलवयोऽपेक्षया, स्थानं = नियोगो, मानः = पूजा, आभ्यामनुवृत्तिः कार्या, सपरिहासाः सर्वाकाराः कथाः, परिणीतास्विदं वृत्तम् ॥ ७६ ॥

तदनन्तरं पुनर्भूवस्तथैव पश्येत् ॥ ७७ ॥

तदनन्तरमिति। परिणीतादर्शनानन्तरम्, पुनर्भूवस्तथैव पश्येदैक-ध्येन, तथा स्थानमानानुकृत्तिभिश्च ॥ ७७ ॥

ततो वेश्या आभ्यन्तरिका नाटकीयाश्च ॥ ७८ ॥

आभ्यन्तरिकाः = आन्तःपुरिकाः, नाटकीयाश्च = नाटकहिताश्च, तथैव पश्येदेव ॥ ७८ ॥

तासां यथोक्तकक्षाणि स्थानानि ॥ ७९ ॥

तासामिति। पुनर्वादीनां, यथोक्तकक्षाणीति। मध्ये देवीनां स्थानं, ततो बहिःकक्षे पुनर्भूवां, ततो बहिर्वेश्यानां, ततोऽपि नाट-कीयानामिति ॥ ७९ ॥

वासकपाल्यस्तु यस्या वासकः, यस्याश्चातीतः, यस्याश्च ऋतुस्तत्परिचारिकाऽनुगता दिवा शय्योत्थितस्य राज्ञस्ताभिः प्रहितमङ्गुलीयकमनुलेपनमृतुं वासकं च निवेदयेयुः ॥ ८० ॥

वासकं पालयन्ति या महत्तरिका राजनियुक्तास्ता राज्ञो निवेदयेयुरिति सम्बन्धः, यस्या वासक्रमः प्राप्तः, यस्याश्चातीतो व्यसनोत्सवाभ्यामन्तरितः, ऋतुश्च यस्याः प्रत्युपस्थितः, तत्परिचारिकाऽनुगता इति। तिसृणामपि देव्यादीनां याः परिचारिकास्ताभिरनुगता वासकपाल्यो- दिवा शय्योत्थितस्य भुक्त्वा शयितोत्थितस्य, ताभिरिति। यस्या वासक्रमोऽतीतो यस्याश्च वर्त्तमानो यस्याश्च ऋतुः, अङ्गुलीयकमिति। मुद्रि-

३ अध्याये ] बह्वीषु प्रतिपत्तिप्रकरणम् । २१६

तम्, अनुलेपनं सम्बन्धित्वख्यापनार्थं, वासकं क्रमप्राप्तमतीतं वा, ऋतुं च प्रत्युपस्थितम् ॥ ८० ॥

तत्र राजा यद् गृह्णीयात्तस्या वासकमाज्ञापयेत् ॥ ८१ ॥

तत्रेति। निवेदिते, यद् गृह्णीयादिति। यदीयमाङ्गुलीयकम् ॥ ८१ ॥

उत्सवेषु च सर्वांसामनुरूपेण पूजाऽऽपानकं च सङ्गीतदर्शनेषु च ॥ ८२ ॥

अनुरूपेण पूजेति। कुलवयोऽनुरूपा, आपानकं च ताभिः सह ॥ ८२ ॥

अन्तःपुरचारिणीनां बहिरनिष्क्रमो बाह्यानां चाप्रवेशोऽन्यत्र विदितशौचाभ्यः ॥ ८३ ॥

अप्रवेश इति। संगीतकव्यग्रेषु तद्वेशधारिणां नागरिकाणामपि प्रवेशः संभाव्यते, विदितशौचाभ्य इति। ता ह्युपधाशुद्धत्वान्नान्यत्प्रयोजयन्ति ॥ ८३ ॥

अपरिक्लिष्टश्च कर्मयोगः ॥ ८४ ॥ इत्यान्तःपुरिकम् ।

अपरिक्लिष्टश्च कर्मयोग इति। रतोपचारेऽकदर्थितः स्यात्, कदर्थिते च तस्मिन्नकार्यमपि कुर्युः ॥ ८४ ॥

इत्यान्तःपुरिकमष्टत्रिंशं प्रकरणम् ॥

यथा राज्ञो बह्व्यः स्त्रियस्तथा जानपदस्यापि भवन्तीति जानपदस्य बह्वीषु प्रतिपत्तिरुच्यते,

तत्र सामान्यमाह—

भवन्ति चात्र श्लोकाः—

पुरुषस्तु बहून्दारान्समाहृत्य समो भवेत् । न चावज्ञां चरेदासु व्यलीकान् सहेत च ॥ ८५ ॥

पुरुषस्त्विति। समो भवेदिति। नैकत्र स्नेहेन वर्तेत, न चावज्ञां चरेदिति। गुणरूपरहितास्वपि तिरस्कारं न कुर्यात्, व्यलीकानपराधान्न सहेत, अन्यथा क्षान्तेषु पुनः पुनर्विशेषतः कुर्युः ॥ ८५ ॥

एकस्यां या रतिक्रीडा वैकृतं वा शरीरजम् । विस्रम्भाद्वाऽप्युपालम्भस्तमन्यासु न कीर्तयेत् ॥ ८६ ॥

एकस्यामिति। या चित्ररतेनान्येन वा क्रीडा रतानुगता, अन्या वा, “कृतं गुह्यगतं, विस्रम्भाद्रोपालम्भयुक्तं वासकसंज्ञामनुबन्धयितुम्, अन्यासु न कीर्तयेदिति। स्त्रीणां वैराग्यहेतुत्वात् ॥ ८६ ॥

२२० | सटीके कामसूत्रे | [४ अधिकरणे,

न दद्यात्प्रसरं स्त्रीणां सपत्न्याः कारणे क्व चित् । तथोपालभमानां च दोषैस्तामेव योजयेत् ॥ ८७ ॥

प्रसरं न दद्यात्कलहपरिहारार्थं, सपत्न्याः कारण इति । सापत्न्यसम्बन्धिनि सत्यपि निमित्ते, तथा तेनैव प्रकारेण निष्प्रसरत्तयोपालभमानां युक्तमेवोपेक्षितमिति, दोषैस्तामेव योजयेत्तवैव दोषो न तस्या इति ॥ ८७ ॥

अन्यां रहसि विस्रम्भैरन्यां प्रत्यक्षपूजनैः । बहुमानैस्तथा चान्यामित्येवं रञ्जयेत्स्त्रियः ॥ ८८ ॥

रहसि विस्रम्भैर्विश्वासैर्या लज्जावती, प्रत्यक्षपूजनर्या सपत्नीषु भक्तिमिच्छति, बहुमानैर्या मनस्विनी ॥ ८८ ॥

उद्यानगमनैर्भोगैर्दानैस्तज्जातिपूजनैः । रहस्यैः प्रीतियोगैश्चेत्येकैकामबुरञ्जयेत् ॥ ८९ ॥

उद्यानगमनैर्या तच्छीला, भोगैर्या परिभोगलालसा, तज्जातिपूजनैर्या ज्ञातिषु कर्तव्यबुद्धिः, रहस्यै रहसि भवैः, प्रीतियोगैः प्रीत्यर्थैर्योर्गैः कार्या रतिक्रिया ॥ ८९ ॥

अधिकरणार्थानुष्ठाने फलमाह—

युवतिश्च जितक्रोधा यथाशास्त्रप्रवर्तिनी । करोति वश्यं भर्तारं सपत्नीश्चाधितिष्ठति ॥ ७० ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे भार्याधिकारिके चतुर्थेऽधिकरणे सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तं कनिष्ठावृत्तं पुनर्भूवृत्तं दुर्भगावृत्तमान्तःपुरिकं पुरुषस्य बह्वीषु प्रतिपत्तिर्द्वितीयोऽध्यायः ।

जितक्रोधेति । शास्त्राथानुष्ठानकरणाद्, यथाशास्त्रप्रवर्तिनीति । यद्यस्याः शास्त्रमेकचारिणीज्यष्ठाऽऽदिवृत्तं, सपत्नीश्चाधितिष्ठतीति । सपत्नीनामुपरि स्थितिं लभत इति, 'अधिशीङ्स्थाऽऽसां कर्म'इति कर्मसंज्ञा ॥ ७० ॥

इति पुरुषस्य बह्वीषु प्रतिपत्तिरेकोनचत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां भार्याऽधिकारिके चतुर्थेऽधिकरणे सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तं कनिष्ठावृत्तं पुनर्भूवृत्तमान्तःपुरिकं पुरुषस्य बह्वीषु प्रतिपत्तिर्द्वितीयोऽध्यायः ।

---

समाप्तं चेदं भार्याऽधिकारिकं चतुर्थमधिकरणम् ।

पारदारिकं नाम पञ्चममधिकरणम् ।

प्रथमोऽध्यायः।

कन्यापुनर्भूर्नायिकयोः समागमोपायः सविशेष उक्तः, तत्र वेश्यायाः-काम एव, परदारेभ्योऽर्थकामाविति, तत्समागमोपायदर्शनार्थं वैशिकात्प्राक्पारदारिकमुच्यते, तत्र स्त्रीपुंसयोः शीलमनवस्थाप्योत्तरव्यापारासंभवात्स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनमुच्यते, परपरिगृहीतासु कामः प्रतिषिद्ध इति चेदाह—

व्याख्यातकारणाः परपरिग्रहोपगमाः ॥ १ ॥

व्याख्यातकारणा इति । परपरिग्रहगमनस्य सुखपुत्रव्यतिरेकेण कारणानि विशुद्धिपूर्वकाणि नायिकाविमर्शे व्याख्यातानीति स्मारयति ॥ १ ॥

तेषु साध्यत्वमनत्ययं गम्यत्वमायतिं वृत्तिं चादित एव परीक्षेत ॥ २ ॥

तेष्विति । परपरिग्रहेषु, सत्स्वपि कारणेष्विदमादित एव परीक्षेतेत्याह-साध्यत्वमिति । साधयितुं शक्येति, अनत्ययं प्रत्यवायाभावाद्, गम्यत्वं कुष्ठिन्युन्मत्ताद्यभावाद् , आयतिं प्रभावं तत्संयोगाद्, वृत्तिमात्मनः प्रवृत्तिम् ॥ २ ॥

सुखमपि गमनकारणं यदा शरीरोपघातं पश्येदित्याह—

यदा तु स्थानात्स्थानान्तरं कामं प्रतिपद्यमानं पश्येत्तदाऽऽत्मशरीरोपघातत्राणार्थं परपरिग्रहानभ्युपगच्छेत् ॥ ३ ॥

यदा त्विति । कां चित्स्त्रियं दृष्ट्वा संप्रयोगेच्छालक्षणः काम उत्पन्नस्तं यदा प्रथमात्स्थानात्स्थानान्तरमवस्थाऽन्तरं प्रतिपद्यमानं गच्छन्तं पश्येदनुभवेन्न च प्रतिसंख्यानेन निवर्तयितुमीशस्तदा तस्मिन् काले शरीरोपघातत्राणार्थमुपगच्छेद्, अन्यथा महाश्वेतासक्तचेतस इव पुण्डरीकस्य विनाशः स्यात् ॥ ३ ॥

तस्य कति स्थानानीत्याह—

दश तु कामस्य स्थानानि ॥ ४ ॥

कामो ह्युत्पादात्प्रभृति विषयप्राप्तावनुकूलप्रत्ययवशात्प्रतिक्षणमुपवर्धमान आप्राणत्यागं वर्तते, तस्यासाधारणकार्योत्पत्त्या व्यवहारार्थं दश स्थानानि पूर्वाचार्यैरुक्तानि ॥ ४ ॥

२२२ सटीके कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

तानि क्रमेणाह—

चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गः संकल्पोत्पत्तिर्निद्राच्छेदस्तनुता विषयेभ्यो- व्यावृत्तिर्लज्जाप्रणाश उन्मादो मूर्छा मरणमिति तेषां लिङ्गानि ॥५॥

चक्षुःप्रीतिरिति । स्त्रियं दृष्टवतः संयोगेच्छाल्लक्षणात्कामादनन्तरं दृशौ स्निग्धे भवतः, ततो विषयाप्राप्तौ मनसः सक्तिः, तस्मिन्सक्ते संक- ल्पोत्पत्तिः, कथं प्राप्स्यामि ? प्राप्य चैवमनुष्ठातव्यमिति, ततः संकल्पयतो निद्राच्छेदः, ततो निद्रामलभमानस्य तनुता शरीरकार्श्यं, ततो विषयेभ्यो व्यावृत्तिः, सर्वथा तद्गतचित्तत्वादन्यविषयाज्ज्वलदनलप्रख्यान्नोपयाति, तेभ्यश्च व्यावर्तमानस्य लज्जाप्रणाशनं, गुरुभ्योऽपि न लज्जते, उपक्षीणार्थ- त्वाच्च न बिभेति, विप्रणष्टलज्जस्य निर्भयस्य चोन्मादः प्रवर्तते, ततो मूर्छा भवत्यस्वास्थ्यसंज्ञिका, ततो मरणं प्राणत्यागः, तेषामिति । कामस्था- नानां प्रतिपत्त्यर्थमेते चक्षुःप्रीत्यादयो लिङ्गानि तत्कार्यत्वात् ॥ ५ ॥

तत्राकृतितो लक्षणतश्च युवत्याः शीलं सत्यं शौचं साध्यतां चण्डवेगतां च लक्षयेदित्याचार्याः ॥ ६ ॥

तत्रेति । तस्मिन्नरागवशादभिगमने शीलादिकमेव प्राधान्येन लक्षयेद्, आकृतित इति । शरीरस्थानेन, लक्षणतः शरीरस्थेन चिन्हेन, शीलं वक्ष्य- माणं, सत्यं यथार्थवादितां, शौचं चारित्रविशुद्धिम् ॥ ६ ॥

व्यभिचारादाकृतिलक्षणयोगानामिङ्गिताकाराभ्यामेव प्रवृत्ति- र्बोद्धव्या योषित इति वात्स्यायनः ॥ ७ ॥

व्यभिचारादिति । सत्यप्याकृतियोगे लक्षणयोगे च नावश्यं शीलस- त्यशौचानि गम्यन्ते, साध्यासाध्यतां चण्डमृदुवेगतां पुनर्गमयन्त्येव, कथं- तर्हि ? लक्षयेदित्याह—इङ्गिताकाराभ्यामिति, बोद्धव्या शीलादियुक्तेत्यर्थः, तत्रेङ्गिताकारौ कन्यासं प्रयुक्तकेऽभिहितौ, प्रवर्त्तनं प्रवृत्तिः, इङ्गितव्यति- रेकेण, तत्र त्रिभिरेव शीलं, शौचादीनि शेषाणि प्रवृत्त्या स्त्रीपुंसयोः ॥७॥

कस्याः किं शीलमित्याह—

यं कञ्चिदुज्ज्वलं पुरुषं दृष्ट्वा स्त्री कामयते, तथा पुरुषोऽपि योषितम्, अपेक्षया तु न प्रवर्त्तते, इति गोणिकापुत्रः ॥ ८ ॥

यं कञ्चिदिति । स्वकीयं परकीयं वा पुरुषम्, उज्ज्वलं वर्णवेषा- भ्यां, कामयते सञ्जातरोगा भवति, पुरुषोऽपि योषितमुज्ज्वलां दृष्ट्वा कामयते, अपेक्षया तु कस्य वित्कार्यस्य न प्रवर्त्तते, द्वावपि न संप्र- युज्येते, तदुभयोरप्युज्ज्वलकामित्वं च कार्यापेक्षित्त्वं च शीलं, गोणि- कापुत्रग्रहणं प्रावीण्यख्यापनार्थम् ॥ ८ ॥

१ अध्याये ] स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनप्रकरणम् । २२३

तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः ॥ ९ ॥

तत्रेति । तयोस्तुल्यशीलत्वेऽपि, विशेषः प्रत्येकं विशेष उच्यते ॥ ९८ ॥

न स्त्री धर्ममधर्मं चापेक्षते कामयत एव कार्यापेक्षया तु नाभियुङ्क्ते ॥ १० ॥

न स्त्रीति । प्रवृत्तौ धर्मः स्यान्न वेति, नापेक्षते, तमोबहुलत्वात्कामयत एवैकान्तेनागम्यमपि कार्यापेक्षया तु नाभियुङ्क एवेति, तत्रात्मनि च दोषदर्शनाद् , इदं दृष्टदोषदर्शित्वं शीलं नादृष्टदोषदर्शित्वम् ॥ १० ॥

स्वभावाच्च पुरुषेणाभियुज्यमाना चिकीर्षन्त्यपि व्यावर्तते ॥११॥

चिकीर्षन्त्यपीति । तेन सह योगं कर्तुमिच्छन्त्यपि, व्यावर्तते नायकाभियोगात्, कारणापेक्षया यावदभियुक्तकामित्वं कारणापेक्षित्‍वं च शीलम् ॥ ११ ॥

पुनःपुनरभियुक्ता सिद्ध्यति ॥ १२ ॥

पुनःपुनरभियुक्ता सिद्ध्यतीति । भूयोऽभियुक्तकामित्वं शीलम् ॥१२॥

पुरुषस्तु धर्मस्थितिमार्यसमयं चापेक्ष्य कामयमानोऽपि व्यावर्तते ॥ १३ ॥

धर्मस्थितिमिति । श्रुतिस्मृतिविहितमदृष्टार्थम्, आर्यसमयं = शिष्टाचारं, दृष्टार्थं, कामयमानोऽपीति । इच्छन्नपि, व्यावर्तत इति । दृष्टादृष्टदोषदर्शित्वं शीलम् ॥ १३ ॥

तथाबुद्धिश्चाभियुज्यमानोऽपि न सिद्ध्यति ॥ १४ ॥

तथाबुद्धिश्चेति । धर्मस्थित्यपेक्षी आर्यसमयापेक्षी, चाभियुज्यमानोऽपि स्त्रिया न सिद्ध्यति न प्रवर्तते, अस्य पूर्वोक्तमेव शीलं, कर्तृकर्मभेदाद् भेदः ॥ १४ ॥

निष्कारणमभियुङ्क्तेऽभियुज्यापि पुनर्नाभियुङ्क्ते, सिद्धायां च माध्यस्थ्यं गच्छति ॥ १५ ॥

निष्कारणमिति । सुखं कारणान्तरं चानपेक्ष्य; अभियुज्य पुनर्नाभियुङ्क्ते कारणस्यासमीहितत्वाद्, इदं शुद्धकामित्वं शीलं, सिद्धायां च माध्यस्थ्यं गच्छतीत्यभियुङ्क्ते न च संप्रयुज्यत इति शुद्धकामित्वं शीलम्।१५॥

सुलभामवमन्यते, दुर्लभामाकाङ्क्षत इति प्रायो वादः ॥ १६ ॥

सुलभामवमन्यते, दुर्लभामाकाङ्क्षत इति वामशीलत्वम् ॥ १६ ॥

इति स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं चत्वारिंशं प्रकरणम् ।

२२४	सटीक कामसूत्रे	[ ५ अधिकरणे,

तत्र व्यावर्तनकारणानि ॥ १७ ॥

तत्रेति । स्त्रीपुरुषशीलावस्थापने, यानि व्यावर्तनकारणानि तानि प्रकरणान्तर्गतान्युच्यन्ते ॥ १७॥

पत्यावनुरागः ॥ १८ ॥

पत्यावनुरागो व्याववृत्तिकारणम्, उत्पन्नायामपीच्छायाम् ॥ १८॥

अपत्यापेक्षा ॥ १९ ॥

अपत्यापेक्षेति । स्तनंधयं ममापत्यमिति ॥ १८ ॥

अतिक्रान्तवयस्त्वम् ॥ २० ॥

अतिक्रान्तवयस्त्वमिति । पारणतवया लज्जते बलात्परपुरुषायाङ्गा-र्पणेनेति ॥ २० ॥

दुःखाभिभवः ॥ २१ ॥

दुःखाभिभवः, इष्टमरणादिदुःखाभिभूता जातेच्छाऽपि व्यावर्तते, ॥२१॥

विरहानुपलम्भः ॥ २२ ॥

विरहानुपलम्भो भर्तुः सदा सन्निहितत्वाद्वियोगं न पश्यति येन सम्प्रयुज्यते ॥ २२ ॥

अवज्ञयोपमन्त्रयत इति क्रोधः ॥ २३ ॥

अवज्ञयोपमन्त्रयतेऽनादरेणाभियुङ्क इति, परिभवात्क्रोधो व्याववृत्ति-कारणम् ॥ २३ ॥

अप्रतर्क्य इति सङ्कल्पवर्जनम् ॥ २४ ॥

अप्रतर्क्यो दुरवगाहचित्त इति, तस्मिन्नबहुमानात्सङ्कल्पवर्जनम्, मनो न सङ्कल्पत इत्यर्थः ॥ २४ ॥

गमिष्यतीत्यनायतिरन्यत्र प्रसक्तमतिरिति च ॥ २५ ॥

गमिष्यतीति । न चिरकालमनेन सम्प्रयोग इत्यनायातर्भविष्यत्का-लाभावः कारणम्, अन्यत्र प्रसक्तमतिरिति वाऽनायतिस्तावत्कालि-कत्वात् ॥ २५ ॥

असंवृताकार इत्युद्वेगः ॥ २६ ॥

असंवृताकार आकारसंवरणमकुर्वँल्लोके मामुद्गतिकां करोतीति परिभवादुद्वेगः ॥ २६ ॥

मित्रेषु निस्पृहभाव इति तेष्वपेक्षा ॥ २७ ॥

मित्रेषु निस्पृहभावस्तानि च यदाहुस्तत्करोतीति च तेष्वपेक्षा मयि त्ववज्ञा ॥ २७ ॥

१ अध्याये ] व्यावर्त्तनकारणप्रकरणम् । २२९

शुष्काभियोगीत्याशङ्का ॥ २८ ॥
शुष्काभियोगी निष्कारणमभियुङ्क्त इत्याशङ्का ॥ २८ ॥

तेजस्वीति साध्वसम् ॥ २९ ॥
तेजस्वीति साध्वसं, प्रमादावस्खलितेऽनर्थं करिष्यतीति ॥ २९ ॥

चण्डवेगः समर्थो वेति भयं मृग्याः ॥ ३० ॥
मृग्या इति । मन्दवेगायाः, चण्डवेगः समर्थो वेत्यश्व इति भयम् ॥ ३० ॥

नागरकः कलासु विचक्षण इति व्रीडा ॥ ३१ ॥
नागरक इति । यो नागरकवृत्तावधिकृतः, कलासु च विचक्षणो-नागरकादन्यो व्रीडा ग्राम्याया अविदग्धायाश्च ॥ ३१ ॥

सखित्वेनोपचरित इति च ॥ ३२ ॥
सखित्वेनेति । मित्रत्वेन मयाऽयमुपचरितः कथं ? पुनरेवं कुर्यामिति च व्रीडा ॥ ३२ ॥

अदेशकालज्ञ इस्यसूया ॥ ३३ ॥
अदेशकालज्ञ इति । असूया देशकालयोर्नाभियुङ्क्त इति ॥ ३३ ॥

परिभवस्थानमित्यबहुमानः ॥ ३४ ॥
परिभवस्थानं नीचत्वात्, ततश्च सखीजनोऽन्यो वा मां परिभविष्य-त्यसत्सँगतेति, तस्मिन्नबहुमानः कारणम् ॥ ३४ ॥

आकारितोऽपि नावबुध्यत इत्यवज्ञा ॥ ३५ ॥
आकारित इति । अभिप्रायं दर्शितो नावबुध्यत इत्यवज्ञा, न विदग्ध-इति ॥ ३५ ॥

शशो मन्दवेग इति च हस्तिन्याः ॥ ३६ ॥
हस्तिन्या इति । चण्डवेगायाः, शशो मन्दवेग इति चावज्ञा ॥ ३६ ॥

मत्तोऽस्य मा भूदनिष्टमित्यनुकम्पा ॥ ३७ ॥
मत्तोऽस्येति । मन्निमित्तेन मामधिगच्छतो मा भूदनिष्टं शरीरतोऽर्थ-तो वेत्यनुकम्पा ॥ ३७ ॥

आत्मनि दोषदर्शनान्निर्वेदः ॥ ३८ ॥
आत्मनि दोषदर्शनादिति । शरीरे रोगादिकं वैगन्ध्यादिकं पश्यन्त्या-निर्वेदः ॥ ३८ ॥

विदिता सती स्वजनबहिष्कृता भविष्यामीति भयम् ॥३९॥

२९ का० सू०

२२६ सटीक कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

विदिता स्वजनस्य विप्रतिपन्नेति, तस्माद् वहिष्कृता भविष्यामीति भयम् ॥ ३९ ॥

पलित इत्यनादरः ॥ ४० ॥

पलितो वृद्ध इत्यनादरः ॥ ४० ॥

पत्या प्रयुक्तः परीक्षत इति विमर्शः ॥ ४१ ॥

पत्या प्रयुक्त इति । किं पतिव्रता नेति, ज्ञातुं नियुक्तः परीक्षत इति विमर्शः ॥४१॥

धर्मापेक्षा चेति ॥ ४२ ॥

धर्मापेक्षा च कारणम्, अस्त्येव हि का चित्स्त्री या धर्ममपेक्षते ॥४२॥

प्रतिविधानमाह—

तेषु यदात्मनि लक्षयेत्तदादित एव परिच्छिन्द्यात् ॥ ४३ ॥

तेष्विति । व्यावर्तनकारणेषु, यदात्मनि कारणं लक्षयेन्ममेदं भवितेति, तदादित एव परिच्छिन्द्यात्परित्यजेद्यथा न भवति ॥ ४३ ॥

उत्पन्नानि चात्मनि स्त्रियां वा परिच्छिन्द्यादुपायैरित्याह—

आर्यत्वयुक्तानि रागवर्धनात् ॥ ४४ ॥

आर्यत्वयुक्तानीति । पत्यावनुरागोऽपत्यापेक्षाऽतिक्रान्तवयस्त्वं दुःखाभिभवो धर्मापेक्षा चेत्येतानि स्त्रीगतान्यार्यत्वयुक्तानि रागवर्धनात्परिच्छिन्द्याद्यथा तस्या रागो वर्धेत तथा प्रतिविधेयम् ॥ ४४ ॥

अशक्तिजान्यपायप्रदर्शनात् ॥ ४५ ॥

विरहानुपलम्भोऽस्य मा भूदनिष्ठमात्मनि दोषदर्शनादिति स्त्रीगतानि, गमिष्यत्यन्यत्रासक्तमतिरित्यात्मगतम् , एतान्यशक्तिजान्यपायदर्शनात् ॥ ४५ ॥

बहुमानकृतान्यतिपरिचयात् ॥ ४६ ॥

अप्रतर्क्यो नागरकः, कलासु विचक्षणः, सखित्वेनोपचरितः, पत्या प्रयुक्तः परीक्षत इत्यात्मगतानि बहुमानकृतान्यतिपरिचयात् ॥ ४६ ॥

परिभवकृतान्यतिशौण्डीर्याद्वैचक्षण्याच्च ॥ ४७ ॥

कृतेऽतिपरिचये तस्योपरि मानो विगलति, शुष्काभियोगी, अदेशकालज्ञः, परिभवस्थानमाकारितो नावबुध्यते, पलित इत्यात्मगतानि नायिकाकर्त्तृकपरिभवकृतानि, अतिशौण्डीर्यादिति । परिभवख्यापनादु, वैचक्षण्याच्चेति । शास्त्रकलाप्रकाशनात् ॥ ४७ ॥

तत्परिभवजानि प्रणत्या ॥ ४८ ॥

१ अध्याये ] स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषाः प्रकरणम्। २२७

अवज्ञयोपमन्त्रयते, असंवृताकारो मित्रेषु निस्पृहभाव इत्यात्मग- तानि, तत्परिभवजानि = नायिकाकर्तृकपरिभवजानि, प्रणत्येति । तत्रै- कान्तप्रसृतया ॥ ४८ ॥

भययुक्तान्याश्वासनादिति ॥ ४९ ॥

तेजस्वी चण्डवेगः समर्थो वेति, शशो मन्दवेगो विदिता सती स्व- जनबहिष्कृता भविष्यामीत्यात्मगतानि, भययुक्तान्याश्वासनादिति । यथा न भयं तथा प्रतिविधानेनेति ॥ ४९ ॥

इति व्यावर्तनकारणान्येकचत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

एवं शीलमवधार्यात्मनः सिद्धतां पश्येदन्यथाऽभियोगासम्भवादिति स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा उच्यन्ते—

पुरुषास्त्वमी प्रायेण सिद्धाः — कामसूत्रज्ञः, कथाऽऽख्यानकु- शलः, बाल्यात्प्रभृति संसृष्टः, प्रवृद्धयौवनः, क्रीडनकर्मादिनाऽऽग- तविश्वासः, प्रेषणस्य कर्ता, उचितसम्भाषणः, प्रियस्य कर्ता, ऽन्य- स्य भूतपूर्वो दूतो मर्मज्ञः, उत्तमया प्रार्थितः, सख्या प्रच्छन्नं संसृ- ष्टः, सुभगाभिख्यातः, सह संवृद्धः, प्रातिवेश्यः कामशीलः, तथा- भूतश्च परिचारकः, धात्रेयिकापरिग्रहः, नववरकः, प्रेक्षोद्यानत्या- गशीलः, वृष इति सिद्धप्रतापः, साहसिकः, शूरः, विद्यारूपगु- णोपभोगैः पत्युरतिशयिता, महार्हवेषोपचारश्चेति ॥ ५० ॥

पुरुषास्त्विति । अमी वक्ष्यमाणाः, प्रायेण बाहुल्येन, कामसूत्रज्ञः- कथाऽऽख्यान कुशल इति । द्वावपि कामशीलत्वात्स्त्रीषु सिद्ध्यतः, बाल्या- त्प्रभृतीति । योऽन्यस्माद् गृहादागतो बाल्यात्प्रभृति संसृज्यते, स प्रवृ- द्धस्नेहत्वादस्याः सिद्धः, प्रवृद्धयौवन इति । स हि वयःसामर्थ्यात्स्त्रीषु सिद्धः, क्रीडनकर्मादिनेति । क्रीडनव्यापारेण, आदिशब्दाच्चित्रपत्रच्छेद्या- दिना यस्या आगतविश्वासः स तस्याः सिद्धः, प्रेषणस्य कर्ता, यस्या- वचनकरः स तस्याः सिद्धः, उचितसम्भाषणोऽनियन्त्रणात्सिद्धः, प्रियस्य कर्ता यस्या य इष्टं सम्पादयति स तस्याः सिद्धः, अन्यस्य भूतपूर्वो दूतः, पूर्वसंस्तुतत्वादस्याः सिद्धः, यस्या अपि मर्मज्ञस्स तस्याः सिद्धः, उत्तमयेति । अधिकया यः प्रार्थितः स पूर्वा याः सिद्ध्यति, सख्या प्र- च्छन्नं संसृष्टः, प्रच्छन्नं कामितस्तत्परिचयान्नायिकायाः सिद्धः, सुभ- गाभिख्यातः, सौभाग्यख्यातिमावहन् स्त्रीषु सिद्धः, सह संवृद्धो यया एकस्मिन् गृहे स तस्याः सिद्धः, प्रातिवेश्यः कामशीलः, सोऽस्या वच-

२२८ सटीक कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

नमात्रसाध्यः, तथाभूतश्च परिचारकः कामशीलः सोऽस्याः सिद्धः, धात्रेयीकापरिग्रहः, धात्रेयिकया पतित्वेन यो गृहीतस्तत्परिचयादस्याः- सिद्धः, नववरक इति। यस्मिन्गृहे नवो जामाता तत्रत्यासु स्त्रीषु सिद्धः, प्रेक्षोद्यानत्यागशील इति । नटादिप्रेक्षणशील उद्यानक्रीडाशीलस्त्याग- शीलस्त्रयोऽपि कामशीलत्वात्स्त्रीषु सिद्धाः, वृषइति सिद्धप्रतापः, व्य- वायीति यो लब्धप्रतापः स स्त्रीषु सिद्ध एवास्ति, साहसिक इति। नावमृश्य सहसा यः प्रवर्तेत स स्त्रीणां वचनमात्रमपेक्षते, शूर इति। अकुतोभयत्वात्परस्त्रियमपेक्षमाण एव तिष्ठति, पत्युरतिशायितेति। यस्या भर्त्तारं विद्याऽऽदिभिरतिशेते स तस्याः सिद्धः, महाहर्वेषोपचारो यस्य सः कामशीलत्वात्स्त्रीषु सिद्धः ॥५० ॥

इति स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा द्वाचत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

यथाऽऽत्मनः सिद्धतां पश्येदेवं योषितोऽप्ययत्नसाध्यतामि- त्ययत्नसाध्या योषित उच्यन्ते ॥ ५१ ॥

॥ ५१ ॥

योषितस्त्विमा अभियोगमात्रसाध्या-द्वारदेशावस्थाथिनी, प्रा- सादाद्राजमार्गावलोकिनी, तरुणप्रातिवेश्यगृहे गोष्ठीयोजिनी, सत- तप्रेक्षिणी, प्रेक्षिता पार्श्वविलोकिनी, निष्कारणं सपत्न्याऽधि- विन्ना, भर्तुर्द्वेषिणी, विद्धिष्टा च, परिहारहीना, निरपत्या, ज्ञाति- कुलनित्या, विपन्नापत्या, गोष्ठीयोजिनी, प्रीतियोजिनी, कुशी- लवभार्या, मृतपतिका बाला, दरिद्रा, बहुपभोगा, ज्येष्ठभार्या बहुदेवरिका, बहुमानिनी न्यूनभर्तृका, कौशलाभिमानिनी भर्तु- र्मौर्येणोद्विग्ना, अविशेषज्ञतया लोभेन, कन्याकाले यत्नेन वरि- ता कथं चिदललब्धाऽभियुक्ता च सा तदानीं समानबुद्धिशीलमे- धाप्रतिपत्तिसात्म्या, प्रकृत्या पक्षपातिनी, अनपराधेऽवमानिता, तुल्यरूपाभिश्चाधःकृता, प्रोषितपतिका, ईर्ष्यालुपूतिचोक्षक्रीव- दीर्घसूत्रकापुरुषकुब्जवामनविरूपमणिकारग्राम्यदुर्गन्धिरोगिवृद्धभा- र्येति ॥ ५२ ॥

योषितस्त्विति। इमा इति। वक्ष्यमाणाः, अभियोगमात्रसाध्या इति। या अभियोगमात्रमपेक्षन्ते नाधिकं ता अयत्नसाध्या इत्युच्यन्ते, द्वार-

१ अध्याये ] अयत्नसाध्ययोषित्प्रकरणम् । २२९

देशावस्थायिनीति । पुरुषदिदृक्षया द्वारदेशेऽवस्थातुं शीलं यस्याः सा चपलाऽभियोगमात्रसाध्या, प्रासादमारुह्य राजमार्गावलोकिनी, राजमार्गे हि पुरुषाणां संनिधानात्, सतरुणेति । सतरुणाः पुमांसो यत्रेति प्रातिवेश्यगृहे, तत्रत्याभिः स्त्रीभिर्गोष्ठीयोजिनी सा चापलं द्योतयति, सततप्रेक्षिणी चेति । या सततं प्रेक्षते सा तस्य साध्या, प्रेक्षितेति । नायकेन, पार्श्वविलोकिनी, या पार्श्वमवलोकयति किमन्येन ? दृष्टाऽस्मीति, साऽपि चापलं कथयति, निष्कारणमिति । जाड्यदौःशील्यादिकं विना, सपत्न्याऽधिविन्ना, युक्तामर्षात्परपुरुषमिच्छति, भर्तुर्द्वेषिणी, गुणवन्तमपि भर्तारमनिच्छन्ती, विद्धिष्टा चेति । भर्ता यां द्वेष्टि, द्वे अपि चञ्चले, परिहारहीना, निष्परिहारा परिहार्येषु सा स्वभावत एव व्यभिचारिणी, निरपत्या, भर्तुरपत्यमपश्यन्ती परानुपैति, ज्ञातिकुलनित्या, ज्ञातिगृहे सदाऽवस्थिता स्वातन्त्र्याद्भिन्नवृत्तिः, विपन्नापत्या, भर्तुर्यदपत्यं तत्तद्विपद्यत इति परपुरुषापेक्षाऽपत्याभावाद्, गोष्ठीयोजिनी, स्वगृहे सखीगृहे वा चापल्यं सूचयति, प्रीतियोजिनी, येन सह प्रीतिं योजयति तस्य साध्या, कुशीलवभार्या, नटनर्तकादीनां भार्या वेश्याप्रायाः, मृतपतिका बालेति । बाला च या विधवा सा तारुण्ये निषीदन्ती शीलं खण्डयति, दरिद्रा, बहूपभोगान्वितं दातारमभिगच्छति, ज्येष्ठभार्या बहुदेवरिका, प्रायशो देवरैरेव व्युत्पादिता, बहुमानिनी न्यूनभर्तृकेति । आत्मनि बहुमानो यस्या न्यूनश्च भर्ता सा न तत्र रमते, कौशलाभिमानिनी, कलानां परिज्ञानाभिमानो यस्याः सा, भर्तुर्मौर्येण, मूर्खत्वेनोद्विग्ना, नियतं तत्कुशलमन्यमिच्छतीति, अविशेषज्ञतया भर्तुरुद्विग्ना विशेषज्ञानलोभेन सुखमलब्ध्वा न तत्र रमते, कन्याकाल इति । कन्याऽवस्थायां यत्नान्नायकेन वृता कथं चिद् दैवयोगात्तेन न लब्धा सत्यन्येनोढेत्यभियुक्ता तदानीं यदा तस्येच्छा सा तस्य साध्या पूर्वानुरागात्, समानबुद्धिरिति । नायकेन तुल्या बुद्ध्यादयो यस्याः सा तस्य साध्या, तत्र बुद्धिर्बोधेषु, शीलं = स्वभावः, मेधा = विद्याकलासु ग्रहणशक्तिः, प्रतिपत्तिः = अनुष्ठानं, सात्म्यं = देशसात्म्यं कृतिसात्म्यं च, प्रकृत्येति । स्वभावेन यं प्रति पक्षपातो यस्याः सा तस्य साध्या, अनपराधइति । दोषं विना भर्त्रा त्ववमानिता परिभूता न तत्र सज्जतेऽन्यमिच्छति, तुल्यरूपामिश्राधः कृतेति । समानपत्नीभिर्न्यक्कृता विरागादन्यमिच्छति, प्रोषितपतिका, ब्रह्मचर्येण भग्ना कथमप्यन्येनेच्छेद्व, ईर्ष्याल्विति । यो निष्कारणमीर्ष्यति तस्य भार्या विटैश्चिरमपहृतैव, पूतिः =

२३० सटीके कामसूत्र [ ५ अधिकरणे,

शरीरसंस्कार रहितः, तस्य भार्या कश्मलत्वाद्विमुखी भवति, चोक्षः = जातिविशेषः, तद्भार्या वेश्याप्राया, क्लीबः = नपुंसकः, दीर्घसूत्रः, कार्यमवमृश्य तदा नारभते, कापुरुषः = पौरुषहीनः, द्वयोरपि भार्या परस्यैव, कुब्जवामनयोर्विरूपयोरप्युपादानं वैरूप्यभेदप्रदर्शनार्थं, द्वयोरपि भार्या खण्डितशीला, मणिकारः = मणीनां संस्कर्ता, तद्भार्या सदैव दृष्टचारिणी खण्डितशीला, ग्राम्यभार्या नागरकस्यायत्नसाध्या, ऋजुत्वाद्, दुर्गन्धिः, शरीरे यस्य दुष्टो गन्धः स उद्वेगकरः, रोगी यो दीर्घरोगयुक्तः, वृद्धः = व्यवायाक्षमः, एषां भार्या व्यभिचारिण्यः ॥ ५२ ॥

प्रकरणार्थमुपसंहरन्नाह—

श्लोकावत्र भवतः—

इच्छा स्वभावतो जाता क्रियया परिवृंहिता ।
बुद्धया संशोधितोद्वेगा स्थिरा स्यादनपायिनी ॥ ५३ ॥

इच्छेति। स्वभावतो यं कं चिदुज्ज्वलं दृष्ट्वा कामयत इति, क्रिययेति। परिचयाभियोगलक्षणया, परिवृंहिता वर्धिता, बुद्धयेति । प्रज्ञया, संशोधितोद्वेगेति । सम्प्रयोगोपायमपश्यन्ती, उद्वेगयुक्ताऽपि स्यात्, तदुपायदर्शनेनापनीतोद्वेगा सा चैवंविधा स्थिरा स्यादनपायिनीत्वात् ॥ ५३ ॥

सिद्धतामात्मनो ज्ञात्वा लिङ्गान्युन्नीय योषिताम् ।
व्यावृत्तिकारणोच्छेदी नरो योषित्सु सिध्यति ॥ ५४ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं व्यावर्तनकारणानि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा अयत्नसाध्या योषितः प्रथमोऽध्यायः ।

सिद्धतामिति। ज्ञात्वा, किमहमस्याः सिद्ध इति, लिङ्गानि = इच्छासूचकानि, इङ्गिताकारादीनीत्यर्थः, उन्नीयेति। ज्ञात्वा, व्यावृत्तिकारणोच्छेदी, रागवर्धनादिभिः, योषित्सु सिद्ध्यत्यभियुञ्जानः फलं लभत इत्यर्थः ॥ ५४ ॥

इत्ययत्नसाध्या योषितस्त्रयश्चत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं, व्यावर्तनकारणानि, स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषाः, अयत्नसाध्या योषितः प्रथमोऽध्यायः ।

२ अध्याये ] परिचयकारणप्रकरणम् । २३१

द्वितीयोऽध्यायः ।

क्रियया परिवृंहितेत्युक्तं तां क्रियां दर्शयितुमाह—

यथा कन्या स्वयमभियोगसाध्या न तथा दूत्या, परस्त्रियस्तु सूक्ष्मभावा दूतीसाध्या न तथाऽऽत्मनेत्याचार्याः ॥ १ ॥

यथेति । अभियोगसाध्ये द्वे नायिके, कन्या परयोषित् च, अभियोगो द्विविधः-आत्मना दूत्या च, अत्राचार्याणां मतं, यथा कन्येति । कन्यानामसम्प्रयुक्तत्वात्तासु प्रायेण युक्त्याऽभियोगाः, तांश्च नायक एव प्रयोक्तं शक्नोति न दूती, एवं च तास्वेकपुरुषाभियोगा उक्ताः, सूक्ष्मभावा इति । प्रवृत्तसंप्रयोगत्वात्परपुरुषसंदर्शनमपि न सम्भवति, किमु तस्मिन्भावप्रकाशनं, दूत्यामुभयं सम्भवति, तस्माद् दूत्यैव साध्या इति ॥ १ ॥

सर्वत्र शक्तिविषये स्वयं साधनमुपपन्नतरकं दुरुपपादत्वात्तस्य दूतीप्रयोग इति वात्स्यायनः ॥ २ ॥

सर्वत्रेति । कन्यासु परस्त्रीषु चेति, शक्तिविषय इति । यत्र स्वयमभियोक्तुं शक्नोति, उपपन्नतरकं, दूतीसाधनात्, तस्येति । स्वयमभियोगस्य, दुरुपपादत्वादिति । यत्र दुःखेनोपपाद्यते तत्र दूतीप्रयोगः ॥२॥

तदेव प्रायोवादेन दर्शयन्नाह—

प्रथमसाहसा अनियन्त्रणसम्भाषाश्च स्वयं प्रतार्याः, तद्विपरीताश्च दूत्येति प्रायोवादः ॥ ३ ॥

प्रथमेति । प्रथमं साहसं चारित्रखण्डनं यासां, तासु नायक एव समर्थो न दूती, अनियन्त्रणमनिषिद्धं सम्भाषणं यासां, नायकेन सह तास्वपि किं दूत्येति, स्वयं प्रतार्या इति । स्वयमुपपन्नतरकत्वं प्रदर्शयति, दुरुपपादस्त्वमाह—तद्विपरीता इति । बहुशः खण्डितचारित्रा नियन्त्रणसम्भाषिण्यः ॥ ३ ॥

ननु प्रथमसाहसायां गमनं प्रतिषिद्धं, विषयस्याशुद्धत्वात्, सत्यं; शरीरोपघातत्राणार्थमुक्तं, स्वयमभियोगस्तु न परिचयं विनेति, परिचयकारणान्युच्यन्ते, यदाह—

स्वयमभियोक्ष्यमाणस्त्वादावेव परिचयं कुर्यात् ॥ ४ ॥

अभियोक्ष्यमाणोऽभियोगं करिष्यन् ॥ ४ ॥

परिचयश्च संदर्शनपूर्वकः, संदर्शनं च द्विविधमित्याह—

तस्याः स्वाभाविकं दर्शनं प्रायत्निकं च ॥ ५ ॥ ॥ ५ ॥

२३२ सटीके कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे,

स्वाभाविकमात्मनो भवनसंनिकर्षे, प्रायत्निकं मित्रज्ञातिमहामात्रवैद्यभवनसंनिकर्षे विवाहयज्ञोत्सवव्यसनोद्यानगमनादिषु ॥ ६॥

भवनसंनिकर्ष इति। गृहसमीपे क्व चिदागताया दर्शनं स्वाभाविकं न प्रयत्नकृतम्, मित्रादीनां यद् गृहं तत्समीपे यद्दर्शनं विवाहादिषु च तत्प्रायत्निकं, गमनप्रयत्नसाध्यत्वात् ॥ ६ ॥

तत्र च द्विविधे संदर्शने परिचयकारणं द्विविधं बाह्यमाभ्यन्तरं च तत्र पूर्वमधिकृत्याह—

दर्शने चास्याः सततं साकारं प्रेक्षणं केशसंयमनं नखाच्छुरणमाभरणप्रह्लादनमधरोष्ठविमर्दनं तास्ताश्च लीला वयस्यैः सह प्रेक्षमाणायास्तत्सम्बद्धाः परापदेशिन्यश्च कथाः, त्यागोपभोगप्रकाशनं, सख्युरुत्सङ्गनिषण्णस्य साङ्गभङ्गं जृम्भणम्, एकभ्रूक्षेपणं, मन्दवाच्यता, तद्वाक्यश्रवणं, तामुद्दिश्य बालेनान्यजनेन वा सहान्योपदिष्टा द्व्यर्था कथा, तस्यां स्वयं मनोरथावेदनमन्यापदेशेन, तामेवोद्दिश्य बालचुम्बनम्, आलिङ्गनं च, जिह्वया चास्य ताम्बूलदानं, प्रदेशिन्या हनुदेशघट्टनं, तत्तद्यथायोगं यथाऽवकाशं च प्रयोक्तव्यम् ॥ ७ ॥

साकारमिति। भावसूचकेन मुखनयनगतेनाकारेण सह सततं प्रेक्षणं कर्तव्यं, केशसंयमनं केशानवमुच्य बन्धनं, नखाच्छुरणं स्वाङ्गेष्वाच्छुरितकम्, आभरणस्य प्रह्लादनं शब्दनम्, अधरोष्ठविमर्दनमोष्ठसम्पुटेन परिघर्षणं, तास्ताश्चेति। गुणसंवर्णनप्रधानाः कथाः, वयस्यैः = मित्रैः, प्रेक्षमाणाया इति नायिकायाः पश्यन्त्याः, तत्सम्बद्धा इति। नायिकासम्बद्धाः, परापदेशिन्य इति। नायकापदेशिन्यः, त्यागोपभोगप्रकाशनमन्येन दातृत्वभोगित्वख्यापनार्थं, सख्युरिति । मित्रस्योत्सङ्गे निषण्णस्य, साङ्गभङ्गमिति । साङ्गस्फोटनं जृम्भणं विजृम्भिका स्यात्, एकभ्रूक्षेपणं निषण्णस्यैव, मन्दवाक्यता गद्गदवचनता किमु मां किञ्चिद्वक्तीति, तामिति, नायिकाम्, बालेनेति, तत्पार्श्ववर्तिनाऽप्रगल्भरूपेण, जनेन चान्येन, अन्योपदिष्टेति, तत्सुहृदा कृता न स्वयम्, द्व्यर्था कथेत्येको बालेन सम्बद्धोऽर्थो द्वितीयो नायिकया, तस्यामिति । कथायां क्रियमाणायां स्वयमात्मनो मनोरथावेदनम्, अन्यापदेशेनेत्यस्मन्मित्रस्य तस्यामतिदुर्घटो मनोरथः स किं भविष्यति न भविष्यतीति न जाने, तामेवेति, नायिकाम्, बालस्य चुम्बनमालि

२ अध्याये ] परिचयकारणप्रकरणम् । २३३

ङ्गनं संक्रान्तकं, जिह्वया च प्रसारिता, प्रदेशिन्या = तर्जन्या, हनुदेश- घट्टनं = कपोलयोरधस्ताच्चालनं, तामुद्दिश्येति सर्वत्र योज्यं, तत्तदि- ति। अन्यदप्येवंविधं, यथायोगमिति। यद्यस्य युज्यते स्पर्शनं ताडनं वा, यथाऽवकाशमिति। यथाप्रदेशं कक्षयोरुरसि पृष्ठे वा बालस्य विधेयम्॥७॥

तस्याश्चाङ्कगतस्य बालस्य लालनं, बालक्रीडनकानां चास्य दानं, ग्रहणं, तेन संनिकृष्टत्वात्कथायोजनं, तत्सम्भाषणक्षमेण ज- नेन च प्रीतिमासाद्य कार्य, तदनुबन्धं च गमनागमनस्य योजनं,- संश्रवे चास्यास्तामपश्यतो नाम कामसूत्रसङ्कथा ॥ ८ ॥

तस्याश्चेति। नायिकायाः, अङ्कगतस्य = क्रोडस्थस्य, लालनं मृदुना वचसा, बालक्रीडनकानां = जातुषगुलिकाऽऽदीनां दानं, तेनेति। दानग्रह- णसम्बन्धेन संनिकृष्टत्वात्कथायोजनं कार्यशरीरगर्भस्य वाक्यस्य योजन- मित्यर्थः, तत्संभाषणक्षमेणेति । तया सह यत्संभाषणं तत्र क्षमो यो- जनस्तत्प्रीतिमित्यर्थः, तेन सह प्रीतिमासाद्य संयोज्य कार्यं प्रयोक्तव्य- मिति शेषः, तदनुबन्धं चेति । कार्यानुबन्धं गमनागमनस्य प्रयोजनं, येन लोकोऽनेन कार्येणास्य गमनागमनं नान्येनेति मन्यते, संश्रवे चास्या- इति। यत्र सा शृणोति तत्र कामसूत्रसङ्कथा विज्ञत्वख्यापनार्थं, तत्रापि तामपश्यतो नामेति । न किलाहमेनां पश्यामीति, अन्यथा तां पश्यतः- कथयतो दुर्विदग्धता स्यात् ॥ ८ ॥

आभ्यन्तरमधिकृत्याह—

प्रसृते तु परिचये तस्या हस्ते न्यासं निक्षेपं च निदध्यात् ॥९॥

प्रसूत इति । प्रसृते न तु सर्वथोत्पन्ने परिचये, न्यासाः संस्था- प्याश्चिरकालग्राह्याः, निक्षेपं यदल्पकालग्राह्यम् ॥ ९ ॥

तत्प्रतिदिनं प्रतिक्षणं चैकदेशतो गृह्णीयात् सौगन्धिकं पूग- फलानि च ॥ १० ॥

तत्र प्रतिदिनं न्यासं, प्रतिक्षणं निक्षेपकं, तदुभयमेकदेशतः स्तो- कस्तोकेन गृह्णीयात्, तदेव यथाक्रमं दर्शयति—सौगन्धिकं पूगफलानि चेति। सौगन्धिकं = सुगन्धिद्रव्याणां समूहः, तद्वारेण प्रतिदिनं न्यासं- निक्षेपं च, यदल्पकालग्राह्यं प्रतिक्षणं च दृश्यते ॥ १० ॥

तामात्मनो दारैः सह विस्रम्भगोष्ठ्यां विविक्तासने च यो- जयेद् विश्वासानार्थं च ॥ ११ ॥

विस्रम्भगोष्ठ्यां विविक्तासने चेति। तामुपनिमन्त्र्यास्माभिः प्रच्छन्ने

३० का० सू०

२३४ सटीके कामसूत्रे [ ५ अधिकरणे

समुपविश्य; पानगोष्ठी कर्तव्येत्यभिधाय; स्वदारैः सह तत्र विश्वासनाथं योजयेत् ॥ ११ ॥

नित्यदर्शनार्थं सुवर्णकारमणिकारवैकटिकनीलीकुसुम्भरञ्जकादिषु च कर्मार्थिन्यां सहात्मनो वश्यैश्चैषां तत्सम्पादने स्वयं प्रयतेत ॥ १२ ॥

नित्यदर्शनार्थं चेति । प्रतिक्षणं दर्शनार्थं, स्वयं प्रयतेतेति, वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः, वैकटिकः = रत्नानां परिशोधकः, नीलीरञ्जककुसुम्भरञ्जकौ प्रतीतौ, आदिशब्दात्त्वष्टृकांस्यकारादयः, तेषां कर्मार्थिन्यां सत्यामात्मवश्यैर्विधेयैः सुवर्णकारादिभिः, तत्सम्पादने = सुवर्णादिकर्मसम्पादने॥ १२॥

तदनुष्ठाननिरतस्य लोकविदितो दीर्घकालं संदर्शनयोगः ॥१३॥

तदनुष्ठाननिरतस्येति । सुवर्णादिकर्म स्वयमधिष्ठाय कारयतः संदर्शनयोगो न प्रच्छन्नयोगः स्याद्, अपि तु दीर्घकालं लोकस्य विदितः, अन्यथा लोकस्तं दृष्ट्वा सहसा विकल्पयति ॥ १३ ॥

तस्मिन्नान्येषामपि कर्मणामनुसन्धानं येन कर्मणा द्रव्येण कौशलेन चार्थिनी स्यात्तस्य प्रयोगमुत्पत्तिमागममुपायं विज्ञानं चात्मायत्तं दर्शयेत् ॥ १४ ॥

तस्मिन्निति । कर्मण्यनुष्ठीयमानेऽसमाप्त एवान्येषां कर्मणामनुसन्धानं कर्तव्यं, मा भूद्दर्शनविच्छेद इति, येनेति । कर्मणा = दुष्करेण, द्रव्येण = दुष्प्रापेण, कौशलेन = दुरागमैन, तस्येति । यथोक्तस्य कर्मणः प्रयोगं यथा तत्प्रयुज्यते, द्रव्यस्योत्पत्तिं यथा तद् भवति, कौशलस्यागमं यथा तदागम्यते, उपायं विज्ञानं चेति । त्रयाणामपि यथासंभवमुपायं विज्ञानं चात्मायत्तं, सर्वमेतद् दर्शयेत् ॥ १४ ॥

पूर्वप्रवृत्तेषु लोकचरितेषु द्रव्यगुणपरीक्षासु च तया तत्परिजनेन च सह विवादः ॥ १५ ॥

पूर्वप्रवृत्तेष्विति । नेदानीं प्रवृत्तेषु तेषामनार्षत्वाद्, लोके प्रवृत्तेषु पुराणरामायणभारतोक्तेषु प्रसङ्गादुदीरितेषु, द्रव्याणां च गुणपरीक्षासु, तया नायिकयाऽन्यैस्तत्परिजनेैः सह विवादः कर्त्तव्यः, नैवमिदमेवमिति ॥ १५ ॥

तत्र निर्दिष्टानि पणितानि तेष्वेनां प्राश्निकत्वेन योजयेत् ॥१६॥

तत्रेति । विवादे, निर्दिष्टानीति । यद्यन्यथा स्यादिदं देयमिति, तेषु च पणितेषु, एनां नायिकाम्, प्राश्निकत्वे नियोजयेद्, यद्यन्यैः सह