४ अध्याये ] नागरिकवृत्तप्रकरणम् । ४१

आकर्षफलकं द्यूतफलकं च क्रीडार्थं भूमौ कुड्योपाश्रितं स्यात्, काले च प्रसारयेत् ॥ १२ ॥

तस्य बहिः क्रीडाशकुनिपञ्जराणि ॥ १३ ॥

तस्येति । वासगृहस्य, नातिदूरे बहिस्तत्सविधागारके क्रीडार्थं- यानि शकुनिपूर्णानि पञ्जराणि नागदन्तावसक्तानि स्युः, नाभ्यन्तरे पुरीषोत्सर्गादिदोषात् ॥ १३ ॥

एकान्ते च तर्कुतक्षणस्थानमन्यासां च क्रीडानाम् ॥ १४ ॥

एकान्त इति । एकदेशे यत्रासमये न पश्यति तत्र तर्कुकर्मणस्तक्ष- णस्य च स्थानम्, अन्यासां च क्रीडानां लज्जाहेतूनामेकान्ते स्थानम्॥१४॥

स्वास्तीर्णा प्रेङ्खादोला वृक्षवाटिकायां सप्रच्छाया, स्थण्डिल- पीठिका च सकुसुमेति भवनविन्यासः ॥ १५ ॥

स्वास्तीर्णेति । आतपपरिहारार्थमुपरि घनशाखाप्रतानत्वात्सुसं- छन्ना, प्रेङ्खादोला प्रेरणया या दोल्यते, सुखावहा वृक्षवाटिकायां क्रीडार्थं- स्यात् , न गृहाभ्यन्तरे, चक्रदोला तु चक्रपरिभ्रमणेन सा प्रेङ्खेति निग- द्यते, सप्रच्छायेति, उपरिपुष्पलताऽवच्छिन्नत्वात्प्रकृष्टच्छायापेता, स्थ- ण्डिलमयी पीठिका चेति-कृतकुट्टिमा वेदिका, सकुसुमेति, लतानिपतत्कु- सुमावकीर्णा स्यात्, वृक्षवाटिकायामित्येव, लतामण्डपिकेत्यर्थः, तत्र पा- नकादिभिरवस्थानाद्, भवनविन्यास उत्थापनावस्थानाभ्याम् ॥१५॥

तत्रस्थस्य वृत्तं द्विविधम् । नित्यं, नैमित्तिकं च, तत्र पूर्वमधिकृत्याह—

स प्रातरुत्थाय कृतनियतकृत्यः, गृहीतदन्तधावनः, मात्र- याऽनुलेपनं धूपं स्रजमिति गृहीत्वा, दत्त्वा सिक्थकमलक्तकञ्च, दृष्ट्वा- ऽऽदर्शे मुखम्, गृहीतमुखवासताम्बूलः, कार्याण्यनुतिष्ठेत् ॥ १६ ॥

स इति । नायकः शयनात्प्रातरुत्थायाभ्युदितस्वापपरिहारार्थं कृतनि- यतकृत्यः कृतमूत्रपुरीषोत्सर्गः, गृहीतदन्तधावनो जग्धदन्तकाष्ठः, अत्रा- न्तरे यथास्वं सन्ध्यावन्दनादेर्धर्मस्यानुष्ठानमर्थप्राप्तम्, मात्रयेति । प्रभू- तानुलेपनादिग्रहणादनागरकः स्यात् कार्यानुष्ठाने प्रस्तुतत्वाद्, धूपम- गुर्वादिना, स्रजं शेखरकमापीडं वा, अलक्तकं विशिष्टरागार्थं दत्तेति, अर्थादोष्ठयोः, ईषदार्द्रयाऽलक्तकपिण्ड्या घृष्टौष्ठं ताम्बूलमुपयुज्य, सि- क्थकगुटिकया ताडयेदित्ययं क्रमः, आदर्शे मुखमवलोक्य, मङ्गलार्थं- प्रसाधनगुणदोषज्ञानार्थं च, गृहीतमुखवासताम्बूल इति । गन्धयुक्तिवि- हितां मुखवासगुटिकां कपोले निधाय पुनरुपयोगार्थं च ताम्बूलं हस्त- वर्तिकायां गृहीत्वेत्यर्थः, कार्याणि त्रिवर्गसाधनान्यनुतिष्ठेत् ॥ १६ ॥

६ का० सू०

४२ सटीके कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

अनुष्ठितेषु तेषु शरीरसंस्कारार्थमाह—

नित्यं स्नानं, द्वितीयकमुत्सादनं, तृतीयकः फेनकः, चतुर्थक- मायुष्यम्, पञ्चमकं दशमकं वा प्रत्यायुष्यमित्यहीनम् ॥ १७ ॥

नित्यमिति । प्रत्यहं स्नानम्, ओजस्करत्वात्पवित्रत्वाच्च, द्वितीयक- मिति । यस्मिन्दिने कृतमुत्सादनं तदनन्तरं दिनं प्रथमं, तस्माद् द्वितीये- ऽह्नि शरीरदार्थ्यार्थं स्यात्, एकान्तरितमित्यर्थः, तृतीयक इति । तृतीये- ऽह्नि जङ्घयोः फेनको देयः स्याद्, द्विदिनान्तरित इत्यर्थः, अन्यथा ऊर्ध्वं जङ्घे कर्कशे स्याताम्, चतुर्थकमिति । त्रिः पक्षस्य च श्मश्रुनख- रोमाणि वर्धयेदित्ययमागमः, अत्र केषां चिन्नागरकाणामुपायभेदात्का- लभेदः, तत्रायुष्यं श्मश्रुकर्म क्षुरेण तच्चतुर्थेऽह्नि स्याद्, दिनत्रयान्तरि तमित्यर्थः, कर्तर्या तु पञ्चमकमेव स्यात्, प्रत्यायुष्यमिति । यद् गुह्ये क्षुरेण कर्म तत्पञ्चमेऽहनि, यत्तु लोम्नामुत्पाटनेन तद्दशमे स्यादित्याह— दशमकं वेति । तत्र लोम्नां चिरेणोद्गमनात्, तथा चोक्तम्—

'आयुष्यं तच्चतुर्थेऽह्नि स्याद्यत्तु क्षुरकर्मणा । प्रत्यायुष्यं यदुद्धारालोम्नां तद्दशमेऽहनि' इति ॥

एवमर्थं च सामान्येन त्रिः पक्षस्यालङ्कारकमेति नोक्तम्, अहीनमि ति । स्नानादिपञ्चकमविकलं स्यादित्यर्थः ॥ १७ ॥

सातत्याच्च संवृतकक्षास्वेदापनोदः ॥ १८ ॥

सातत्यादिति । सर्वदा कक्षां विवृत्यं स्थातव्यम्, यदा तु किञ्चित्कर्म कुर्वतस्संवृता स्यात्तदा संश्लेपाश्रिततमस्यां स्वेदः, तं संततं कर्पटेना- पनुदेद्, अन्यथा वैगन्ध्यमवैदग्ध्यं च जनयेत् ॥ १८ ॥

पूर्वाह्नापराह्नयोर्भोजनम् ॥ १९ ॥

पूर्वाह्नापराह्वयोरिति । दिनं रात्रिमष्टधा विभज्य पूर्वाह्णे त्रिभिर्भागैः कार्याण्यनुतिष्ठेत्, चतुर्थे स्नानादिकं कृत्वा भुञ्जीत, अपराह्णे च प- श्चिमे भागे बलाधानार्थं पुनर्भुञ्जीतेत्याचार्याणां मतमनुकमपि ज्ञेयम्, मतान्तरोपन्यासात् ॥ १९ ॥

सायं चारायणस्य ॥ २० ॥

सायमिति । पूर्वाह्णे प्रदोषे च चारायणस्य मतम्, न तथाऽपरा- ह्णे द्वितीयभोजनं बलमाधत्ते यथा रात्राविति, तथा चोक्तम्—

'अजीर्णे भोजनं यच्च यच्च जीर्णे न भुज्यते । रात्रौ न भुज्यते यच्च तेन जीर्यन्ति मानवाः' ॥ २० ॥

भोजनानन्तरं शुकसारिकाप्रलापनव्यापाराः, लावककुक्कु-

४ अध्याये ] नागरिकवृत्तप्रकरणम् । ४३

टमेषयुद्धानि, तास्ताश्च कलाक्रीडाः, पीठमर्दविटविदूषकायत्ता- व्यापाराः, दिवाशय्या च ॥ २१ ॥

भोजनानन्तरमिति । पूर्वाह्णे भोजनानन्तरं शुकसारिकाप्रलापना- दयो दिवाशयनान्ता व्यापाराः स्युस्तेषामयमेव कालः, तास्ताश्चेति । या याः प्रहेलिकाप्रतिमालाऽऽदिभिः क्रीडा उक्ताः, पीठमर्दादीन्व(१)क्ष्य- ति, तेष्वायत्ता व्यापाराः संधिविग्रहादयः, दिवाशय्येति । दिवाश- यनमधर्मोऽपि ग्रीष्म एव क्षयकाले शरीरपुष्ट्यर्थमनुज्ञातं, शरीरस्य ध- र्मसाधनत्वात् ॥ २१ ॥

गृहीतप्रसाधनस्यापराह्णे गोष्ठीविचाराः ॥ २२ ॥

गृहीतप्रसाधनस्येति । प्रस्तुतव्यापारमुपसंहृत्य गृहीतवैहारिकवे- षस्यापराह्नेऽह्नश्चतुर्थभागे, गोष्ठीविहारा गोष्ठ्यां क्रीडा इति । एतद्दैव- सिकं वृत्तम् ॥ २२ ॥

रात्रिभवमाह—

प्रदोषे च संगीतकानि ॥ २३ ॥

प्रदोषे चेति । प्रतिष्टितायां संध्यायां रजनीमुखे सङ्गीतकानि नृत्य- गीतवादित्रकाणि प्रकाराणि स्युः ॥ २३ ॥

तदन्ते च, प्रसाधिते वासगृहे संचारितसुरभिधूपे ससहाय- स्य शय्यायामभिसारिकाणां प्रतीक्षणं, दूतीनां प्रेषणं, स्वयं वा गमनम् ॥ २४ ॥

तदन्ते च सङ्गीतकान्ते, प्रसाधिते संमार्जनपुष्पप्रकरशयनरचना- ऽऽदिभिर्वासगृहे बाह्ये, संञ्चारितो विस्तारितः सुरभिधूपो यत्रेति, वास- गृहं व्याप्य बहिरुपक्रान्त इत्यर्थः, ससहायस्येति । सहायान्वक्ष्य(२)ति, तेषामप्यत्र व्यापारात्, शय्यायामिति । शय्यासमीपे स्थितस्य, गौरवानुरागख्यापनार्थं न तावदध्यासीत शय्यां, स्वयं वा गमनं- कदा चित्स्यादिति, आभिमुख्येन कान्तं सरन्तीत्यभिसारिकास्ता- सां कृतसङ्केतानां प्रतीक्षणं, दूतीनां संप्रेषणं; सङ्केतितकालाति- क्रमे तत्संप्रेषणेऽपि मानादनागमे स्वयं वा गमनं गौरवानुरागख्या- पनार्थम् ॥ २४ ॥

आगतानां च मनोहरैरालापैरुपचारैश्च ससहायस्योपक्रमा व-

---

(१,) अधि० १, अ० ४, प्र० ४, सू० ४४, ४५, ४६, ।
(२,) अधि० १, अ० ५, प्र० ५, सू० ३५, ३६, ।

४४ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

र्षप्रमृष्टनेपथ्यानां दुर्दिनाभिसारिकाणां स्वयमेव पुनर्मण्डनम्, मित्रजनेन वा, परिचरणमित्याहोरात्रिकम् ॥ २५ ॥

मनोहरैरिति । "स्वागतम्, इदमासनमास्यताम्, साधु कृतं दयिते ! यदागताऽसि, त्वत्प्रतिबद्धजीवित एवास्मि, तत्किमिति कालोऽतिक्रमितः" इत्यादिभिरालापैः, उपक्रमाः प्रत्युद्गमादयः, ससहायस्येति । सहाया अपि तद्वचनमनुकुर्वन्तः स्वव्यापारेणोपक्रमेरन्, प्रमृष्टं विलुप्तं दुर्दिनाभिसारिका दुर्दिनकालेऽभिसरन्ति याः, स्वयमेव नान्येन, लक्ष्यभूतानां गौरवानुरागख्यापनार्थम् , पुनर्मण्डनं वर्षेणोत्पादितवैकृतत्वाद् आसन्नोपभोगकालत्वाच्च, मित्रजनेनात्मनिर्विशेषेण पुनर्मण्डनम्, मध्यवृत्तीनाम्, परिचरणं चेति संवाहनवीजनादिकं सर्वासामेव परिचारकैः कारयितव्यम् , एतद् बाह्यस्त्रीषु, नान्तर्दारेषु, आहोरात्रिकमहोरात्रभवम् , सांप्रयोगिकं च रात्रिभवं सांप्रयोगिके वक्ष्य(१)ति ॥२५॥

नैमित्तिकमाह—

घटानिबन्धनं, गोष्ठीसमवायः, सपापानकम् , उद्यानगमनं, समस्याः क्रीडाश्च प्रवर्त्तयेत् ॥ २६ ॥

घटानिबन्धनमिति । देवानुद्दिश्य यात्रा घटाः नागरकाणां तत्र संघट्यमानत्वात्, तस्या निबन्धनं गणधर्मेण व्यवस्थापनम्, गोष्ठीसमवाय इति । गोष्ठ्यां नागरकाणां काव्यकलाविषयं समवायनं संधारणं प्रज्ञाविवृद्धये, यदपराह्णे गोष्ठीविहार इति नित्यकर्मोक्तं तस्य क्रीडामात्रफलत्वादिदं विशिष्यते, सपापानकमिति । संभूय समन्तात्पानमापानकमित्यर्थः, यन्नायिकया सहकस्य मात्रया पानं तत्सरकाख्यं नित्यमेव स्यात् , उद्यानगमनमिति । बहिः स्वकारितेऽन्यकारिते वोद्याने गमनं वनविहार इत्यर्थः, गृहवाटिकागमनं तु नित्यमेव स्यात् , समस्याः क्रीडाश्चेति । समस्यन्ते समग्रीभवन्ति नागरका यासु ताः समस्याः, अधिकरणे ण्य(२)त्प्रत्ययः, पूर्ववत् संभूय क्रीडा इत्यर्थः, ता द्विविधा—माहिमान्यो देश्याश्च, एतत् पञ्चविधं कर्म नैमित्तिकं नायकः प्रवर्त्तयेत् ॥ २६ ॥

तत्र घटानिबन्धनमाह—

पक्षस्य मासस्य वा प्रज्ञातेऽहनि सरस्वत्या भवने नियुक्तानां नित्यं समाजः ॥ २७ ॥

---

(१) अधि. २, द्वितीयादिषु नवस्वध्यायेषु ।
(२) प्रसिद्धलक्ष्यानुरोधात्संज्ञापूर्वकाबंधेरनित्यतया णित्वप्रयुक्तवृद्ध्यभावः ।
कृत्यल्युटो बहुलम् । ३।३।११३। इत्यतोऽर्थान्तराभ्युपगमः ।

४ अध्याये ] नागरकवृत्तप्रकरणम् । ४५

पक्षस्येति । पक्षस्य मासस्य वाऽतिक्रान्तस्यावसानिकेऽहनि, प्रज्ञात-इति । यद्दिनं यस्या देवताया लोकप्रसिद्धं तत् प्रज्ञातम्, यथा गणपतेश्च-तुर्थी, सरस्वत्याः पञ्चमी, शिवस्याष्टमीत्यादि, तत्र देवतायाः संनिधा-नात् , सरस्वती च नागरकाणां विद्याकलास्वधिदेवता, तस्या आयतने पञ्चम्याम् , नियुक्तानामिति । नायकेन पूजोपचारकत्वे प्रतिपक्षं प्रतिमासं-च ये नियुक्ता नागरकनटादयो नर्त्तितुं, तेषां समाजः, स्वव्यापारानुष्ठानेन मिलनं, यस्मिन् प्रवृत्ते नागरकाः सामाजिका भवन्ति, नित्यमिति । तत्र तत्राहनि ॥ २७ ॥

अन्येष्वहःसु धूपविलेपनघटा, तस्या निबन्धनमाह—

कुशीलवाश्चागन्तवः प्रेक्षणकमेषां दद्युः ॥ २८ ॥

कुशीलवाश्चेति । आगन्तवोऽन्यस्मादायतनाद् नटनर्तकाः, प्रेक्षण-कमेषां प्रज्ञातेऽहन्यन्यत्र वाऽहनि दद्युर्दर्शयेयुः, नियुक्तास्तु भृतिप्रति-बद्धा यात्रायां कुशीलवत्वात् प्रज्ञात एव दर्शयन्ति, इदमुक्तं भवति-पू-जोपचारकैः पात्रापात्रत्वमनपेक्ष्यैव प्रेक्षणमवश्यं ते दर्शयितव्या इति॥२८॥

द्वितीयेऽहनि तेभ्यः पूजा नियतं लभेरन् ॥ २९ ॥

द्वितीय इति । प्रथमेऽहनि प्रेक्षणकव्यग्रत्वात् , तृतीयादिष्वपि क्लिष्ट-दानं स्यात्, तेभ्य इति । नियुक्तेभ्यः पूजोपचारकेभ्यः, पूजा प्रेक्षणक-फलम्, नियतमिति । एतावत् प्रेक्षणकमूल्यमागन्तूनामिति पूर्वकल्पितं-प्राप्नुयुः, अनियतात् प्रेक्षणकाद् रागाद्वस्त्रादिदानलक्षणं प्रथमे वाऽह्नि रङ्गमध्ये नागरकेभ्यो लभेरन् ॥ २९ ॥

ततो यथाश्रद्धमेषां दर्शनमुत्सर्गो वा ॥ ३० ॥

तत उत्तरकालम् , यथाश्रद्धमिति । पुनर्द्रष्टुं यदि श्रद्धाऽस्ति पुनरा-गन्तूनां नृत्यतां दर्शनं, नो चेदुत्सर्गः प्रियालापैः संप्रेषणम् ॥ ३० ॥

यदा पुनः पुनर्दर्शनकौतुकं तदा दर्शनविशेषमाह—

व्यसनोत्सवेषु चैषां परस्परस्यैककार्यता ॥ ३१ ॥

व्यसनोत्सवेषु चैषामिति । आगन्तूनां कस्य चिद्व्याधौ शोके व्य-सने वा तथा विवाहादावुत्सवे व्यग्रस्य यत्कर्म तन्नियुक्तेन कुशीलवेन प्रेक्षणकाविघातार्थं संपाद्यम् , नियुक्तानां वा कस्य चिद्व्यसनोत्सवे, तदाऽऽगन्तुनेति परस्परैककार्यता स्यात् ॥ ३१ ॥

आगन्तूनां च कृतसमवायानां पूजनमभ्युपपत्तिश्चेति गणधर्मः॥३२॥

कृतसमवायानामिति । ये नागरकपण्डेऽभिषिक्ता घटां द्रष्टुमन्यस्मा-दागतास्तेषां पूजोपचारकर्माल्यानुलेपनादिभिः पूजनम् , पारिषदना-

४६ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

गरकैश्च यथापरिचयं माङ्गलिकम्, अभ्युपपत्तिश्चेति । व्यसने साहाय्यं- तत्प्रतीकारेण, गणधर्म इति । तत्रत्यानामागन्तूनां कुशीलवनागरकाणां- यथास्वं परिषद्धर्म उक्तः॥ ३२ ॥

एतेन तं तं देवताविशेषमुद्दिश्य सम्भावितस्थितयो विविधा- घटा व्याख्याताः ॥ ३३ ॥

एतेनेति । सरस्वतीघटाऽऽदिनिबन्धेनेन, तं तमिति । यो यः सां- निध्याल्लोके दृष्टातिशयः, संभावितस्थितय इति । देशकालापेक्षया कृत- व्यवस्थाः ॥ ३३ ॥

गोष्ठीसमवायमाह—

वेश्याभवने सभायामन्यतमस्योद्वसिते वा समानविद्याबुद्धि- शीलवित्तवयसां सह वेश्याभिरनुरूपैरालापैरासनबन्धो गोष्ठी॥३४॥

वेश्याभवन इति । सभायां=मण्डपे, अन्यतमस्य वा नागरकस्योद्- वसिते गृहे, एषु नागरकाणामविरुद्धं मिलनं समानविद्यादीनां सुखा- तिशयाद्, नासमानविद्यादीनाम्, बुद्धिः प्रज्ञा, अभिप्रायो वा, सह वेश्याभिरिति । स्त्रीप्रतिबद्धकलाप्रतिपत्त्यर्थमासां गोष्ठयामन्तर्भावः, अ- नुरूपैः=परस्परस्तुत्यनुरागपरिहासानुविद्धैः, आसनबन्धो=यथायथमा- सनेऽवस्थानम्, पक्षस्य मासस्य वा तद्योग्यतया प्रज्ञातेऽहनि स्यात्॥३४॥

तत्रैषां समवायमाह—

तत्र चैषां काव्यसमस्या कलासमस्या च ॥ ३५ ॥

काव्यसमस्या कलासमस्या चेति । संभूय दर्शनं निरूपणं तत्सम- स्या चर्चेत्यर्थः, पूर्ववद्भावे (१)प्रत्ययः, 'अस गतिदीप्त्यादानेषु' इति गत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वाद्, भरतादिकाव्यस्य नृत्यादिकलाया वा चर्चा स्यात्, यत्तु काव्यसमस्यापूरणमित्युक्तं, तस्य भिन्नार्थत्वात् कलासम- स्या चेत्यत्रान्तर्भावः ॥ ३५ ॥

तस्यामुज्ज्वला लोककान्ताः पूज्याः प्रीतिसमानाश्चाहारिताः॥३६॥

तस्यामिति । गोष्ठ्याम्, चर्चाऽवसाने प्रीतिवर्धनार्थं वस्त्रादिदाने- न परस्परस्य कलापूजाः स्युः, उज्ज्वला=अग्राम्याः, लोककान्ताः=लो- कमनोहराः, प्रीतिसमानाः=प्रीत्यनुरूपाः, आहारिताः=परिचारिकैरा- नायिताः ॥ ३६ ॥

समानपानकमाह—

परस्परभवनेषु चापानकानि ॥ ३७ ॥

४ अध्याये ] नागरिकवृत्तप्रकरणम् । ४७

परस्परभवनेषु चेति। एकस्यैकदा भवनेऽन्यदाऽन्यस्य वा, पक्षस्य मासस्य वा तद्योग्यतया प्रज्ञातेऽहनि, आपानकानि=पानगोष्ठ्यः स्युः ॥ ३७ ॥ आपानकेषु विधिमाह—

तत्र मधुमैरेयासवान् विविधलवणफलहरितशाकतिक्तकटुकाम्लोपदंशान् वेश्याः पाययेयुरनुपिबेयुश्च ॥ ३८ ॥

तत्रेति। मधु=माध्वीकम्, मैरेयासवौ मद्यविशेषौ, तथा चोक्तम्— 'मेषशृङ्गीत्वक्कषाथाभियुतो गुडप्रतीवापः, पिप्पलीमरिचसंभारस्त्रिफलायुक्तो मद्यो मैरेयः। कपित्थतुल्यफाणितपञ्चतौलिकप्रस्थमधुनाश्वासवयोगः, सुराकल्कतण्डुलाभ्यां निष्पन्नो गुडस्तत्र निक्षिप्यते' इति। मद्यमिति वक्तव्ये विशेषोपादानं त्रैविध्यख्यापनार्थम्, तथा चोक्तम्— 'गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा'। अत्र सुराशब्दः सामान्यवाची द्रष्टव्यः, एवं च विविधपानादापानकं भवति, विविधानि लवणतिक्तरसभूयिष्ठानि हरितकटुकानि च शिग्रुपर्णादीन्युपदंशो येषामिति; तान् वेश्याः पाययेयुरभ्यर्थनापुरःसरमनुपिबेयुश्च, आदौ पिबद्भिर्गौरवानुरागो न प्रकाशितौ स्याताम्, अत्र सह पृथग्वेति देशप्रवृत्तिरपेक्षणीया ॥ ३८ ॥

एतेनोद्यानगमनं व्याख्यातम् ॥ ३९ ॥

एतेनेति। आपानकविधिना, उद्यानगतैरप्ययमेवापानकविधिः कार्य इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ तत्रोद्यानगमने विशेषमाह—

पूर्वाह्न एव स्वलंकृतास्तुरगाधिरूढा वेश्याभिः सह परिचारकानुगता गच्छेयुः, दैवसिकीं च यात्रां तत्रैवानुभूय कुक्कुटलाबकमेषयुद्धद्यूतैः प्रेक्षाभिरनुकूलैश्च चेष्टितैः कालं गमयित्वाऽपराह्ने गृहीततदुद्यानोपभोगचिह्नास्तथैव प्रत्याव्रजेयुः ॥ ४० ॥

पूर्वाह्न एवेति। तदा हि गतानां दैवसिकी यात्रा संपद्यते, **स्वलंकृताः=**गृहीतवैहारिकवेषाः, तुरगाधिरूढाः, तुरगाणां ललितयानत्वात्, वेश्याभिः सहेति। ता अपि पश्चादग्रतो वा तुरगमारोहयितव्याः, परिचारकाः, यथास्वं कर्मभिः परिचरन्ति ये तैरनुगताः, पक्षस्य मासस्य वा गमनयोग्यतया प्रज्ञातेऽहनि गच्छेयुः, दैवसिकां यात्रां, प्रत्यहं क्रि-

---

(१) कृत्यप्रत्ययस्य बाहुलकत्वादिति भावः ।

४८	सटीके कामसूत्रे	[ १ अधिकरणे,

यमाणां शरीरस्थितिं, तत्रैवोद्यानेऽनुभूय; कुक्कुटलावकमेषयुद्धद्यूतैः सजीवनिर्जीवैर्नटादिप्रेक्षाभिरनुकूलैश्च चेष्टितैर्यथास्वं वेश्याप्रतिबद्धैः केलिविशेषेण दिवसं गमयित्वा, अपराह्णे प्रशान्तवेलायाम्, तथैवेति । स्वलंकृतास्तुरगाधिरूढाः सह वेश्याभिः परिचारकानुगता इति । विशेषोऽत्र गृहीततदुद्यानोपभोगचिन्हा इति 'तदुद्यानमुपभुक्तमिति' यानि सूचयन्ति कुसुमस्तवककिसलयादीनि तानि गृहीतानि शिरःकर्णकण्ठेषु कृतानि यैरिति, प्रत्याव्रजेयुः=प्रतीपमागच्छेयुः ॥ ४० ॥

एतेन रचितोद्ग्राहोदकानां ग्रीष्मे जलक्रीडागमनं व्याख्यातम् ॥४१॥

एतेनेति । उद्यानगमनविधिना, तत्रापि गमनं दैवसिकयात्राऽनुभवनमागमनं च तुल्यं, किं तु गृहीततदुद्यानोपभोगचिन्हा इति; तेन तत्रैव प्रायशोऽन्तर्भूतमिति नैमित्तिकवर्गे पृथङ् नोक्तं, योऽत्र विशेषस्तमाह-रचितोद्ग्राहोदकानामिति । उद्ग्राहमविद्यमानकुल्याऽऽद्युदकं यस्य तोयस्थानस्य तदुद्ग्राहोदकं वापीदीर्घिकाऽऽदि, रचितमिति, स्वार्थिकण्यन्ताद्धेतुमण्ण्यन्तात् क्तप्रत्यये रूपम्; रच 'प्रतियत्ने' इत्यस्यादन्तत्वाच्च वृद्धिः तीर्थविन्यासादिभिः रचितं कारितमुद्ग्राहोदकं यैर्नागरकैरिति, ग्रीष्म इति । अन्यदा तु पुनर्निमज्जनोदकवाद्यविधानादिप्रकारायाः क्रीडाया असंभवत् ॥ ४१ ॥

समस्याः, क्रीडा, आह—

यक्षरात्रिः, कौमुदीजागरः, सुवसन्तकः, सहकारभञ्जिका, ऽभ्यूषखादिका, बिसखादिका, नवपत्रिका, उदकक्ष्वेडिका, पाञ्चालाऽनुयानम्, एकशाल्मली, (१)यवचतुर्थी, आलोलचतुर्थी, मदनोत्सवो, दमनभञ्जिका, होलाका, अशोकोत्तंसिका, पुष्पावचायिका, चूतलतिका, इक्षुभञ्जिका, कदम्बयुद्धानि, तास्ताश्च महिमान्यो देश्याश्च क्रीडा जनेभ्यो विशिष्टमाचरेयुरिति संभूय क्रीडाः ॥ ४२ ॥

यक्षरात्रिरिति । सुखरा(२)त्रिर्यक्षाणां तत्र संनिधानात्; तत्र प्रायशो लोकस्य द्यूतक्रीडा, कौमुदीजागर इति । आश्वयुज्यां हि पौर्णमास्यां कौमुद्या ज्योत्स्नायाः प्रकर्षेण प्रवृत्तेः, तत्र दोलाद्यूतप्रायाः क्रीडाः, सुवसन्तक इति । सुव(३)सन्तो मदनोत्सवः, तत्र नृत्यगीतवाद्यप्रायाः क्रीडाः, एता महिमान्यः क्रीडाः, देश्या आह—सहकारभञ्जि-

---

(१,) स्पृहयन्तीवृत्तम् इति क० पु० अधिकम् ।
(२,) कार्त्तिकामावस्यारात्रिः ।
(३,) माघशुक्लपञ्चमीदिनम् ।

४ अध्याये ] नागरकवृत्तप्रकरणम् । ४९

केति । सहकारफलानां भञ्जनं यत्र क्रीडायाम्, अभ्यूषखादिका, चण- कादिफलानां विटपास्थानामग्नौ प्लुषितानां खादनं यत्रेत्येते द्वे क्व चित् क्व चिद् दृश्येते, बिसखादिका; बिसानां मृणालानां खादनं यत्र, सरःसमीपवासिनां, नव(१)पत्रिका प्रथमवर्षेणेन प्ररूढनवपत्रासु वन- स्थलीषु या क्रीडा सा; प्रायेणाटवीसमीपवासिनामाटविकानां च, उद्- कक्ष्वेडिकेति ।

‘वंशनाडी स्मृता श्वेडा सिंहनादश्च कथ्यते’ इति ।

उदकपूर्णा श्वेडा यस्यां क्रीडायां सा मध्यदेश्यानाम् ; यस्याः शृ(२)ङ्गक्रीडेति प्रसिद्धिः, पाञ्चालानुयानम् भिन्नालापचेष्टितैः पाञ्चा- (३)लक्रीडा यथा मिथिलायाम्, एकशाल्मली एकमेव महान्तं कुसु- मनिर्भरं शाल्मलिवृक्षमाश्रित्य; तत् कुसुमाभरणानां क्रीडा यथा वैद- र्भाणां, यवचतुर्थी वैशाखशुक्लचतुर्थ्यां नायकानां परस्परं सुगन्ध- यवचूर्णप्रक्षेप इति पाश्चात्येषु प्रसिद्धा, आलोलचतुर्थी श्रावणशुक्ल- तृतीयायां हिन्दोलक्रीडा, मदनोत्सवो मदनप्रतिकृति(४)पूजनम्, दमन- भञ्जिका परस्परं दमनकपुष्पावतंसन(५)म्, होलाका फाल्गुनपूर्णि- मायां शृङ्गकादिमुक्तेन किंशुकादिकुसुमरागाम्भसा परस्परप्रोक्षणम् ; मिथःपटवासप्रक्षेपश्च, अशोकोत्तंसिका अशोकपुष्पैः शिरोभूषणर- च(६)ना, पुष्पावचायिका पुष्पावचयनक्रीडा, चूतलतिका चूतपल्ल- वावतंसनम्, इक्षुभञ्जिका इक्षुखण्डमण्डनम्, कदम्बयुद्धानि कदम्बकु- सुमैः प्रहरणभूतैर्द्विधा बलं विभज्य युद्धानि कदम्बग्रहणं सुकुमारप्र- हरणसूचनार्थम् ; यष्टीष्टकाऽऽदियुद्धानि तु न कार्याणि यथा पौण्ड्राणां युद्धं क्व चित् क्व चिद् दृश्यते, तास्ताश्चेति । या या लोके प्रवृत्तपूर्वाः, माहिमान्य इति । महिमा महत्त्वं तद्विद्यते यासामिति ‘संज्ञायां मन्म- भ्याम् ।५।२।१३७। इतीनिप्रत्ययः, सर्वदेशव्यापिन्य इत्यर्थः, देशे भवा- देश्याः प्रादेशिन्य इत्यर्थः, जनेभ्यो विशिष्टमिति । घटाऽऽदयो नागर- काणामेव, समस्यास्तु साधारण्यः; तत्र जना नागरकाश्च क्रीडन्ति, त- स्मात्तेभ्यो विशिष्टमाचरेयुः, नागरत्वद्योतनार्थम्, संभूय क्रीडा इति । आसु नागरकाणां द्रष्टव्यमपहाय संभूय क्रीडनात् ॥ ४२ ॥

एकचारिणश्च विभ्रमसामर्थ्याद्; गणिकाया नायिकायाश्च स- खीभिर्नागरकैश्च सह चरितमेतेन व्याख्यातम् ॥ ४३ ॥

---

(१) वृक्षोद्ग्राहक्कीडा ।
(२) ‘होली’ इति तद्देशप्रसिद्धं नाम ।
(३) पुत्तलिकाविवाहः ।
(४) चैत्रसितचतुर्दश्याम् ।
(५) चैत्रसितद्वादश्याम् ।
(६) चैत्रसिताष्टम्याम् । रचनेत्युपलक्षणमशोककलिकाऽऽस्वादस्यापि ।

७ का० सू०

५० सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

नागरकाणामभावाददृष्टदोषाद्वा यः कश्चिदेक एव चरति तस्य स्वविभवानुरूपेण परिचारकैः सह यक्षरात्र्यादयः समस्ता एव स्युः, एतेनेति। स्थानगृहव्यास नित्यनैमित्तिकविधिना यथासंभवं गणिकायानायिकायाश्च चरितं व्याख्यातम्, तत्र नागरकाणां स्थाने सख्यः, सखीनां स्थाने नागरका इति ॥ ४३ ॥

उपनागरकाणां लक्षणद्वारेण वृत्तमाह—

अविभवस्तु शरीरमात्रो मल्लिकाफेनकषायमात्रपरिच्छदः पूज्याद्देशादागतः कलासु विचक्षणस्तदुपदेशेन गोष्ठ्यां वेशोचिते च वृत्ते साधयेदात्मानमिति पीठमर्दः ॥ ४४ ॥

तुशब्दो विशेषणार्थः, यस्तु निष्किञ्चनो यथोक्तं नागरकवृत्तं वर्तितुमयोग्यः शरीरमात्रः पुत्रकलत्राद्यभावात् परिचारकद्वितीयो यथोत्पादितवित्ताभावाद्देशहिण्डनकः, मल्लिका दण्डासनिका, शरीरधारणात्पूर्वं नागरकाचार्यैः संकेतिता 'मल मल्ल धारणे' इति धातुपाठात् सा तस्य पृष्ठत एवासनार्थं भ्राम्यते, प्रवृत्तविषयेच्छत्वाच्च जङ्घाघर्षणार्थंफेनकषायाविति, तन्मात्रं परिच्छदो विभवो यस्येति, पीठिकाऽऽद्यासनं तु नार्हति, पूज्याद्देशाच्छास्त्रकलाविदध्युषितात्, तत्रत्य एव देशदिदृक्षयाऽऽगतः, कलासु कुशलः स्वदेश एव गीतादिचतुःषष्टिं पाञ्चालकीं चाधीतवान्, तदुपदेशेन=कलोपदेशेन, गोष्ठ्यां नागरकाणाम्, वेशोचिते=वेश्याजनोचिते वृत्ते, साधयेदात्मानमिति। आचार्यमात्मानन्निष्पादयेदित्यर्थः, स पीठमर्द उपदेशदानेऽधिकृतत्वान्मल्लिकाऽऽख्यं पीठं मृद्नातीति कृत्वा, एतेनाचार्यवृत्तमस्य वृत्तम् ॥ ४४ ॥

भुक्तविभवस्तु गुणवान् सकलत्रो वेशे गोष्ठ्यां च बहुमतस्तदुपजीवी च विटः ॥ ४५ ॥

यस्तु यौवने नागरकवृत्त्या परिभुक्तसर्वस्वोऽप्यनुपरतो विषयेभ्यः, सविभवस्तु नागरक एव स्यात्, तत्रत्यो नान्यस्माद्देशादागतः, भुक्तविभवस्त्वागन्तुकः, पीठमर्दात् स एव गुणवान्नायकगुणयुक्तः, प्राकस्य नागरकत्वात्, सकलत्रः सानुबन्धत्वान्न स्वदेशत्यागी, बहुमत इति। बहु मतं यस्यः विशेषपरिज्ञानात्, तदुपजीवी=वेश्यागोष्ठ्युपजीवी, वृत्तिमन्‍यामनिच्छन् वेश्याजनं नागरकजनं चोपजीवति, तदुपजीवितया तयोः सन्देशं परस्परं विटतीति विटः, 'विट शब्दे' इति धातुपाठात्, वक्ष्यति च-'विटः पुरोगं प्रीतिं कुर्याद्' इति, तेन तदुपजीविवृत्तमेवास्य वृत्तम्॥४५॥

एकदेशविद्यस्तु क्रीडनको विश्वास्यश्च विदूषको वैहासिको वा ॥४६॥

४ अध्याये ] नागरकवृत्तप्रकरणम् । ५१

यस्तु गीतादीनां प्रदेशज्ञः सोऽविभवो भुक्तविभवो वा शरीरमात्रः सकलत्रस्तत्रत्य आगन्तुको वा, पूर्ववृत्तसम्भावात्, क्रीडनको विश्वास्यश्च भवति, वेशे गोष्ठ्यां च विश्वास्यतामुपगम्य परिहासशीलवृत्त्या वर्तत इत्यर्थः, स च वेश्यां नागरकं वा क्व चित्प्रमाद्यन्तं लब्धप्रणयत्वादपवदत इति विदूषकः, क्रीडनकत्वाच्च वेशे गोष्ठ्यां च विविधेन हासेन चरतीति वैहासिकः, इत्युपनायका ॥ ४६ ॥

एते वेश्यानां नागरकाणां च मन्त्रिणः सन्धिविग्रहनियुक्ताः ॥ ४७ ॥

एते नागरकाणां पार्श्ववर्तित्वादुपनागरका मन्त्रिण, सन्धिविग्रहनियुक्ता इति । सामान्यवृत्ते सन्धिविग्रहयोज्ञाने मन्त्रिणः कर्मणि सान्धिविग्रहिकाः, तथा हि—देशकालकार्यापेक्षया सन्धिविग्रहौ प्रधानगुणौ ज्ञानेनावधार्य; तत्कर्मसु प्रवर्तन्त इति ज्ञानकर्मरूपी सन्धिविग्रहौ ॥ ४७ ॥

तैर्भिक्षुक्यः कलाविदग्धा मुण्डा वृषल्यो वृद्धगणिकाश्च व्याख्याताः ॥ ४८ ॥

तैरिति । उभयात्मकैः, भिक्षुक्यः=भिक्षुकस्य भार्याः, मुण्डाः=मुण्डगुणयुक्ताः, वृषल्यः=बन्धक्यः, 'कलाविदग्धा' इति सर्वत्र योज्यम्, ताअपि सन्धिविग्रहयोज्ञाने कर्मणि च नियोक्तव्याः, ताश्च सन्धिविग्रहार्थकुट्टनाच्चालनात् कुट्टन्य इत्युच्यन्ते ॥ ४८ ॥

यात्रावशाद्ग्रामवासिनो वृत्तमाह—

ग्रामवासी च सजातानिवचक्षणान्कौतूहलिकान्प्रोत्साह्य; नागरकजनस्य वृत्तं वर्णयञ्छ्रद्धां च जनयंस्तदेवाऽनुकुर्वीत, गोष्ठीश्च प्रवर्तयेत्, सङ्गत्या जनमनुरञ्जयेत्, कर्मसु च साहाय्येन चानुगृह्णीयाद्, उपकारयेच्चेति नागरकवृत्तम् ॥ ४९ ॥

ग्रामवासी चेति । सजातान्=समानजातीयान्, तत्रापि विचक्षणान्=प्राज्ञान्, कौतूहलिकान्=कौतुकवतः, प्रोत्साह्य कथमित्याह—वृत्तं वर्णयन्नगर इत्थं गोत्रपुत्राणां लोकमनोहारि चेष्टितं श्रूयते, भवतामपि युक्तं वैचक्षण्यानुरूपं जीवितफलं तदनुकर्तुमिति श्रद्धां च जनयन्; यात्रामपि तद्दर्शनेन गोष्ठीश्च प्रवर्तयेत्, तैः सह सङ्गत्या जनमनुरञ्जयेत्, सङ्गतिर्मैत्रीभ्यामित्यर्थः; साहाय्येनानुगृह्णीयात्, यात्रोत्सवादिषु प्रवर्तमानमुपचारयंश्च परस्परमुपचरेत् ॥ ४९ ॥

तत्र चैषां काव्यसमस्याः कलासमस्याश्चेत्युक्तम्, तत्रविशेषमाह—

भवन्ति चात्र श्लोकाः—

नात्यन्तं संस्कृतेनैव नात्यन्तं देशभाषया ।

५२ सटीके कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

कथां गोष्ठीषु कथयँल्लोके बहुमतो भवेत् ॥ ५० ॥

नात्यन्तमिति । कश्चिदेव संस्कृतं वेत्ति देशभाषां च, कथां काव्यकलाविषयां चर्चाम् ॥ ५० ॥

या गोष्ठी लोकविद्विष्टा या च स्वैरविसर्पिणी । परहिंसाऽऽत्मिका या च न तामवतरेद् बुधः ॥ ५१ ॥

या गोष्ठीति । यदा स्वयं गोष्ठीं न प्रवर्तयेत्तदाऽन्यप्रवर्तितां यायात्, तत्रापि या लोकविद्विष्टा=लोकस्यासंमता स्वैरविसर्पिणी=स्वातन्त्र्येण प्रवृत्ता निरङ्कुशेत्यर्थः परहिंसाऽऽत्मिका=परदूषणपरा, न तत्रावतरेद् बुधः, तत्र ह्यवतरणमबुधस्य दृश्यते ॥ ५१ ॥

लोकचित्तानुवर्तिन्या क्रीडामात्रैककार्यया । गोष्ठ्या सह चरन्विद्वाँल्लोके सिद्धिं नियच्छति ॥ ५२ ॥ इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिकरणे नागरकवृत्तं चतुर्थोऽध्यायः ।

कया सह विवरेदित्याह—लोकचित्तेति । लोकचित्तानुरञ्जनं क्रीडा च फलं गोष्ठ्याः, सिद्धिं नियच्छति प्राप्नोति, लोकसिद्धो भवति, किंपुनः स्त्रीष्वित्यर्थः, स्वयं गोष्ठीप्रवर्तनेऽप्ययमेव विधिः ॥ ५२ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां साधारणे प्रथमेऽधिकरणे नागरकवृत्तं चतुर्थोऽध्यायः ।

---

पञ्चमोऽध्यायः ।

गार्हस्थ्यमधिगम्येति ससहायस्योपक्रमा इति दूतानां संप्रेषणमित्युक्तम्, तत्र को नायकः ? कया नायिकया गार्हस्थ्यमधिगम्य नागरकवृत्तं वर्तेत ? कैश्च सहायैः? किं च दूतस्य कर्मेति ? तेषां विमर्शो निरूपणमिति नायकसहायदूतककर्मविमर्श उच्यते. नायक इति 'पुमान्स्त्रिया' ।१।२।६८। इत्येकशेषनिर्देशान्नायकयोरित्यर्थः, दूतकर्मेति । दूत्या दूतस्य चेत्यर्थः, तत्र बहु वक्तव्यत्वात्प्राङ् नायिका फलतोऽन्यकारणतश्च विमृश्यते-

कामश्चतुर्षु वर्णेषु सवर्णतः शास्त्रतश्चानन्यपूर्वायां प्रयुज्यमानः पुत्रीयो यशस्यो लौकिकश्च भवति ॥ १ ॥

कामश्चतुर्ष्विति । सवर्णत इति । यथा ब्राह्मणेन ब्राह्मण्याम्, यथा च शूद्रेण शूद्रायाम्, शास्त्रत इति । शास्त्रोक्तेन वरणादिना विवाहविधानेन, अनन्यपूर्वायां=भार्यात्वेनाधिगतायाम्, प्रयुज्यमानः=प्रवर्त्यमानः, पुत्री-

५ अध्याये ] नायकसहायदूतकर्मविमर्शप्रकरणम् । ५३

यः=औरसस्य पुत्रस्य निमित्तम् , 'पुत्राच्छ च' ।५।१।४०। इति छप्रत्ययः, यथोक्तम्—

'स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु सुतमुत्पादयेद् द्विजः । तमौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पिकम्' ॥ इति ॥

तत्र स्वक्षेत्रं सवर्णः, यशस्यः=यशोनिमित्तम्, गोद्यचः-'।५।१।३६। इत्यादिना यत्, अत्र च यद्यपि कामो न संयोगस्तथाऽपि स्त्रीपुंसयोर्योगे कामशब्द उपचरितः, तत्पूर्वकत्वात्कामस्येति भवति तत्पर्यायः, लौकिकश्च लोके विदितः, तद्बाह्य इत्यर्थः ॥ १ ॥

तद्विपरीत उत्तमवर्णासु परपरिगृहीतासु च प्रतिषिद्धः ॥२॥

उत्तमवर्णास्विति । क्षत्रियेण ब्राह्मण्याम् , वैश्येन ब्राह्मणीक्षत्रिययोः, शूद्रेण ब्राह्मणीक्षत्रियावैश्यास्वनन्यपूर्वास्वपि प्रयुज्यमानः परपरिगृहीतासु चान्योढासु सवर्णास्वपि कामो विपरीत:, न पुत्रीयः, न यशस्यः, न लौकिकश्च, एवंविधः प्रतिषिद्धः सुखार्थोऽपि न परपरिगृहीतासु, एकान्तेन धर्मविरोधित्वात् ॥ २ ॥

अवरवर्णास्वनिरवसितासु वेश्यासु पुनर्भूषु च न शिष्टो न प्रतिषिद्धः सुखार्थत्वात् ॥ ३ ॥

अवरवर्णास्विति । ब्राह्मणस्यावरवर्णाः क्षत्रियावैश्याशूद्राः, क्षत्रियस्य वैश्याशूद्रे, वैश्यस्य शूद्रा, शूद्र एकजातिः, तस्य स्वजात्यपेक्षयाऽवरवर्णाः, तत्रापि यद्यनिरवसिताः पात्राद्बहिष्कृता इत्यर्थः, सन्त्येव हि काश्चित्क्षत्रियादयो याभिर्भुक्तं पात्रं न संस्कारमात्रेण शुद्ध्यति ता एवंविधा बाह्याः, तथा चोक्तम्—

'शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञश्च ताश्च स्वां चाग्रजन्मनः' ॥ इति ।

तासु च बाह्यास्वपि, पुनर्भूष्विति । या अन्यपूर्वाः क्षतयोनयो विधवाइन्द्रियदौर्बल्यादन्यस्य पुनर्भर्वन्ति तासु स्त्रीकृतासु, वेश्यासु च सामान्यस्त्रीषु प्रयुज्यमानो न शिष्टो न विहितः, तत्र सवर्णामपरिगृह्य, तत्परिग्रहस्यानभिहितत्वात् , परिगृह्यापि न प्रतिषिद्धः, सुखार्थत्वात् , तदानीं सुखार्थैव प्रवृत्तिः, न पुत्रार्था, तत्रावरवर्णासूढासु ये पुत्रा- न तेषामौरसत्वम् , पुत्रकार्याकरणात् , पुनर्भूषु वेश्यासु च पुत्रा नैव नास्तीति द्विविधं फलम् ॥ ३ ॥

तत्र नायिकास्तिस्रः कन्या पुनर्भूवेश्या च ॥ ४ ॥

तत्र=तस्मिन् फलविभागे, तिस्रो नायिकाः—कन्या, पुनर्भूः, वेश्या चेति । तत्र कन्या द्विविधा—पुत्रफला, सुखफला चेति, पूर्वा सवर्णा

५४ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

श्रेष्ठा, द्वितीयाऽधमवर्णा न्यूना, तस्या अपि न्यूना पुनर्भूः, स्वीकारेऽप्यन्यपूर्वत्वात्, अस्या वृत्तं भार्याऽधिकारिके वक्ष्यति, या त्वक्षतयोनिः पुनरुह्यते सा कन्या एव, यथोक्तम् —

'पुनरक्षतयोनित्वादुह्यते या यथाविधि ।
सा पुनर्भूसूतस्तस्यां पौनर्भव उदाहृतः' ।

ततोऽपि वेश्या न्यूना सामान्यत्वात् ॥ ४ ॥

अन्यस्मात्कारणाद्विमर्शमाह —

अन्यकारणवशात्परपरिगृहीताऽपि पाक्षिकी चतुर्थीति गोणिकापुत्रः ॥ ५ ॥

अन्यकारणवशादिति । पुत्रात्सुखाच्च यदन्यत्कारणं तद्वशात् , पाक्षिकीति । यदा कारणान्तरं तदा तस्मिन्पक्षे भवतीति पाक्षिकी, अन्यदा तु नैवेति बाभ्रव्यमतमनुसृत्याह—गोणिकापुत्रोऽपि पारदारिकं पृथक् कामसूत्रं प्रोवाचेत्युक्तम् ॥ ५ ॥

तत्र विषयशुद्ध्यर्थमाह—

स यदा मन्यते स्वैरिणीयमन्यतोऽपि बहुशो व्यवसितचारित्रा तस्यां वेश्यायामिव गमनमुत्तमवर्णिन्यामपि न धर्मपीडां करिष्यति ॥ ६ ॥

स इति । नायकः, मन्यतेऽधिगच्छेदित्स्वैरिणीयम् , स्वैरिणी=स्वतन्त्रा, तदेव दर्शयति—अन्यतोऽपीति । यथा मामभियुञ्जाना शीलं खण्डयति, तथाऽन्येष्वपि बहून् वारान् , व्यवसितचारित्रा=खण्डितशीला, ततश्च वेश्यातुल्या, वेश्यायामिव, 'पुनर्भूषामिव' इत्याम्नायः पाठः, यत एकस्माद् द्वितीयं प्राप्ता पुनर्भूः, सा च न बहुशः खण्डितचारित्रेति न समानो दृष्टान्तः, उत्तमवर्णिन्यामिति । किमसवर्णाधमवर्णयोरेवं वर्ण्यते ? तत्रापि न दोषः, यथोक्तम्—

'जीवकार्मुकवस्त्रावीन् दद्यादात्मविशुद्धये ।
चतुर्णामपि वर्णानां नारीर्हत्वाऽव्यवस्थिताः ॥' इति ।

अस्यार्थः—ब्राह्मणीं स्वच्छन्दवृत्तिं हत्वा जीवञ्चर्मपुटं ब्राह्मणाय दद्यात्, क्षत्रियां कार्मुकम्, वैश्यां वस्त्रम्, शूद्रामविमिति, यत्र हिंसाऽपि परिफल्गुदोषा तत्राभिगमनं न कस्यापि धर्मोपघाति स्यादित्याह—गमनमपि कारणवशात् क्रियमाणं न धर्मपीडां करिष्यति, अधर्मस्याभावात् ॥ ६ ॥

पुनर्भूरियं कथमित्याह—

पुनर्भूरियमन्यपूर्वाऽवरुद्धा नात्र शङ्काऽस्ति ॥ ७ ॥

५ अध्याये ] नायकसहायदूतकर्मविमर्शप्रकरणम् । ५५

अन्यः पूर्वो यस्याः सेयं क्षतयोनिरन्येनावरुद्धा सङ्गृहीता नात्र शङ्काऽस्ति, गमनेनाधर्मः स्यादिति, अनुत्तमवर्णिनीत्वात्, तत्र यद्यपि धर्मस्य पोडा नास्ति, आशङ्का च, तयाऽपि सुखं निमित्तीकृत्य; न प्रवर्त्तते, निषिद्धत्वात्, किन्तु वक्ष्यमाणमेव कारणं, तेन विषयविशुद्ध्यर्थमिदमादावुक्तम्, यथोक्तम्—

'विशुद्धिं विषयस्यादौ कारणानि च तत्त्वतः ।
प्रसमीक्ष्य प्रवर्त्तेत परस्त्रीषु न भावतः ॥' इति ॥ ७ ॥

कारणान्याह —

पतिं वा महान्तमीश्वरमस्मदमित्रसंसृष्टमियमवगृह्य; प्रभुत्वेन चरति, सा मया संसृष्टा स्नेहादेनं व्यावर्तयिष्यति ॥ ८ ॥

पतिं वा महान्तमिति । अस्मदमित्रेण जातसख्यं पतिं, तस्य शत्रोर्महत्त्वादैश्वर्याच्चापकारसमर्थम्, इयमिति । स्वैरिणी==पुनर्भूः, अवगृह्य; प्रभुत्वेन चरति=अवष्टभ्य स्वामिनं व्यवहरति, सा मया संसृष्टा; स्नेहात्संयोगात्प्रवृद्धस्नेहात्तस्मादेनं व्यावर्तयिष्यति, अस्मदमित्रादपकर्तुकामात् पतिं प्रभवन्ती निवर्त्तयिष्यति, ततश्च विशिष्टभावो मे भविष्यति; अन्यथा महान्तमीश्वरमाश्रितो मामेवाकृतपुरुषार्थं हनिष्यति ॥ ८ ॥

विरसं वा मयि शक्तमपकर्तुकामं च प्रकृतिमापादयिष्यति ॥९॥

विरसं वेति । कार्यवशान्मयि विरक्तं पतिं शक्तमप्रतिविधेयम्, अपकर्तुकामं “कदाऽहमस्यापकरिष्यामि” इति बद्धानुशयं, प्रकृतिमापादयिष्यति, प्रभवन्ती मया संसृष्टा पूर्वावस्थं स्वभावं नेष्यति ॥ ९ ॥

तया वा मित्रीकृतेन मित्रकार्यममित्रप्रतीघातमन्यद्वा दुष्प्रतिपादकं कार्यं साधयिष्यामि ॥ १० ॥

तया वेति । प्रभवन्त्या मया संसृष्ट्या मित्रीकृतेन तस्याः पत्या मित्रकार्यं तत्साध्यम्, मित्रकार्ये हि प्राणानपि त्यजेन्नरकमपि विशेद्, अमित्रप्रतीघातं स्वशरीरत्राणार्थम्, अन्यद्वा स्वकीयं दुष्प्रतिपादकं दुःसाधकं साधयिष्यामि ॥ १० ॥

संसृष्टे वाऽनया हत्वाऽस्याः पतिमस्मद्भाव्यं तदैश्वर्यमेवमधिगमिष्यामि ॥ ११ ॥

संसृष्टे वाऽनयेति । संप्रयोगादाहितस्नेहया कृतसंधित्को हत्वाऽस्याः पतिं द्विषन्तं तूष्णीं दण्डेनास्मद्भाव्यमैश्वर्यमपि तदा भाव्यम्, केवलमस्मत्कुलं हत्वाऽपि मत्तोऽपि वा हठादाच्छिद्यानेन प्रसह्य भुज्यते तत्प्राप्स्यामि, ततोऽस्याततायित्वाद्यापादनमपि नाधर्माय ॥ ११ ॥

५६ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

निरत्ययं वाऽस्या गमनमर्थानुबद्धम्, अहं च निःसारत्वा- त्क्षीणवृत्त्युपायः सोऽहमनेनोपायेन तद्धनमतिमहदकृच्छ्रादधिगमि- ष्यामि ॥ १२ ॥

निरत्ययं रक्षाऽक्षमावान्निर्दोषम्, अन्यत्राप्येतद् द्रव्यम्, अर्थानुबद्धम्, आढ्यत्वादस्याः, अहं च निःसारत्वाच्छिद्रव्यत्वात्, क्षीणवृत्त्युपायइति । वृत्तिर्जीविका तदुपायः कृत्यादिः स क्षीणो यस्येति, सोऽहं कुटुम्बभरणासमर्थोऽनेनोपायेनाभिगमनलक्षणेन तद्धनमतिमहद् धर्मादिसाधनमधिगमिष्यामि, स्वल्पाधिगमे तु नाधिगच्छेदिति मन्यते, अकृच्छ्रादिति । तया स्नेहाद्दीयमानम् अन्यथा दृष्टाद्दूष्टदोषसाधनं स्यात्, तस्मात्कुटुम्बकार्थमकार्यमपि कार्यं स्यात्, तथा चोक्तम्—

'माता वृद्धा पिता चैव साध्वी भार्या सुतः शिशुः ।
अप्यकार्यं शतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत्' ॥ १२ ॥

मर्मज्ञा वा मयि दृढमभिकामा सा मामानिच्छन्तं दोषविख्या-
पनेन दूषयिष्यति ॥ १३ ॥

मयि दृढमभिकामेति । आभिमुख्येन कामयत इत्यभिकामा, दृढंमयि जातरागेत्यर्थः, मामनिच्छन्तं स्वतोऽन्यस्माद्वा दोषाद् दोषविषयख्यापनेन मर्मज्ञत्वाल्लोके दूषयिष्यति 'राज्यकामुकोऽयमि' ति येन मे विनाशः स्याद्, 'राजाऽपथ्यकारी' इति ॥ १३ ॥

असद्भूतं वा दोषं श्रद्धेयं दुष्परिहरं मयि क्षेप्स्यति, येन
मे विनाशः स्यात् ॥ १४ ॥

असद्भूतं वेति । मया संप्रयुयुक्षुरयमिति मिथ्यैव दोषमुत्थाप्य; श्रद्धेयं कृतकमदनलेखेन जातप्रत्ययम्, एवं च दुष्परिहरं मयि क्षेप्स्यति समारोपयिष्यति, येन मे विनाशः स्यात् पारदारिक इति ॥ १४ ॥

आयतिमन्तं वा वश्यं पतिं मत्तो विभिद्य द्विषतः संग्राहयि-
ष्यति, स्व यं वा तैः सह संसृज्येत ॥ १५ ॥

आयतीति । आयतिमन्तं प्रभावयुक्तं पतिं वश्यं यथोक्तकारिणं, मत्तोविभिद्य मत्तोऽनिच्छतोऽपि मित्रीभूतं विश्लेष्य, द्विषतः संग्राहयिष्यत्यस्मच्छत्रून् मैत्रीपूर्वं स्वीकारयिष्यति, ततश्च संगृहीतप्रभावा मां हनिष्यति, स्वयं वा तैः सह संसृज्येत समर्थैरस्मदुपघातार्थम् ॥ १५ ॥

मदवरोधानां वा दूषयिता पतिरस्यास्तदस्याहमपि
दारानेव दूषयन् प्रतिकरिष्यामि ॥ १६ ॥

५ अध्याये ] नायकसहायदूतकर्मविमर्शप्रकरणम् । ५७

मदवरोधानां वेति । अस्मत्परिगृहीतानां दाराणामभिगमनेन दूषयिता, ततश्चानुरूपप्रत्यपकारेण शत्रोरानृण्यं गन्तव्यम्'इति न्यायादस्यापि दारानेवाभिगमनेन दूषयन्, प्रतिकरिष्यामि = प्रतीकारङ्करिष्यामि ॥१६॥

राजनियोगाच्चान्तर्वर्तिनं शत्रुं वाऽस्य निर्हनिष्यामि ॥ १७ ॥

राजनियोगादिति । राज्ञाऽहमभ्यन्तरप्रचारं निरूपयितुं नियुक्तस्तमुपायान्तराभावादस्य विश्वस्तया संसृज्य निष्कासयिष्यामि, गुरुत्वात्स्वामिकार्यस्य ॥ १७ ॥

यामन्‍यां कामयिष्ये साऽस्या वशगा तामनेन संक्रमेणा- धिगमिष्यामि ॥ १८ ॥

यामन्‍यामिति । प्रस्तुतनायिकाया अन्यां यां प्रकृष्टकारणवशात्कामयिष्ये, साऽस्या इति । प्रस्तुतनायिकायाः, वशगा = यथोक्तकारिणी, तामप्रस्तुतामुपायान्तराभावानया संक्रामयमाणया प्राप्स्यामि ॥ १८ ॥

कन्यामलभ्यां वाऽस्माधीनामर्थरूपवर्ती मयि संक्रामयिष्यति ॥१९॥

कन्यामिति । अलभ्यां मया निर्धनत्वादियोगात्, आत्माधीनां तदायत्ताम्, अर्थरूपवतीं त्रिवर्गहेतुं मयि संक्रामयिष्यति माम्प्रापयिष्यति, सा वा संप्रयुज्यमानोभयं सङ्घटयतीति तामेव तावदधिगच्छामि, एवं च काञ्चित् सम्प्रयुज्य या स्त्री वस्तु सङ्घटयतीति ॥ १९ ॥

मपामित्रो वाऽस्याः पत्या सहैकीभावमुपगतस्तमनया रसेन योज- यिष्यामीत्येवमादिभिः कारणैः परस्त्रियमपि प्रकुर्वीत ॥ २० ॥

ममामित्रो वा प्राणहरोऽस्याः पत्या सहैकीभावमुपगतः सहासनशयनपानभोजनादिभिः, प्राक् 'पतिममित्रसंसृष्टम्' इति संश्लेषमात्रमुक्तम्, तमनया संसृष्ट्या रसेन कालान्तरप्राणहारिणा विषेण योजयिष्यामि, तदेवमादिकारणं यदा मन्येतेति प्रवर्त्तते तदा प्रकुर्वीत, प्रपूर्वः करोतिरभिगमे वर्तत इति साहसिक्य आत्मनेपद(१)म् ॥ २० ॥

इति साहसिक्यं न केवलं रागादेवेति परपरिग्रहगमनकारणानि ॥२१॥

साहसिक्यं न रागेण केवलं विषयस्याशुद्धत्वात्प्रकुर्वीत, किं तु कारणैरित्यर्थः ॥ २१ ॥

एतैरेव कारणैर्महामात्रसम्बद्धा राजसम्बद्धा वा तत्रैकदेशचारिणी का चिदन्या वा कार्यसम्पादिनी विधवा पञ्चमीति वात्स्यायनः॥२२॥

---

(१) गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः । १ । ३ । ३२ । इत्यनेन ।

८ का० सू०

५८ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

एतैरिति। यथोक्तैः, विधवा पञ्चमीति संबन्धः । प्राग्जीवद्भर्तृकेति विशेषः, तत्रापि पत्युरभावात्, महामात्रस्य राज्ञो वा सङ्गाद्वा संबन्धाद्वा संबद्धा प्रतिबद्धा वा, तत्रैकदेशचारिणी तदीयकुटुम्बैकदेशसंबद्धा, अन्या वा का चिदन्यजनसंबद्धा कार्यसंपादिनी यज्जनसंबद्धा तत्कार्येषु व्याप्रीयमाणा, आसु तिसृषु विधवा स्वैरिणी पुनर्भूश्चेति विषयं विमृश्य; पतिस्थाने राजानं महामात्रम् अन्यं वा नियोज्य; नायिकाप्रतिबद्धानि कारणानि योजयेत् ॥ २२ ॥

सैव प्रव्रजिता षष्ठीति सुवर्णनाभः ॥ २३ ॥

सैवेति । विधवा प्रव्रजिता राजमहामात्रयोरन्यस्य वा संबद्धा तत्कुलान्यपगच्छन्तीति नायिकाऽनुवृत्त्या गृहधर्मत्वात्तत्रापि पूर्ववत्कारणानि योजयेत् ॥ २३ ॥

गणिकाया दुहिता परिचारिका वाऽनन्यपूर्वा सप्तमीति घोटकमुखः २४

गणिकेति । गणिकाया दुहिता, अनन्यपूर्वा=पुरुषेणासंस्पृष्टा, परिचारिका वा चन्द्रापीडस्येव पत्रलेखा, तत्र पूर्वा वेश्याऽपि कन्यां तासांवक्ष्यमाणपाणिग्रहणभेदाद्भिद्यते, द्वितीया कन्याऽप्यगृहीतपाणिर्नायकंपरिचरन्तीति विशिष्यते ॥ २४ ॥

उत्क्रान्तबालभावा कुलयुवतिरुपचारान्यत्वादष्टमीति गोनर्दीयः॥ २५॥

उत्क्रान्तबालभावा कुलयुवतिरिति । कुलकन्यैवोढा सती कालेनापक्रान्तबालभावा समुपारूढयौवना कुलयुवतिः, उपचारान्यत्वादिति । उपचारभेदात् सा हि न कन्यावदुपचर्यते, कन्यायामुपचारा अपरिस्फुटाविकल्पेन च प्रयुज्यन्ते, प्राप्तयौवनायास्तु परिस्फुटाः समुच्चयेन चेति॥२५॥

कार्यान्तराभावादेतासामपि पूर्वास्वेवोपलक्षणं तस्मादेता एव नायिका इति वात्स्यायनः ॥ २६ ॥

कार्यान्तराभावादिति । कन्याऽऽदिषु चतसृषु यत्कार्यमुक्तं तद्व्यतिरिक्तानां विधवाऽऽदीनां कार्याभावात्पूर्वास्वेवोपलक्षणमुपदर्शनम्, तत्रैव यथासंभवमुपलक्षयेदित्यर्थः, तत्र विधवा प्रव्रजिता वाऽन्यकारणवशात्परपरिग्रहे द्रष्टव्या, गणिकादुहिता परिचारिका च सुखकार्यत्वाद्वेश्यायाम्, कुलयुवतिः पुत्रकलत्रफलत्वात्कन्यायाम्, उपचारभेदात्तद्भेदे नायिकाऽतिसंप्रयोगात्, दृश्यते हि देशकालप्रकृतिसात्म्यभेदादेकस्यामुपचारबहुत्वम् ॥ २६ ॥

भिन्नत्वात्तृतीयाप्रकृतिः पञ्चमीत्येके ॥ २७ ॥

भिन्नेति । तृतीयाप्रकृतिः=नपुंसकः, स्त्रीत्वपुंस्त्वस्वभावावाद्भिद्यते, तत्र

५ अध्याये ] नायकसहायदूतकर्मविमर्शप्रकरणम् । ५६

चौपरिष्टिककर्मणा सुखलाभात्, तेन रूपव्यापारभेदात्पञ्चमीत्येके, अन्यथा सुखकार्यत्वाद्देश्याविशेष एव ॥ २७ ॥

नायकविमर्शमाह—

एक एव तु सार्वलौकिको नायकः ॥ २८ ॥

एक एवेति । नायिकावद् भेदाभावादेक एव सार्वलौकिको नायकः कन्यापुनर्भूवेश्यासु प्रवर्तमानः सर्वलोकविदितः ॥ २८ ॥

प्रच्छन्नस्तु द्वितीयः विशेषलाभात् ॥ २९ ॥

प्रच्छन्नेति । स एव परपरिगृहीतासु सुखव्यतिरेकेण कार्यविशेषलाभाद् गुप्त्या च प्रवर्तमानः प्रच्छन्नो द्वितीयः ॥ २९ ॥

गुणद्वारेण स त्रिविध इत्याह—

उत्तममध्यमाधमतां तु गुणागुणतो विद्यात् ॥ ३० ॥

गुणागुणत इति । गुणसमुदायादुत्तमः, गुणपादद्वयाभावान्मध्यमः, पादत्रयाभावादधमः, सर्वगुणाभावादनायक इति ॥ ३० ॥

ताँस्तूभयोरपि गुणागुणान् वैशिके वक्ष्यामः ॥ ३१ ॥

उभयोरिति । नायकस्य नायिकायाश्च ॥ ३१ ॥

कन्याऽऽदीनां विशेषानभिधानात्पुनरगम्यतया विमर्शमाह—

अगम्यास्त्वेवैताः, कुष्ठिन्युन्मत्ता पतिता भिन्नरहस्या प्रकाशप्रार्थिनी गतप्राययौवनाऽतिश्वेताऽतिकृष्णा दुर्गन्धा संबन्धिनी सखी प्रव्रजिता संबन्धिसखिश्रोत्रियराजदाराश्च ॥ ३२ ॥

नायकस्य तु कन्याऽऽदिविधावगम्यात्वं सूचयति, तुशब्दो विशेषणार्थः, एवकारो नियमार्थः, सत्स्वपि कार्येष्वेता अगम्या इत्यर्थः, कुष्ठिनीति । जुगुप्सितव्याध्युपलक्षणार्थम्, उन्मत्ता यत्किञ्चनकारिणी न सुखावहा, पतिता स्वजात्यपेक्षया महापातकाचरणात् तत्सम्पर्कात्पतितः स्याद्, भिन्नरहस्या लोके रहस्यं प्रकाशयन्ती नायकं लज्जयति, प्रकाशप्रार्थिनी प्रकटं नायकमभिलषन्ती त्रपयत्यनर्थञ्च करोति, गतप्राययौवना तत्सेवाायामायुस्तेजश्च हीयते, अतिश्वेता, अतिकृष्णा चाप्रशस्ता, कन्या पुनर्भूश्च ज्ञेया, निन्द्यत्वादन्या अपि यथासंभवं योज्या, दुर्गन्धा गुह्ये वक्त्रे च दुष्टगन्धा, संयोगे वैमुख्यं जनयति, सम्बन्धिनी भ्रातुरपत्यस्य भगिन्या वा सङ्गिनी या परिणयसम्बन्धबाह्येन सम्बद्धा, सखी भार्यावयस्या तदनुरोधात् , प्रव्रजिता क्व चिच्छासने गृहीतव्रता धर्मार्थयोर्वैलोम्यात् , सम्बन्धिसखिश्रोत्रियराजदाराश्चेति, विद्यासंबन्धेन राजसम्बन्धेन वा सम्बद्धाः सम्बन्धिनस्तेषां दाराः, आ-

६० सटीके कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

चार्याणां शिष्यभार्या भ्रातृभार्या, इत्यादयोऽपि धर्मवैलोम्यात्, सखिदारा मित्रभार्या, अधर्मद्रोहादिभयात्, तथा चोक्तम्—

'रेतःसेकः स्वयोनिषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ।
सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः' ॥

श्रोत्रियदारा ज्वलदग्निप्रख्याः, धर्मवैलोम्याद्, राजदाराश्च चतुराश्रमगुरुभार्याः, दृष्टादृष्टविरोधात्, इत्येतदाचार्याणां मतमनुक्तमपि ज्ञेयम्, अत्र च यथोक्तव्यतिरेकेण परपरिगृहीताः सर्वा एवागम्याः स्युरिति ॥ ३२॥

बाभ्रव्यमतमाह—

दृष्टपञ्चपुरुषा नागम्या का चिदस्तीति बाभ्रवीयाः ॥ ३३ ॥

स्वपतिव्यतिरेकेण दृष्टाः पञ्च पुरुषाः पतित्वेन यया सा स्वैरिणी कारणवशात्सप्तवरेव गम्या, तथा च पञ्चातीता बन्धकीति पराशरः, एकद्व्यादिदर्शने तु सत्स्वपि कारणेषु नैवेत्यर्थोक्तम्, द्रौपदी तु युधिष्ठिरादीनां स्वपतित्वादन्येषामगम्या, कथमेका सत्यनेकपतिरिति चैतिहासिकाः प्रष्टव्याः, बाभ्रवीया इति । बाभ्रव्यशिष्याः, बाभ्रव्यमतानुसारिणएवमाहुः ॥ ३३ ॥

तत्रापि गोणिकापुत्रो विशिष्यः वक्तव्यमित्याह—

संबन्धिसखिश्रोत्रियराजदारवर्जमिति गोणिकापुत्रः ॥ ३४ ॥

दृष्टपञ्चपुरुषा नागम्येति वर्तते, अयमभिप्रायः–सम्बन्धिभार्या स्वैरिण्यपि विद्यायोनिसम्बन्धेनान्तरेण सम्बन्धेन सम्बद्धत्वादगम्या, सम्बन्धिनी तु बाह्येनेति गम्यैव, सखिभार्याऽप्यन्यस्य गम्या, न नायकस्य, सखी त्वस्य भार्यावयस्या स्वतो मैत्रीव्यवहारस्याप्रस्तुतत्वाद् गम्यैव, श्रोत्रियस्य क्रियावत्त्वाद् दाराः खण्डितशीला अपि दृष्टादृष्टविरोधादगम्याः ॥ ३४ ॥

सहायविमर्शस्त्रिधा–स्नेहतो गुणतो जातितश्च। तत्राद्यमधिकृत्याह—

सहपांसुक्रीडितमुपकारसम्बद्धं समानशीलव्यसनं सहाध्यायिनं यश्चास्य मर्माणि रहस्यानि च विद्याद् यस्य चायं विद्याद्धात्रपत्यं सहसंवृद्धं मित्रम् ॥ ३५ ॥

मिद्यति स्निह्यतीति मित्रं नवप्रकारम्, तत्र सहपांसुक्रीडितमेकत्रानुभूतबाल्यत्वात्स्निह्यति, उपकारसम्बद्धमर्थेन जीवितरक्षया चोपकृतत्वान्मैत्र्या वर्तते, समानशीलव्यसनं, समानं शीलं व्यसनञ्च दैवम्मानुषं यस्य तत्तुल्यगुणदोषत्वात् सख्यमाधत्ते, सहाध्यायी एकत्र कृताध्ययनत्वान्मैत्रीमनुवर्तते, यश्चास्य नायकस्य मर्माण्यकार्याणि यश्च रहसि