काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

स्येति ठञ् । सर्वलोक । तत्र विदितः, सार्वलौकिकः । सर्वपुरुषस्येदं, सार्वपौ-
रुषम् । सर्वभूमेर्निमित्तं संयोग उत्पातो वा सार्वभौमः । प्रयोग । तत्र भवः,
प्रायोगिकः । परस्त्री । पारस्त्रैणेयः । कुलटाया वेतीन्ङ् * ॥ राजपुरुषात् ष्यञि ॥
राजपौरुष्यम् । ष्यञीति किम् । राजपुरुषस्यापत्यं राजपुरुषायणिः । उदीचां
वृद्धाद्गोत्रादिति फिञ् । शतकुम्भसुखशयनादयः । शतकुम्भे भवः, शातकौम्भः ।
सौखशयनिकः । पारदारिकः † । सूत्रनडस्यापत्यं सौत्रनाडिः । आकृतिगण-
श्चायमिष्यते । तेनेदमपि सिद्धं भवति । अभिगममर्हति, आभिगामिकः । अधि-
देवे भवमाधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । चतस्र एव विद्याः, चातुर्वैद्यम् ।
स्वार्थे ष्यञ् । अनुशतक । अनुहोड । अनुसंवत्सर । अङ्गारवेणु । असिसंहत्य ।
वध्याग । पुष्करसत् । अनुहरत् । कुरुकत । कुरुपञ्चाल । उदकश्रुद्दु । इहलोक ।
परलोक । सर्वलोक । सर्वपुरुष । सर्वभूमि । प्रयोग । परस्त्री ॥ राजपुरुषात्
ष्यञि ॥ सूत्रनड ॥

देवताद्वन्द्वे च ॥ २१ ॥

देवताद्वन्द्वे च पूर्वपदोत्तरपदस्य चाचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति
तद्धिते ञिति णिति किति वा परतः । आग्निमारुतीमनड्वाहीमालभेत । आग्नि-
मारुतं कर्म्म । यो देवताद्वन्द्वः सूक्तहविःसंबन्धी तत्रायं विधिः । इह तु न भवति ।
स्कन्दविशाखौ देवते अस्य, स्कान्दविशाखः । ब्रह्मप्रजापती । ब्राह्मप्रजापत्यम् ॥

नेन्द्रस्य परस्य ॥ २२ ॥

इन्द्रशब्दस्य परस्य यदुक्तं तन्न भवति । सौमेन्द्रः । आग्नेन्द्रः । परस्येति
किम् । ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं चरुं निर्वपेत् । इन्द्रशब्दे द्वावचौ तत्र तद्धिते
एकस्य यस्येति लोपो ऽपरस्य पूर्वेण सहैकादेश इत्यप्राप्तिरेव वृद्धेः, तदेवं
प्रतिषेधवचनं ज्ञापकम् । बहिरङ्गमपि पूर्वोत्तरपदयोः पूर्वे कार्ये भवति पश्चा-
देकादेश इति, तेन पूर्वेषुकामशम इत्यादि सिद्धं भवति ॥

दीर्घाच्च वरुणस्य ॥ २३ ॥

दीर्घादुत्तरस्य वरुणस्य यदुक्तं तन्न भवति । ऐन्द्रावरुणम् । मैत्रावरुणम् ।
दीर्घादिति किम् । अग्निवरुणीमनड्वाहीमालभेत । अग्नेरीदग्नेः सोमवरुणयो-
रित्यस्यानङपवादस्य दृष्टुष्टाविति प्रतिषेधो विधीयते तेन दीर्घात्तरो न भवति ॥

प्राचां नगरान्ते ॥ २४ ॥

* अपपाठो ऽयम् । तत्र हि स्त्र्यङपग्रहणम् । कल्याण्यादिषु परस्त्रीशब्दः पठ्यते तस्मा-
त्कल्याण्यादीनामिनङिति पाठ इति पदमञ्जरी ।
† शतकुम्भेत्यारभ्य पारदारिक इत्यन्तं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥ ४०१
प्राचां देशे नगरान्तेङ्गे पूर्वपदस्योत्तरपदस्याचामादेर्वा वृद्धिर्भवति
तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । सुह्मनगरे भवः, सौह्मनगरः। पौण्ड्र-
नगरः । प्राचामिति किम् । मद्रनगरमुदत्तु, तत्र भवः । माद्रनगरः ॥
जाङ्गलधेनुवलजान्तस्य विभाषितमुत्तरम् ॥ २५ ॥
जङ्गल धेनु वलज इत्येवमन्तस्याङ्गस्य पूर्वपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति
विभाषितमुत्तर,मुत्तरपदस्य विभाषितं तद्धिते ञिति णिति किति वा परतः ।
कुरुजङ्गलेषु भवं, कौरुजङ्गलम् । कौरुजाङ्गलम् । वैश्वधेनवम् । वैश्वधैनवम् ।
सौवर्णवलजः । सौवर्णवालजः ॥
अर्द्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा ॥ २६ ॥
अर्द्धशब्दात्परस्य परिमाणवाचिन उत्तरस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भ-
[L12

कृति" - wait, let's look at "चिणि कृति":
In Kashika: "आकारान्तस्याङ्गस्य चिणि कृति च ञ्णिति युगागमो भवति।"
In the image:
"आकारान्तस्याङ्गस्य चिंण कृति ङिणति युगागमो भवति । अदाथि ।"
Wait, look at "अदाथि । अदायि ।" - the text has "अदायि । अधायि ।":
In image:
"अदायि । अधायि ।"
Wait, look at line 29:
"अदाथि ।" or "अदायि ।"?
First word: "अदायि ।" (Wait, is it "अदायि" at end of L29? End of L29 has "अदायि ।"!)
Wait, let's read line 29 from start:
"आकारान्तस्याङ्गस्य चिंण कृति ङिणति युगागमो भवति । अदाथि ।" -> wait, look at the word after 'भवति ।':
It is 'अ' 'दा' 'यि' -> "अदायि ।"!
Then L30 starts with:
"अधायि । कृति । दायो, दायकः । धायो, धायकः । चिण्कृतोरिति किम् ।"
Wait, where did "अदाथि" come from in my first quick read? It is "अदायि ।"!
Let'

] [णि] [ति]
[कृ] [ति]
[च]
[ङि] [ति]
Wait, what is that glyph after [ङिति]?
It looks like "च" and then... wait, is that "ङिति"?
Wait, look at the image, right edge of line 1:
"ञ्णिति कृति च ङिति च"
Wait, no, look at:
"चिणि कृति च ङिति"?
Wait, let's re-examine:
In L1:
Word 1: उदात्तोपदेशस्य
Word 2: मान्तस्याङ्गस्याचमिवर्जितस्य
Word 3: चिणि (or ञ्णिति?)
Let's look at Word 3:
Is the first letter 'उ'? No.
It is: 'चि' or 'ञ्णि'?
Look at L12:
"जनि वधि इत्येतयोश्चिणि कृति च ङिति यदुक्तं तच्च भवति ।"
In L12, it has "श्चिणि"!
That is 'चिणि' with 'स्'!
Why would L12 have "श्चिणि"?
Because: "इत्येतयोः" + "चिणि" = "इत्येतयोश्चिणि"!
So the word in L12 is DEFINITELY "चिणि"!
Now look at Word 3 in L1:
In L1, it is after "मान्तस्याङ्गस्या

७०४ ॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥
कृतात्त्वानां ग्रहणं युकः प्राप्तिमाख्यातुम् । किमेतस्याख्याने प्रयोजनम् । एत-
स्मिन् प्रकरणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा नास्तीत्युपदिश्यते । तेनाध्यापयति
ज्ञापयतीत्येवमादि सिद्धं भवति ॥
वा विधूनने जुक् ॥ ३८ ॥
वा इत्येतस्य विधूननेऽर्थे वर्त्तमानस्य जुगागमो भवति णौ परतः ।
वस्त्रेणापवाजयति । विधूननइति किम् । आवापयति केशान् । किमर्थं सूत्रं
वज गतौ ण्यन्तस्य सिद्धत्वात् । वातेर्युग्मा भूदित्येवमर्थम् । पै ओवै शोषणे
इत्यस्यैतद्रूपम् ॥
लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने ॥ ३९ ॥
ली ला इत्येतयोरङ्‌गयोरन्यतरस्यां नुक् लुक् इत्येतावागमौ भवतो णौ
परतः स्नेहविपातनेऽर्थे । घृतं विलाययति । विलीनयति घृतं, विलालप्रति ।
विलापयति । ली ई इतीकारः प्रश्लिष्यते तत ईकारान्तस्यैव नुग्भवति, न
तु कृतात्त्वस्य विभाषा लीयतेरिति । स्नेहविपातनइति किम् । जतु विलाप-
यति । जटाभिरालापयते । ली इति लीलीङोर्ग्रहणम् । ला इति लातेः
कृतात्त्वस्य च लीयतेः ॥
भियो हेतुभये षुक् ॥ ४० ॥
भी इत्येतस्य हेतुभयेऽर्थे षुगागमो भवति णौ परतः । मुण्डो भीषयते ।
जटिलो भीषयते । अत्रापि भी ई इतीकारप्रश्लेषः कृतात्त्वस्य युङ्निवृत्त्यर्थः ।
मुण्डो भापयते इत्येवं हि तत्र भवति । हेतुभयइति किम् । कुञ्चिकयैनं
भाययति । नात्र हेतुः प्रयोजको भयकारणं किं तर्हि कुञ्चिका ॥
स्फायो वः ॥ ४१ ॥
स्फाय् इत्येतस्याङ्गस्य वकारादेशो भवति णौ परतः । स्फावयति ॥
शदेरगतौ तः ॥ ४२ ॥
शदे रङ्गस्यागतावर्थे वर्त्तमानस्य तकारादेशो भवति णौ परतः ।
पुष्पाणि शातयति * । अगताविति किम् । गाः शादयति गोपालकः ॥
रुहः पोऽन्यतरस्याम् ॥ ४३ ॥
रुहेरङ्गस्यान्यतरस्यां पकारादेशो भवति णौ परतः । व्रीहीन् रोपयति ।
व्रीहीन् रोहयति ॥
प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ४४ ॥

• फलानि शातयतीति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७०५
प्रत्ययस्थात्ककारात्पूर्वस्याकारस्य इकारादेशो भवति आपि परतः, स
चेदाप्सुपः परो न भवति । जटिलिका । मुण्डिका । कारिका । हारिका ।
एतिकाश्चरन्ति । प्रत्ययग्रहणं किम् । शक्नोतीति शका । स्थग्रहणं विस्पष्टार्थं
ककारमात्रं प्रत्ययो नास्तीति सामर्थ्यात्प्रत्ययस्थस्य ग्रहणं शक्यते विज्ञातुम् ।
आदिति किम् । नन्दना । रमणा । पूर्वस्येति किम् * । पटुका । मृदुका ।
अत इति किम् । गोका । नौका । तपरकरणं किम् । राका । धाका । आपीति
किम् । कारको, धारकः । अथापीत्यनेन विशिष्यते ककारः । यद्येवं, कारि-
केत्यत्रापि न प्राप्नोति अकारेण व्यवहितत्वात् । एकादेशे कृते नास्ति व्यव-
धानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति व्यवधानमेव । 'वचनाद् व्यव-
धानमीदृशं यत्स्थानिवद्भावकृतमेकेन वर्णेन तदाश्रीयते रक्षकत्यादिषु तु श्रुति-
कृतमनेकेन वर्णेन व्यवधानमिति इत्त्वं न भवति । असुप इति किम् । बहवः
परिव्राजका अस्यां मथुरायां बहुपरिव्राजका मथुरा । सुबन्तादयं बहुपरिव्राज-
कशब्दात्पर आपिति प्रतिषेधो भवति । प्रसज्यप्रतिषेधश्चायं न पर्युदासः ।
पर्युदासे हि सति समुदायादसुबन्तात्पर आपितीत्वमत्र स्यादेव । अविद्य-
मानः सुप् अस्मिन् सोयमसुबिति । एवमपि नाश्रीयते । तथा हि सति बहुच-
र्मिकेत्यत्रापि न स्यात् ॥ मामकनरकयोरुपसंख्यानं कर्तव्यमप्रत्ययस्थत्वात् ॥ * ॥
मम इयं मामिका । नरिका । अणि ममकादेशः । केवलमामकेति नियमात्
संज्ञाछन्दसोरीकारो नान्यत्र । तेनाणप्रत्ययान्तादपि टाप् भवति । नरान्
कायतीति नरिका । आतोऽनुपसर्गे क इति कः प्रत्ययः ॥ प्रत्ययनिषेधे त्यक्-
त्यपोश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ उदीचामतः स्थाने यकपूर्वाया इति विकल्पो मा
भूदिति, दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका ॥
न यासयोः ॥ ४५ ॥
या सा इत्येतयोरिकारादेशो न भवति । यका । सका । या सा इति
निर्देशो न तन्त्रं यत्तदोरुपलक्षणमेतत् । इहापि प्रतिषेध इष्यते । यकांयकाम-
धीमहे । तकांतकां पचाम इति ॥ यत्तदोः प्रतिषेधे त्यकन उपसंख्या-
नम् ॥ * ॥ उपत्यका । अधित्यका ॥ पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ * ॥
हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः । यासु चलोमकाः । छन्दसीति किम् ।
पाचिका ॥ आशिषि चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ जीवताद् जीवका । नन्दताद्
नन्दका । भवताद् भवका ॥ उत्तरपदलोपे चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ देवदत्तिका ।
देवका । यज्ञदत्तिका । यज्ञका ॥ क्षिपकादीनां चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ क्षिपका ।
ध्रुवका ॥ तारका ज्योतिष्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ तारका । ज्योतिषीति किम् ।

• परस्य माभूदित्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
  ४५

७०६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
सारिका दासी ॥ वर्णका तान्तवउपसंख्यानम् ॥ * ॥ वर्णका प्रावरणभेदः ।
तान्तवइति किम् । वर्णिका भागुरी लोकायते ॥ वर्त्तका शकुनौ प्राचामुपसं-
ख्यानम् ॥ * ॥ वर्त्तका शकुनिः । प्राचामन्यत्र उदीचां तु वर्त्तिका । शकुना-
विति किम् । वर्त्तिका भागुरी लोकायतस्य ॥ अष्टका पितृदैवत्ये ॥ * ॥
अष्टका । पितृदैवत्यइति किम् । अष्टिका खारी ॥ वा सूतकापुत्रकावृन्दार-
काणा मुपसंख्यानम् ॥ * ॥ सूतिका । सूतका । पुत्रिका । पुत्रका । वृन्दा-
रिका । वृन्दारका ॥
उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥ ४६ ॥
उदीचामाचार्याणां मतेन यकारपूर्वायाः ककारपूर्वायाश्चातः स्थाने
योऽकारस्तस्यातः स्थाने इकारादेशो भवति । उदीचां ग्रहणं विकल्पार्थम् ।
इभ्यका । इभ्यिका । क्षत्रियका । क्षत्रियिका । ककारपूर्वायाः । चटकका ।
चटकिका । मूषिकका । मूषिकिका । आात इति किम् । सांकाश्ये भवा
सांकाश्यिका । स्थानग्रहणमनुवादेपि स्थानसंबन्धप्रतिपत्त्यर्थम् । आात इत्य-
नेन ह्यत इति स्थानी विशिष्यते । यकपूर्वाया इति किम् । अश्वा । अश्विका ।
यकपूर्वाया इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः आतः स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिपत्त्यर्थं, इह न
भवति । शुभं यातीति शुभंयाः । शुभंयिका ॥ यकपूर्वत्वे धात्वन्तप्रति-
षेधः ॥ * ॥ धात्वन्तयोर्यकारककारयोरस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ।
सुनयिका । सुशयिका । सुपाक्किका । आशोकिका ॥
भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वा नञ्पूर्वाणामपि ॥ ४७ ॥
आतः स्थाने योकारस्तस्य इत्वं न भवति उदीचामाचार्याणां मतेन ।
भस्त्रा । भस्त्रिका । भस्त्रका । अभस्त्रा । अभस्त्रिका । एषका । एषिका ।
अजका । अजिका । अनजिका । अनजका । ज्ञका । ज्ञिका । अज्ञका । अज्ञिका ।
द्वके । द्विके । स्वका । स्विका । अस्विका । अस्वका । एषाद्वे नञ्पूर्वे न प्रयो-
ज्यतः। किं कारणम् । तत्र हि सति यदि साकच्काभ्यां नञ्समासः, अथापि
कृते नञ्समासे पश्चादकच्, उभयथापि समासाद् या विभक्तिरुत्पद्यते तस्यां
त्यदाद्यत्वे सति टापा भवितव्यं सोन्तर्वर्त्तिन्या विभक्त्या सुबन्तत्वादिति
ह्रस्वस्य प्राप्तिरेव नास्ति । तेन अनेषका अद्वके इत्येव नित्यं भवितव्यम् ।
स्वशब्दस्तु ज्ञातिधनाख्यायां नञ्पूर्वोपि प्रयोक्ष्यति । भस्त्रेत्ययमभाषितपुंस्क-
स्तस्याभाषितपुंस्काच्चेत्येव सिद्धे यदिह ग्रहणं तदुपसर्जनार्थम् । अविद्यमाना
भस्त्रा यस्या अभस्त्रा । साल्या, अभस्त्रका । अभस्त्रिका । अत्रोपसर्जनह्रस्वत्वे
कृते पुनर्बहुव्रीहौ कृते भाषितपुंस्काद्वाष्टाबुत्पद्यते तस्य के ऽण इति यो ह्रस्वो
नासावभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने भवति । नञ्पूर्वाणामपीत्यपिशब्दा-

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७००
दन्यपूर्वाणां केवलानां च विधिरयमिष्यते । निर्भस्त्रिका । निर्भस्त्रका । बहु-
भस्त्रका । बहुभस्त्रिका, इत्येवमनयोरपीष्यते । तत्र नञ्पूर्वाणामिति वचनम-
नुवाद एव मन्दबुद्धिप्रतिपत्त्यर्थः ॥
अभाषितपुंस्काच्च ॥ ४८ ॥
अभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने योकारस्तस्योदीचामाचार्याणां मतेन
इकारादेशो न भवति । खट्विका । खट्वका । अखट्वका । अखट्विका । परम-
खट्विका । परमखट्वका । बहुव्रीहौ यदा कपि ह्रस्वः क्रियते तदा भवितव्यम-
नेन विधिना । तत्राप्यभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने भवत्यकार इति । यदा
तु अविद्यमाना खट्वा अस्याः अखट्वा, अन्या अखट्वा, अखट्विकेति तदा न
भवति । तथा अतिक्रान्ता खट्वामतिखट्वा, अन्या अतिखट्वा, अतिखट्विका ॥
आदाचार्याणाम् ॥ ४९ ॥
अभाषितपुंस्कादातः स्थाने यो ऽकारस्तस्याचार्याणामाकारादेशो भव-
ति । खट्वाका । अखट्वाका । परमखट्वाका ॥
ठस्येकः ॥ ५० ॥
अङ्गस्य निमित्तं यष्ठः, कश्चाङ्गस्य निमित्तं, प्रत्यय,स्तस्य प्रत्ययठस्य
इक इत्ययमादेशो भवति । प्राग्वहतेष्ठक् । आप्तिकः । शालाकिकः । लवणा-
ठञ् । लावणिकः । ठगादिषु यदि वर्णमात्रं प्रत्यय उच्चारणार्योकारस्तदा
इहाप्यकार उच्चारणार्यः । वर्णमात्रं तु स्थानित्वेनोपादीयते । संघाते तु प्रत्यये
ऽत्रापि संघातग्रहणमेव । तत्र कण्ठेष्ठः, कण्ठ इत्येवमादीनामुखादीनामुखादयो
बहुलमिति न भवति । मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यत्र तु यस्येति लोपे
कृते इसुसुक्तान्तात्क इति स्थानिवद्भावादिकस्य कादेशः प्राप्नोति सन्निपातल-
क्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति न भवति । यस्येत्यकारलोपस्य स्था निव-
द्भावाद्वा । पूर्वस्मादपि हि विधौ स्थानिवद्भावः ॥
इसुसुक्तान्तात्कः ॥ ५१ ॥
इस् उस् इत्येवमन्तानामुगन्तानां तान्तानां चाङ्गानामुत्तरस्य ठस्य क
इत्ययमादेशो भवति । इस् । सार्पिष्कः । उस् । धानुष्कः । याजुष्कः । उक् ।
नैषादकर्षुकः । शाबरजम्बुकः । मातृकम् । पैतृकम् । तान्तात् । क्षौदश्वित्कः ।
शाक्तुकः । याक्तुकः । इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर्ग्रहणादिह न भवति । आशिषा
चरति । आशिषिकः । उषा चरति औषिकः ॥ दोश्च उपसंख्यानम् ॥ * ॥
दोर्भ्यां चरति दौष्कः ॥
चजोः कु घिण्यतोः ॥ ५२ ॥

ादेशो भवति ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारेYes,ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे`!

Line 19:
च । घातयति । घातकः । साधुघाती । घातंघातम् । घातो वर्त्तते । नकारे ।
Wait, look at वर्त्तते: double त्? Yes, वर्त्तते.

Line 20:
घ्नन्ति । घ्नन्तु । अघ्नन् । ह इति किम् । अलोन्त्यस्य मा भूत् । हन्तेरिति
Wait, अलोन्त्यस्य: no avagraha in print: अलोन्त्यस्य.

Line 21:
किम् । प्रहारः । प्रहारकः । णिण्प्रत्ययो हन्तेर्विशेषणम् । नकारो हकारस्य
Wait, णिण्प्रत्ययो: ञिति and णिति -> ञिण्प्रत्ययो or णिण्प्रत्ययो?
Look at L21: ञिण्प्रत्ययो!
Look at the first letter of L21:
ञिण्प्रत्ययो! It is ञि, not णि!
Wait, let's look at the letter:
It has a loop and a hook: ञि!
Sutra has ञि and ण् and न: "हो हन्तेर्ञिण्णेषु" (7.3

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७०९
हिनोतेर्हकारस्याभ्यासादुत्तरस्य कवर्गादेशो भवति अचङि । प्रजिघा-
षति । प्रजेघीयते । प्रजिघाय । अचङीति किम् । प्राजीहयद् दूतम् । अच-
ङीति शक्यमकर्तुं, कथं चङ्यभ्यासनिमित्ते णौ हिनोतिरङ्गं भवति । तत्राभ्या-
सनिमित्ते प्रत्यये हेरङ्गस्येति विज्ञायमाने प्राप्तिरेव नास्ति । तर्हि तज् ज्ञाप-
कार्यम् । एतज्ज्ञाप्यते । हेरचङीति चङोन्यत्र हेर्य्यधिकस्यापि कुत्वं भवतीति ।
तेन प्रजिघाययिषतीति सिद्धं भवति ॥
सन्लिटोर्जेः ॥ ५७ ॥
सनि लिटि च प्रत्यये जेरङ्गस्य योभ्यासस्तस्मादुत्तरस्य कवर्गादेशो
भवति । जिगीषति । जिगाय । सन्लिटोरिति किम् । जेजीयते । जिनातेः
संप्रसारणे कृते यद्यपि जिर्भवति तथा

भवति । एकादशोपयाजाः । उपांशुयाजमन्तरा यजति । अष्टौ पत्नीसंयाजा
भवन्ति । ऋतुयाजैश्चरन्ति । इत्येवमादि सिद्धं भवति ॥
वञ्चेर्गतौ ॥ ६३ ॥
वञ्चेरङ्गस्य गतौ वर्त्तमानस्य कवर्गादेशो न भवति । वञ्च्य वञ्चन्ति
वञ्चितः । गताविति किम् । वङ्क्यं काष्ठम् । कुटिलमित्यर्थः ॥
ओक उचः के ॥ ६४ ॥
उचेर्धातोः के प्रत्यये ओक इति निपात्यते । किं पुनरत्र निपात्यते ।
कुत्वं गुणश्च । न्योकः शकुन्तः । न्योको वृत्तः । कर्त्तरि इगुपधलक्षणः कः
प्रत्ययः । अधिकरणादौ तु कारकान्तरे घञर्थे कविधानमिति । किमर्थं
पुनरयं घञ्येव न व्युत्पाद्यते स्वरार्थमन्तोदात्तत्वमिष्यते घञि सत्याद्युदात्तः
स्यात् । दिवौकसः । जलौकसः । इत्येवमादावप्युसुनि प्रत्यये उणादय

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७१९
भोज्यं भक्ष्ये ॥ ६९ ॥
भोज्यं निपात्यते भक्ष्येऽभिधेये । भोज्य ओदनः । भोज्या यवागूः । इह
भक्ष्यमभ्यवहार्यमात्रम् । भक्ष्यइति किम् । भोग्यः कम्बलः ॥
घोर्लोपो लेटि वा ॥ ७० ॥
घुसंज्ञानां लेटि परतो वा लोपो भवति । दधद्रत्नानि दाशुषे । सोमो
ददद्गन्धर्वाय । न च भवति । यदग्निरनये ददात् । आडागमे सति लोपेऽपि
ददादिति सिद्धं भवति । तत्र वावचनं विस्पष्टार्थम् । एषा हि कस्य चिदा-
शङ्का स्याद्ददादित्येव नित्ये प्राप्ते लोप आरभ्यमाणो बाधतएवैतद्रूपमिति ॥
ओतः श्यनि ॥ ७१ ॥
ओकारान्तस्याङ्गस्य श्यनि परतो लोपो भवति । शो, निश्यति । छो,
अवच्छ्यति । दो, अवद्यति । सो, अवस्यति ॥

७१२ ॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥
ष्ठिवुक्लमाचमां शिति ॥ ७५ ॥
ष्ठिवु क्लमु आचम् इत्येतेषां दीर्घा भवति शिति परतः । ष्ठीवति ।
क्रमु क्रामति । आचामति । क्रमि ग्रहणं शबर्थम् । चमेराङ्पूर्वस्य ग्रहणं, इह
मा भूत् । चमति । विचमति ॥
क्रमः परस्मैपदेषु ॥ ७६ ॥
क्रमः परस्मैपदपरे शिति परतो दीर्घा भवति । क्रामति । क्रामतः ।
क्रामन्ति । परस्मैपदेष्विति किम् । आक्रमते आदित्यः । इह उत्क्राम संक्रा-
मेति हेलुकि कृते न लुमताङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद्दीर्घो न प्राप्नोति । नैष
दोषः । लुमता शब्देन लुप्ते यदङ्गं तस्य कार्ये स प्रतिषेधः । न च है। क्रमि-
रङ्गं किं तर्हि शपि ॥
इषुगमियमां छः ॥ ७७ ॥
इषु गमि यम इत्येतेषां शितिपरतश्छकारादेशो भवति । इच्छति ।
गच्छति । यच्छति । इषेरदितो ग्रहणं इह मा भूत् । इष्यति । इष्यातीति ।
ये दृषिमुदितं नाधीयते तेचीत्यनुवर्तयन्ति । तत्र प्रधानमज्ग्रहणं शितीत्यनेन
विशेष्यतइति वर्णयन्ति । तथा च सति तदादिविधिर्न भवति । यस्मिन्वि-
धिस्तदादावल्ग्रहणेत्येतदपि विशेषणेनैवेष्यते । तेन दृषायेत्यत्र छत्वं न
भवति । नह्ययमजेव शिदिति ॥
पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्र-
धमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः ॥ ७८ ॥
पा घ्रा ध्मा स्था म्ना दाण् दृशि ऋति सर्ति शद् सद् इत्येतेषां पिब
जिघ्र धम तिष्ठ मन यच्छ पश्य ऋच्छ धौ शीय सीद इत्येते आदेशा भवन्ति
शिति परतः । पा । पिबति । घ्रा । जिघ्रति । ध्मा । धमति । स्था ।
तिष्ठति । म्ना । मनति । दाण् । यच्छति । दृशि । पश्यति । ऋति ।
ऋच्छति । सर्ति । धावति । शद् । शीयते । सद् । सीदति । पिबतिर्लघूप-
धगुणः प्राप्नोति सोऽङ्गवृत्ते पुनर्लुप्तावधिर्निष्टितस्येति न भवति । अथ वा
अकारान्तोयमादेश आद्युदात्तो निपात्यते । सर्तेर्वेगितायां गतौ धावादेशमि-
च्छन्ति । अन्यत्र सरति अनुसरतीत्येव भवति ॥
ज्ञाजनोर्जा ॥ ७९ ॥
ज्ञा जन इत्येतयोर्जादेशो भवति शिति परतः । जानाति । जायते ।
जनेर्दिवादिकस्य ग्रहणम् ॥

प्वादीनां ह्रस्वः ॥ ८० ॥
पू इत्येवमादीनां ह्रस्वो भवति शिति परतः । प्वादयः क्र्यादिषु
पठ्यन्ते । पूञ् पवनइत्यतः प्रभृति व्ली गतौ वृदिति यावत्के चिदिच्छन्ति,
वृत्करणमेतल्ल्वादीनां प्वादीनां च परिसमाप्त्यर्थमिति । अपरे तु ल्वादीना-
मेव परिसमाप्त्यर्थं वृत्करणमेतदिच्छन्ति । आगणात्ताः प्वादय इति । पूञ् ।
पुनाति । लूञ् । लुनाति । स्तूञ् । स्तुणाति । येषामागणान्ताः प्वादयस्तेषां
जानातीत्यत्रापि ह्रस्वः प्राप्नोति । ज्ञाजनोर्जा इति दीर्घकरणसामर्थ्यान्न
भवति । जनेरपि हि जादेशे सति अतो दीर्घो यञीति दीर्घत्वेन जायत-
इति सिद्धति ॥
मीनातेर्निगमे ॥ ८१ ॥
मीनातेर्ह्रस्व शिति प्रत्यये परतो ह्रस्वो भवति निगमविषये । प्रमि-
णन्ति व्रतानि । निगमइति किम् । प्रमीणाति ॥
मिदेर्गुणः ॥ ८२ ॥
मिदेरङ्गस्येको गुणो भवति शिति प्रत्यये परतः । मेद्यति । मेद्यतः ।
मेद्यन्ति ।

७१४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
चारभ्यते। तस्मिन्कृते यात उपधाया वृद्धिः प्राप्नोति सा न भवति। यदि हि
स्यादनर्थक एव गुणः स्याद्विविचण्णलोश्च प्रतिषेधवचनमनर्थकम्। अविविचण्णल-
ङित्स्विति किम्। जृतॄवृजाद्भ्यो विन्। जागृविः। चिण्। अजागारि। णल्।
जजागार। ङित्। जागृतः। जागूथः। वीति के चिदिकारमुच्चारणार्थं वर्ण-
यन्ति कसावपि वकारादौ गुणो न भवति। जजागृवान्। अजागरुः। अहं
जजागर इत्यत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति, नाप्रतिषेधात्। अविविचण्णलङित्स्विति
पर्युदासोयम्। अथ वा जाय इति प्राप्तिरसावानन्तर्याद् विविचण्णलङित्सु
प्रतिषिध्यते। या तु जुसि च सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति च प्राप्तिः सा न
प्रतिषिध्यते ॥
पुगन्तलघूपधस्य च ॥ ८६ ॥
[L

ौति ।

Line 18:
प्रोर्णोति । प्रोर्णोषि । प्रोर्णोषि । प्रोर्णौमि । प्रोर्णोमि । हलीत्येव । प्रोर्णवानि ॥

Line 19:
गुणो ऽपृक्ते ॥ ९१ ॥

Line 20:
ऊर्णोतेर्द्धातोरपृक्ते हलि पिति सार्वधातुके गुणो भवति । प्रोर्णोत् ।
(Wait, is it "ऊर्णोतेर्द्धातोरपृक्ते" or "ऊर्णोतेर्धातोरपृक्ते"? Look at line 20: "ऊर्णोतेर्द्धा..." yes, double ध: 'र्द्धा'!)

Line 21:
प्रोर्णोः । हलीति वर्तमाने यदपृक्तग्रहणं क्रियते तेनैव ज्ञाप्यते भवत्येषा परि-

Line 22:
भाषा यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे इति ॥

Line 23:
तृणह इम् ॥ ९२ ॥

Line 24:
तृण्ह इत्येतस्याङ्गस्य इमागमो भवति हलि पिति सार्वधातुके ।

Line 25:
तृणेढि । तृणेढि । तृणेद्मि । अतृणेद् । वर्णाश्रयेप्यत्र प्रत्ययलक्षणमिष्यते ।
(Wait, look at "तृणेढि । तृणेढि ।" - wait! Does it repeat

। पञ्चभ्य इति किम् । अजागर् भवान् । अपृक्त-
स्येत्येव । रोदिति ॥
अङ्गाद्गार्ग्यगालवयोः ॥ ९९ ॥

• अपावीत् । अलावीत् । इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

Checking L28:
Wait, in L28:
"अरोदीत् । अरोदीः । अस्वपीत् । अस्वपीः । अश्वसीत् । अश्वसीः । प्राणीत् ।"
Everything matches the visual text properly.७१६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
यह उत्तरस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति वा । शाकु-
निको लालपीति । दुन्दुभिर्वावदीति । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो
मर्त्यां आविवेश । न च भवति । वर्वर्त्ति चक्रम् । वर्वार्मि । हलादेः पितः सार्व-
धातुकस्य यङन्तादभाव इति यङ्लुगन्तस्योदाहरणम् ॥
तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ॥ ९५ ॥
तु इति सौत्रोयं धातुः । रु शब्दे । ष्टु

? Wait, let's look at: Does it have an extra य? NO! Wait, look at व: In some old fonts, वhas a loop, and then its vertical bar. Thenयोhas: aयwith its vertical bar, and the topोstroke! Wait!व+यो= two aksharas! Akshara 1:व(va) Akshara 2:यो(yo) Wait! Aयोin Devanagari consists of: the consonantय, the vowel sign ो(which is a vertical barाon the right and an upper slant)! So:व(one consonant) +यwithो (यो)! व+यो=वयो! Oh! Because य+ोlooks likeयfollowed by a bar, someone might seeयand think it's two things, but it's justयो! Wait, so it is just गालवयोर्मतेनandगार्ग्यगालवयोर्ग्रहणं! Of course!! गालवयोर्मतेनandगार्ग्यगालवयोर्ग्रहणं`!
Pāṇini's sut

७१८ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
आप इति वर्त्तते । संबुद्धौ च परत आबन्तस्याङ्गस्य एत्वं भवति । हे
खट्वे । हे बहुराजे । हे कारीषगन्ध्ये ॥
अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः ॥ १०७ ॥
संबुद्धाविति वर्त्तते । अम्बार्थानामङ्गानां नद्यन्तानां ह्रस्वो भवति संबुद्धौ
परतः । हे अम्ब । हे अक्क । हे अल्ल । नद्याः खल्वपि । हे कुमारि । हे
शार्ङ्गरवि । हे ब्रह्मबन्धु । हे वीरबन्धु ॥ डलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥
हे अम्बाडे । हे अम्बाले । हे अम्बिके ॥ छन्दसि वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हे
अम्बाड । हे अम्बाडे । हे अम्बाल । हे अम्बाले । हे अम्बिक । हे अम्बिके ॥
तलो ह्रस्वो वा डिसंबुद्ध्योरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ देवते भक्तिः । देवतायां
भक्तिः । हे देवत । हे देवते ॥ छन्दस्येव ह्रस्वत्वमिष्यते ॥ मातृणां मातच् पुत्रा-
र्थमर्हते ॥ * ॥ मातृणां मातजादेशो वक्तव्यः संबुद्धौ पुत्राय पुत्रमभिधातुं, कीदृ-
शाय, अर्हते । मात्राव्यपदेशमर्हति श्लाघनीयत्वाद्वाः पुत्रस्तदर्थम् । हे गार्गी-
मात । नृङृतश्चेति समासान्तापवादो मातजादेशः, चित्करणमन्तोदात्तार्थम् ॥
ह्रस्वस्य गुणः ॥ १०८ ॥
संबुद्धाविति वर्त्तते । ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति संबुद्धौ परतः । हे
अग्ने । हे वायो । हे पटो । हे कुमारि, हे ब्रह्मबन्धु, इत्येवमादीनां ह्रस्व-
विधानसामर्थ्याद्गुणो न भवति । यदि गुण इष्टः स्यात् । अम्बार्थानां ह्रस्व
इत्युक्त्वा नदीह्रस्वयोर्गुण इत्येवं ब्रूयात् ॥
जसि च ॥ १०९ ॥
जसि परतो ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति । अग्नयः । वायवः । पटवः ।
धेनवः । बुद्धयः ॥ जसादिक्षु छन्दसि वावचनं प्राक् णौ चड्युपधाया ह्रस्व
इत्येतस्मात् ॥ * ॥ इतः प्रकरणात् । प्रभृति छन्दसि वेति वक्तव्यम् । किं प्रयो-
जनम् । आम्बे दर्वि शतक्रत्वः पश्वे भृत्यः किकिदीव्या । आम्बे । आम्ब । पूर्णो
दर्वि । पूर्णोदर्वी । अधा शतक्रत्वः । शतक्रतवः । पश्वे भृत्यः । पशवे भृत्यः ।
किकिदीव्या । किकिदीविना ॥
ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः ॥ ११० ॥
गुण इति वर्त्तते । ऋकारान्तस्याङ्गस्य ङौ परतः सर्वनामस्थाने च गुणो
भवति । ङौ । मातरि । पितरि । भ्रातरि । कर्त्तरि । सर्वनामस्थाने । कर्त्तारौ ।
कर्त्तारः । मातरौ । पितरौ । भ्रातरौ * ॥
घेर्डिति ॥ १११ ॥

• तपरकरणं मुखसुखार्थम् । इति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७१९
घ्यन्तस्याङ्गस्य ङिति प्रत्यये परतो गुणो भवति । अग्नये । वायवे ।
अग्नेरागच्छति । वायोरागच्छति । अग्नेः स्वम् । वायोः स्वम् । घेरिति किम् ।
सख्ये । पत्ये । ङितीति किम् । अग्निभ्याम् । सुपीत्येव । पट्वी । कुरुतः ॥
आण् नद्याः ॥ ११२ ॥
नद्यन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्याडागमो भवति । कुमार्यै । ब्रह्म-
बन्ध्वै । कुमार्याः । ब्रह्मबन्ध्वाः ॥
याडापः ॥ ११३ ॥
आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य याडागमो भवति । खट्वायै ।
बहुराजायै । कारीषगन्धायै । खट्वायाः । कारीषगन्धायाः । बहुराजायाः ।
अतिखट्वायेत्यत्राकृते दीर्धे ङ्याब्ग्रहणे ऽदीर्घे इति वचनाद्याडागमो न
भवति । कृते तु लाक्षणिकत्वात् ॥
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च ॥ ११४ ॥
सर्वनाम्न आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य स्याडागमो ह्रस्वश्च
भवति । सर्वस्यै । विश्वस्यै । यस्यै । तस्यै । कस्यै । सर्वस्याः । विश्वस्याः ।
यस्याः । तस्याः । कस्याः । अन्यस्यै । अन्यस्याः । आप् इत्येव । भवति । भवते ॥
विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम् ॥ ११५ ॥
द्वितीया तृतीया इत्येताभ्यामुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य विभाषा स्याडा-
गमो भवति । द्वितीयातृतीययोश्च ह्रस्वो भवति । द्वितीयस्यै । द्वितीयायै ।
तृतीयस्यै । तृतीयायै ॥
ङेराम्नद्याम्नीभ्यः ॥ ११६ ॥
नद्यन्तादाबन्तान्नीत्येतस्माच्चोत्तरस्य ङेरामित्ययमादेशो भवति ।
कुमार्याम् । गौर्याम् । ब्रह्मबन्ध्वाम् । धीबन्ध्वाम् । आपः । खट्वायाम् । बहु-
राजायाम् । कारीषगन्धायाम् । नी । राजन्याम् । सेनान्याम् * ॥
इदुद्भ्याम् ॥ ११७ ॥
इकारोकाराभ्यां नदीसंज्ञकाभ्यामुत्तरस्य ङेरामादेशो भवति । कृत्याम् ।
धेन्वाम् ॥
औत् ॥ ११८ ॥
इदुद्भ्यामुत्तरस्य ङेरौकारादेशो भवति । यन्न नदीसंज्ञं नापि घिसंज्ञमि-
कारान्तं तदिहोदाहरणम् । सख्यौ । पत्यौ ॥

• ग्रामण्यामिति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।